उत्तररामचरितम् — षष्ठोऽङ्कः (कुमारप्रत्यभिज्ञानम्) | uttararāmacaritam

(ततः प्रविशति विमानेनोज्ज्वलं विद्याधरमिथुनम्)

विद्याधरः—अहो नु खल्वनयोर्विकर्तनकुलकुमारयोरकाण्डकलहप्रचण्डयोरुद्द्योतितक्षत्रलक्ष्मीकयोरत्यद्भुतोद्भ्रान्तदेवासुराणि विक्रान्तविलसितानि । तथा हि प्रिये! पश्य ।

६.१

झणज्झणितकङ्कणक्वणितकिङ्किणीकं धनु-
र्ध्वनद्गुरुगुणाटनीठत करालकोलाहलम् ।
वितत्य किरतोः शरानविरतं पुनः शूरयो-
विचित्रमभिवर्तते भुवन भीममायोधनम् ॥

Summary AI The terrifying and wonderful battle of the two heroes unfolds, filling the world with dread. Their bows, resounding with the jingling of bracelets and small bells, and the fierce clamor of heavy bowstrings striking the notched ends, continuously shower arrows.

सारांश AI कंगन और छोटी घंटियों की झंकार तथा धनुष की प्रत्यंचा की भीषण टंकार के बीच, निरंतर बाणों की वर्षा करते हुए दो वीर योद्धाओं का यह विचित्र और भयानक युद्ध संपूर्ण विश्व में फैल रहा है।

६.२

जृम्भितं च विचित्राय मङ्गलाय द्वयोरपि ।
स्तनयित्नोरिवामन्ददुन्दुभेर्दुन्दुभायितम् ॥

Summary AI A sound like the beating of a drum has broken forth for the extraordinary welfare of both heroes, resembling the deep rumble of a cloud accompanied by the loud roll of celestial drums.

सारांश AI दोनों वीरों के कल्याण के लिए जृम्भक अस्त्र प्रकट हुए हैं, जिनकी गंभीर ध्वनि बादलों के गर्जन और नगाड़ों की गूंज के समान प्रतीत हो रही है।

तत्प्रवर्त्यतामनयोः प्रवीरयोरनवरतमविरलमिलितविकचकनककमलकमनीयसंहतिरमरतरुतरुणमणिमुकुलनिकरमकरन्दसुन्दरः पुष्पनिपातः ।

विद्याधरी—तत्किमिति पुनरकाण्डविस्फुरिततडिच्छटाकडारमिवाम्बरं झटिति संवृत्तम् ।

विद्याधरः—तत्किं नु खल्वद्य ।

६.३

त्वष्टृयन्त्रभ्रमिभ्रान्तमार्तण्डज्योतिरुज्ज्वलः ।
पुटभेदो ललाटस्थनीललोहितचक्षुषः ॥

Summary AI This brilliance is as radiant as the sun's light spinning on Tvaṣṭṛ’s lathe, appearing like the bursting open of the eye on the forehead of Lord Śiva (Nīlalohita).

सारांश AI जृम्भक अस्त्रों की यह चमक विश्वकर्मा की सान पर चढ़े हुए सूर्य के समान तेजस्वी है और भगवान शिव के ललाट स्थित नेत्र की अग्नि के समान प्रज्वलित हो रही है।

(विचिन्त्य) आं ज्ञातम् । जातक्षोभेण चन्द्रकेतुना प्रयुक्तमप्रतिरूपमाग्नेयमस्त्रम, यस्यायमग्निवच्छटासम्पातः । सम्प्रति हि ।

६.४

अवदग्धकर्बरितकेतुचामरै-
रपयातमेव हि विमानमण्डलैः ।
दहति ध्वजांशुकपटावलीमिमां
नवकिंशुकद्युतिसविभ्रमः शिखी ॥

Summary AI The groups of celestial chariots have indeed retreated, their banners and chowries scorched and singed. The fire, possessing the graceful luster of fresh Kiṃśuka flowers, consumes these rows of banner-cloths.

