वत्सं कठोरहृदये नयनाभिरामं
रामं विना न खलु तिष्ठति जीवीतं मे ।
धातुर्वलादुपयमस्त्वयि जातपूर्वः
कैकेयि मामुपयमं नयतीति मन्ये ॥

अन्वयः AI कठोर-हृदये ! नयन-अभिरामं वत्सं रामं विना मे जीवितं न खलु तिष्ठति, (हे) कैकेयि ! धातुः बलात् त्वयि जात-पूर्वः उपयमः माम् उपयमं (यम-समीपं) नयति इति मन्ये ।
Summary AI O hard-hearted one! My life certainly cannot remain without my son Rāma, who is pleasing to the eyes. O Kaikeyī! I believe that the marriage once performed with you by the force of destiny is now leading me to the God of Death.
सारांश AI हे कठोर हृदय वाली कैकेयी! नेत्रों को प्रिय लगने वाले राम के बिना मैं जीवित नहीं रहूँगा। विधाता ने पहले जो तुम्हारा हाथ पकड़ाया था, वह अब मुझे यमराज के पास ले जा रहा है।
पदच्छेदः AI
वत्संवत्स (२.१) my son
कठोरहृदयेकठोर–हृदय (८.१) O hard-hearted one!
नयनाभिरामंनयन–अभिराम (२.१) who is pleasing to the eyes
रामंराम (२.१) Rāma
विनाविना without
नन not
खलुखलु certainly
तिष्ठतितिष्ठति (√स्था कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) can remain
जीवितंजीवित (१.१) My life
मेअस्मद् (६.१) my
धातुःधातृ (६.१) of destiny
बलात्बल (५.१) by the force
उपयमःउपयम (१.१) the marriage
त्वयियुष्मद् (७.१) with you
जातपूर्वःजात–पूर्व (१.१) once performed
कैकेयिकैकेयी (८.१) O Kaikeyī!
माम्अस्मद् (२.१) me
उपयमंउपयम (२.१) to the God of Death
नयतिनयति (√नी कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) is leading
इतिइति (thus)
मन्येमन्ये (√मन् कर्तरि लट् (आत्मने.) उ.पु. एक.) I believe
छन्दः वसन्ततिलका [१४: तभजजगग]
छन्दोविश्लेषणम्
१ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४
व त्सं क ठो र हृ द ये न य ना भि रा मं
रा मं वि ना न ख लु ति ष्ठ ति जी वी तं मे
धा तु र्व ला दु प य म स्त्व यि जा त पू र्वः
कै के यि मा मु प य मं न य ती ति म न्ये
त भ ज ज ग ग
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.