रामः काममुपाश्रियति वनं त्यक्त्वा धृतं कौतुकम्
लोकस्त्यक्षति कौतुकं चिरधृतं तस्याभिषेके कथम् ।
धर्मापायभयेन वत्सविरहं वक्ष्यामि वक्ष्यामि किं
यावत्कल्पमकीर्तिरार्तिजननी जायेत जाये तव ॥
रामः काममुपाश्रियति वनं त्यक्त्वा धृतं कौतुकम्
लोकस्त्यक्षति कौतुकं चिरधृतं तस्याभिषेके कथम् ।
धर्मापायभयेन वत्सविरहं वक्ष्यामि वक्ष्यामि किं
यावत्कल्पमकीर्तिरार्तिजननी जायेत जाये तव ॥
लोकस्त्यक्षति कौतुकं चिरधृतं तस्याभिषेके कथम् ।
धर्मापायभयेन वत्सविरहं वक्ष्यामि वक्ष्यामि किं
यावत्कल्पमकीर्तिरार्तिजननी जायेत जाये तव ॥
अन्वयः
AI
रामः कामं कौतुकं त्यक्त्वा वनम् उपाश्रयति, लोकः तस्य अभिषेक-चिर-धृतं कौतुकं कथं त्यक्षति ? धर्म-अपाय-भयेन (अहं) वक्ष्यामि, (किन्तु) वत्स-विरहं वक्ष्यामि किम् ? (हे) जाये ! तव तावत्-कल्पम् अ-कीर्तिः आर्ति-जननी जायेत ।
Summary
AI
Rāma may willingly abandon the festive preparations and head to the forest, but how will the people abandon their long-held festive desire for his coronation? Out of fear of violating Dharma, I shall speak, but how can I voice the separation from my son? O wife! Infamy, the mother of agony, shall be yours for an aeon.
सारांश
AI
राम उत्साह छोड़कर वन चले जाएँगे, तो प्रजा अपना उत्साह कैसे बनाए रखेगी? धर्म के नाश के भय से क्या मैं पुत्र वियोग सहूँगा? यह अपकीर्ति कल्प के अंत तक बनी रहेगी।
पदच्छेदः
AI
| रामः | राम (१.१) | Rāma |
| कामम् | कामम् | willingly |
| उपाश्रयति | उपाश्रयति (उप+आ√श्रि कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | may head to |
| वनं | वन (२.१) | the forest |
| त्यक्त्वा | त्यक्त्वा (√त्यज्+क्त्वा) | having abandoned |
| धृतं | धृत (√धृ+क्त, २.१) | held |
| कौतुकम् | कौतुक (२.१) | the festive preparations |
| लोकः | लोक (१.१) | the people |
| त्यक्षति | त्यक्षति (√त्यज् कर्तरि लृट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | will abandon |
| कौतुकं | कौतुक (२.१) | festive desire |
| चिरधृतं | चिर–धृत (२.१) | long-held |
| तस्य | तद् (६.१) | for his |
| अभिषेके | अभिषेक (७.१) | in the coronation |
| कथम् | कथम् | how |
| धर्मापायभयेन | धर्म–अपाय–भय (३.१) | Out of fear of violating Dharma |
| वत्सविरहं | वत्स–विरह (२.१) | the separation from my son |
| वक्ष्यामि | वक्ष्यामि (√वच् कर्तरि लृट् (परस्मै.) उ.पु. एक.) | I shall speak |
| वक्ष्यामि | वक्ष्यामि (√वच् कर्तरि लृट् (परस्मै.) उ.पु. एक.) | I shall voice |
| किं | किम् | (how) |
| यावत्कल्पम् | यावत्कल्पम् | for an aeon |
| अकीर्तिः | अकीर्ति (१.१) | Infamy |
| आर्तिजननी | आर्ति–जननी (१.१) | the mother of agony |
| जायेत | जायेत (√जन् कर्तरि विधिलिङ् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | shall be |
| जाये | जाया (८.१) | O wife! |
| तव | युष्मद् (६.१) | yours |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| रा | मः | का | म | मु | पा | श्रि | य | ति | व | नं | त्य | क्त्वा | धृ | तं | कौ | तु | क | |
| म्लो | क | स्त्य | क्ष | ति | कौ | तु | कं | चि | र | धृ | तं | त | स्या | भि | षे | के | क | थम् |
| ध | र्मा | पा | य | भ | ये | न | व | त्स | वि | र | हं | व | क्ष्या | मि | व | क्ष्या | मि | किं |
| या | व | त्क | ल्प | म | की | र्ति | रा | र्ति | ज | न | नी | जा | ये | त | जा | ये | त | व |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.