सारांश AI विमानों का समूह वहां से भाग रहा है क्योंकि उनकी ध्वजाएं और चँवर झुलस गए हैं। पलाश के फूलों जैसी कांति वाली यह अग्नि ध्वजाओं के वस्त्रों को जला रही है।

आश्चर्यम्! प्रवृत्त एवायमुचण्डवज्रखण्डावस्फोटपटुरवस्फुलिङ्गगुरुरुतालतुमुललेलिहानोज्ज्वलज्वालासंभारभैरवो भगवानुषर्बुधः । प्रचण्डश्चास्य सर्वतः सन्पातः । तत्प्रियामंशुकेनाच्छाद्य सुदूरमपसरामि (तथा करोति)

विद्याधरी—दिष्टया एतेन विमलमुक्ताशैलशीतलस्निग्भमसृणमांसलेन नाथदेहस्पर्शेनानन्दमन्दमुकुलितघूर्णमानलोचनाया अल्पोदित एवान्तरितो मे सन्तापः ।

विद्याधरः—अयि! किमत्र मया कृतम् । अथवा ।

६.५

न किश्चिदपि कुर्वाणः सौख्यैर्दुःखान्यपोहति ।
तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥

Summary AI A beloved person is an indescribable treasure to someone. Even without doing anything specific, such a person dispels all sorrows through the sheer happiness their presence brings.

सारांश AI जो व्यक्ति जिसका प्रिय होता है, वह कुछ न करते हुए भी केवल अपनी उपस्थिति से उसके दुखों को दूर कर देता है; वह प्रियजन कोई अनिर्वचनीय रत्न के समान होता है।

विद्याधरी—कथमविरलविलोलधूर्णमानविद्युल्लताविलासमण्डीतैर्मत्तयूररकण्ठश्यामलैरवस्तीयते नभस्तलं जलधरैः ।

विद्याधरः—हन्त । कुमार लवप्रयुक्तवारुणास्त्रप्रभावः खल्वेषः । कथमविरलप्रवृत्तवारिधारासंपातैः प्रशान्तमेव पावकास्त्रम् ।

विद्याधरी—प्रियं मे, प्रियं मे ।

विद्याधरः—हन्त भोः! सर्वमतिमात्रं दोषाय । यत्प्रलयवातावलिक्षोभगम्भीरगुलुगुलायमानमेघमेदुरान्धकारनीरन्द्रनद्धमिव एकवारविश्वग्रसनविकटविकरालकालमुखकन्दरविवर्तमानमिव युगान्तयोगनिद्रानिरुद्धसर्वद्वारंनारायणोदरनिविष्टमिव भूतं विपद्यते । साधु चन्द्रकेतो! साधु! स्थाने वायव्यमस्त्रमीरितम् । यतः ।

६.६

विद्याकल्पेन मरुता मेघानां भूयसामपि ।
ब्रह्मणीव विवर्तानां कापि प्रविलयः कृतः ॥

Summary AI By a wind resembling spiritual knowledge, the many clouds have been dissolved into nothingness, just as the illusory manifestations of the world dissolve into the Supreme Brahman.

सारांश AI जिस प्रकार ब्रह्म के ज्ञान से माया के प्रपंच विलीन हो जाते हैं, उसी प्रकार विद्या के समान प्रबल वायु ने आकाश में उमड़ते हुए बादलों के समूह को विलीन कर दिया है।

विद्याधरी—नाथ! क इदानीमेष ससंभ्रमोत्क्षिप्तकरभ्रमदुत्तरीयाञ्चलो दूरत एव मधुरस्निग्धवचनप्रतिषिद्धयुद्धव्यापार एतयोरन्तरे विमानवरमवतारयति ।

विद्याधरः—(दृष्ट्वा) एष शम्बूकवधात्प्रतिनिवृत्तो रघुपतिः ।

६.७

शान्तं महापुरुषसंगदितं निशम्य
तद्रौरवात्समुपसंहृतसम्प्रहारः ।
शान्तो लवः प्रणत एव च चन्द्रकेतुः
कल्याणमस्तु सुतसंगमनेन राज्ञः ॥

Summary AI Having heard the peaceful words spoken by the great man, Lava withdrew from that fierce battle and became calm, while Candraketu bowed in respect. May the king's welfare be ensured by this reunion with his sons.

सारांश AI महापुरुष राम के शांतिपूर्ण वचनों को सुनकर लव ने भीषण युद्ध रोक दिया है और चंद्रकेतु ने उन्हें विनम्रता से प्रणाम किया है। पुत्रों के इस मिलन से राजा का कल्याण हो।

तदितस्तावदेहि ।

(इति निष्क्रान्तौ)

इति मिश्रविष्कम्भकः ।

(ततः प्रविशति रामो लवः प्रणतश्चन्द्रकेतुश्च)

रामः—(पुष्पकादवतरन्)

६.८

दिनकरकुलचन्द्र चन्द्रकेतो
सरभसमेहि दृढं परिष्वजस्व ।
तुहिनशकलशीतलैस्तवाङ्गः
शममुपयातु ममापि चित्तदाहः ॥

Summary AI O Candraketu, moon of the solar dynasty! Come quickly and embrace me firmly. Let the burning of my heart find peace through your limbs, which are as cool as flakes of ice.

सारांश AI हे सूर्यवंश के भूषण चंद्रकेतु! शीघ्र आकर मुझे दृढ़ता से गले लगाओ। तुम्हारे बर्फ के समान शीतल अंगों के स्पर्श से मेरे हृदय का संताप शांत हो जाए।

(उत्थाप्य सस्नेहानं परिष्वज्य) अप्यनामयं नूतनदिव्यास्त्रयोधनस्य तव ।

चन्द्रकेतुः—अभिवादये! कुशलमत्यद्भुतप्रियवयस्यलाभाभ्युदयेन । तद्विज्ञापयामि मामिव विशेषेण स्निग्धेन चक्षुषा पश्यत्वमुं वीरमनरालसाहसं तातः ।

रामः—(लवं निरूप्य) दिष्टया अतिगम्भीरमधुरकल्याणाकृतिरयं वयस्यो वत्सस्य ।

६.९

श्रातुं लोकानिव परिणतः कायवानस्त्रवेदः
क्षात्रो धर्मः श्रित इव तनुं ब्रह्मकोशस्थ गुप्त्यै ।
सामर्थ्यानामिव समुदयः सञ्चयो वा गुणाना-
माविर्भूय स्थित हव जगत्पुण्यनिर्माणराशिः ॥

Summary AI He appears like the personified science of weapons incarnated to protect the worlds, or the warrior's duty (Kṣātra-dharma) taking form to guard the treasury of the Vedas. He is like a collection of all powers, a hoard of virtues, or the accumulated merit of the world manifested in bodily form.

सारांश AI यह बालक साक्षात देहधारी शस्त्रविद्या के समान है, जो लोकों की रक्षा के लिए प्रकट हुआ है। यह क्षात्र धर्म, शक्तियों के समूह या संसार के पुण्यों के संचय जैसा तेजस्वी जान पड़ता है।

लवः—(स्वगतम्) अहो! पुण्यानुभावदर्शनोऽयं महापुरुषः ।

६.१०

आश्वास इव भक्तीनामेकमायतनं महत् ।
प्रकृष्टस्येव धर्मस्य प्रसादो मूर्तिसुन्दरः ॥

Summary AI He is like the consolation of all devotions, a supreme abode of greatness, and the beautiful, embodied grace of the highest righteousness (Dharma).

सारांश AI यह बालक भक्तों के आश्वासन का महान आश्रय और श्रेष्ठ धर्म के सुंदर एवं प्रसन्न साक्षात स्वरूप के समान प्रतीत हो रहा है।

आश्चर्यम्!

६.११

विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसो निर्वृतिघनस्तदौद्धत्यं कापि प्रजति
विनयः प्रह्वयति माम् ।
झटित्यस्मिन्दृष्टे किमिति परवानस्मि यदि वा
महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिशयः ॥

Summary AI My hostility has ceased, and a feeling of intense bliss spreads within me. My arrogance has vanished, and humility bows me down. Why do I suddenly lose self-control upon seeing him? Perhaps the extraordinary greatness of the noble is like that of sacred shrines (Tīrthas).

सारांश AI इन्हें देखते ही मेरा विरोध भाव शांत हो गया है और हृदय में अत्यंत सुख का संचार हो रहा है। महापुरुषों का अलौकिक प्रभाव तीर्थों के समान पवित्र और वशीभूत करने वाला होता है।

रामः—तत्किमयमेकपद एव मे दुःखविश्रामं ददात्युपस्नेहयति च कुतोऽपि निमित्तादन्तरात्मानम् । अथवा स्नेहश्च निमित्तसव्यपेक्ष इति विप्रतिषिद्धमेतत् ।

६.१२

व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु-
र्न खलु बहिरुपाधीन्प्रीतयः संश्रयन्ते ।
विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीकं
द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ॥

Summary AI Some internal cause unites objects; affections do not depend on external circumstances. Indeed, the white lotus blooms at the rising of the sun (Pataṅga), and the moonstone (Candrakānta) melts when the moon (Himaraśmi) rises.

सारांश AI पदार्थों को परस्पर जोड़ने वाला कोई आंतरिक कारण ही होता है, प्रेम बाहरी कारणों पर निर्भर नहीं करता। जैसे सूर्योदय पर कमल खिलता है और चंद्रोदय पर चंद्रकांत मणि पिघलती है।

लवः—चन्द्रकेतो! क एते ।

चन्द्रकेतुः—प्रियवयस्य! ननु तातपादाः ।

लवः—ममापि धर्मतस्तथैव, यतः प्रियवयस्येति भवतोक्तम् । किन्तु चत्वारः किल भवन्त्येवंव्यपदेशभागिनस्तत्रभवन्तो रामायणकथापुरुषाः । तद्विशेषं ब्रूहि ।

चन्द्रकेतुः—ज्येष्ठतात इत्यवेहि ।

लवः—(सोल्लासम्) कथं रघुनाथ एव । दिष्टया सुप्रभातमद्य, यदयं देवो दृष्टः । (सविनयं निर्वर्ण्य) तात! प्राचेतसान्तेवासी लवोऽभिवादयते ।

रामः—आयुष्मन्! एह्येहि । (इति सस्नेहमालिङ्ग्य) अयि वत्स! कृतमत्यन्तविनयेन । अङ्गेन मामपरिश्लथं परिरम्भस्व ।

६.१३

परिणतकठोरपुष्कर-
गर्भच्छदपीनमसृणसुकुमारः ।
नन्दयति चन्द्रचन्दन-
निष्यन्दजडस्तव स्पर्शः ॥

Summary AI Your touch delights me; it is as full, smooth, and tender as the inner petal of a mature, firm lotus, and as cool as the oozing essence of the moon or sandalwood.

सारांश AI तुम्हारा स्पर्श विकसित कमल के पत्तों के समान कोमल और शीतल है, जो चंद्रमा की किरणों और चंदन के रस के समान परम आनंद प्रदान कर रहा है।

लवः—(स्वगतम्) ईदृशो मां प्रत्यमीषामकारणस्नेहः । मया पुनरेभ्य एवाभिद्रोग्धुमज्ञेनायुधपरिग्रहः कृतः । (प्रकाशम्) मृष्यन्तां त्विदानीं लवस्य बालिशतां तातपादाः ।

रामः—किमपराद्धं वत्सेन!

चन्द्रकेतुः—अश्वानुयात्रिकेभ्यस्तातप्रतापाविष्करणमुपश्रुत्य वीरायितमनेन ।

रामः—नन्वयमलङ्कारः क्षत्रियस्य ।

६.१४

न तेजस्तेजस्वी प्रसृतमपरेषां विषहते ।
स तस्य स्वो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः ।
मयूखैरश्रान्तं तपति यदि देवो दिनकरः किमाग्नेयो ग्रावा निकृतिं देव तेजांसि वमति ॥

Summary AI A spirited person cannot endure the spreading luster of others; this is his inherent nature, unartificial and determined by his very constitution. If the divine sun burns ceaselessly with its rays, does not the sun-gem (Āgneya-grāvan) vomit fire as if in retaliation?

सारांश AI तेजस्वी व्यक्ति दूसरे के तेज को सहन नहीं करता, यह उसका स्वाभाविक गुण है। यदि सूर्य तपता है, तो सूर्यकांत मणि भी अग्नि उगलकर उसका उत्तर देती है।

चन्द्रकेतुः—अमर्षोप्यस्यैव शोभते महाबीरस्य । पश्यन्तु हि तातपादाः! प्रियवयस्य नियुक्तेन जृम्भकास्त्रेण विक्रम्य स्तम्भितानि सर्वसैन्यानि ।

रामः—(सविस्मयखेदं निर्वर्ण्य । स्वगतम्) अहो! वत्सस्य ईदृशः प्रभावः । (प्रकाशम्) वत्स! संह्रियतामस्त्रम् । त्वमपि चन्द्रकेतो! निर्व्यापारतया विलक्षाणि सान्त्वय बलानि ।

लवः—(प्रणिधानं नाटयति)

चन्द्रकेतुः—यथा निर्दिष्टम् ।

(इति निष्कान्तः)

लवः—तात! प्रशान्तमस्त्रम्!

रामः—सरहस्यप्रयोगसंहारजृम्भकास्त्राणि दिष्टया वत्सस्यापि सम्पद्यन्ते ।

६.१५

ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्त्वा
परः सहस्रं शरदस्तपांसि ।
एतान्यदर्शन्गुरवः पुराणाः
स्वान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥

Summary AI The ancient preceptors, starting with Brahmā, having performed penances for over a thousand years for the welfare of the Vedas (Brahman), perceived these missiles as their own spiritual energies consisting of austerity.

सारांश AI ब्रह्मा आदि प्राचीन ऋषियों ने जगत के कल्याण हेतु हजारों वर्षों तक तपस्या की और अपने तपोमय तेज के रूप में इन जृम्भक अस्त्रों का दर्शन किया।

अथैतामस्त्रमन्त्रोपनिषदं भगवान्कृशाश्वः परःसहस्राधिकसंवत्सरपरिचर्यानिरतायान्तेवासिने कौशिकाय प्रोवाच । स भगवान् मामिति गुरुपूर्वानुक्रमः । कुमारस्य कुतः सम्प्रदायः । इति पृच्छामि ।

लवः—स्वतः प्रकाशान्यावयोरस्त्राणि ।

रामः—(विचिन्त्य) किं न संभाव्यते । प्रकृष्टपुण्योपादानकः कोऽपि महिमा स्यात् । द्विवचनं तु कथम् ।

लवः—भ्रातरावावां यमौ ।

रामः—स तर्हि द्वितीयः क ।

(नेपथ्ये)

दण्डायन!

६.१६

आयुष्मतः किल लवस्य नरेन्द्रसैन्यैरायोधनं ननु किमात्थ ।
सखे! तथेति ।
अद्यास्तमेतु भुवनेषु च राजशब्दः क्षत्रस्य शस्त्रशिखिनः शममद्ययान्तु ॥

Summary AI Was there really a battle between long-lived Lava and the king's armies? My friend, what are you saying? If it be so, then let the very title of 'King' vanish from the worlds today, and let the fires of the warriors' weapons be extinguished.

सारांश AI आयुष्मान लव का राजा की सेना के साथ युद्ध हुआ। यदि आज क्षत्रियों के शस्त्रों का तेज शांत हो जाए, तो संसार में 'राजा' शब्द का गौरव ही समाप्त हो जाएगा।

६.१७

अथ कोऽयमिन्द्रमणिमेचकच्छवि-
र्ध्वनिनैव बद्धपुलकं करोति माम् ।
नवनीलनीरधरधीरगर्जित-
क्षणबद्धकुडमलकदम्बडम्बरम् ॥

Summary AI Who is this person with the dark complexion of a sapphire (Indramaṇi), who, by his voice alone, makes my hair stand on end, like the Kadamba trees budding instantly at the deep rumbling of fresh dark clouds?

सारांश AI इंद्रनील मणि जैसी कांति वाले ये कौन हैं, जिनकी गंभीर वाणी मात्र से मेरे शरीर में रोमांच हो रहा है, जैसे बादलों के गर्जन से कदम्ब की कलियाँ खिल उठती हैं।

लवः—अयमसौ मम ज्यायानार्यः कुशो नाम भरताश्रमात्प्रतिनिवृत्तः ।

रामः—(सकौतुकम्) तर्हि वत्स! इत एवैतमाह्वयायुष्मन्तम् ।

लवः—यदाज्ञापयति ।

(इति निष्क्रान्तः)

(ततः प्रविशति कुशः)

कुशः—(सक्रोधं कृतधैर्यं धनुरास्फाल्य)

६.१८

दत्तेन्द्राभयदक्षिणैर्भगवतो वैवस्वतादामनो-
र्दृप्तानां दमनाय दीपितनिजक्षत्रप्रतापाग्निभिः ।
आदित्यैर्यदि विग्रहो नृपतिभिर्धन्यं ममैतत्ततो
दीप्तास्त्रस्फुरदुग्रदीधितिशिखानीराजितज्यं धनुः ॥

Summary AI If this conflict is with kings of the solar race—descendants of Manu and the Sun, who granted safety to Indra and kindled the fire of their own valor—then my bow is blessed, its string consecrated by the fierce rays of flaming missiles.

सारांश AI यदि मेरा युद्ध उन पराक्रमी सूर्यवंशी राजाओं से है जिन्होंने इंद्र को अभय दिया, तो तेजस्वी अस्त्रों की किरणों से सुशोभित मेरे धनुष का परिश्रम सफल है।

(विकटं परिक्रामति)

रामः—कोऽप्यस्मिन् क्षत्रियपोतके पौरुषातिरेकः । तथाहि ।

६.१९

दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा
धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् ।
कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो
वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ॥

Summary AI His gaze treats the strength of the three worlds as mere grass, and his steady, haughty gait seems to bend the earth. Possessing mountain-like gravity even in youth, is he the heroic sentiment (Vīra-rasa) personified, or Pride itself approaching?

सारांश AI इनकी दृष्टि संसार को तृण समान समझती है और चाल पृथ्वी को झुका रही है। पर्वत जैसी गंभीरता वाला यह बालक साक्षात वीर रस या अहंकार का स्वरूप जान पड़ता है।

लवः—(उपसृत्य) जयत्वार्यः ।

कुशः—नन्वायुष्मन्! किमियं वार्ता युद्धं युद्धमिति ।

लवः—यकिञ्चिदेतत् । आर्यस्तु दृप्तं भावमुत्सृज्य विनयेन वर्तताम् ।

कुशः—किमर्थम् ।

लवः—यदत्र देवो रघुनन्दनः स्थितः । स रामायणकथानायको ब्रह्मकोशस्य गोप्ता ।

कुशः—आशंसनीय पुण्यदर्शनः स महात्मा । किन्तु स कथमस्माभिरुपगन्तव्यः इति सम्प्रधारयामि ।

लवः—यथैव गुरुस्तथोपसदनेन ।

कुशः—कथं हि नामैतत् ।

लवः—अत्युदान्तः सुजनश्चन्द्रकेतुरौर्मिलेयः प्रियवयस्येति सख्येन मामुपतिष्ठते । तेन संबन्धेन धर्मतस्तात एवायं राजर्षिः ।

कुशः—सम्प्रत्यवचनीयो राजन्येऽपि प्रश्रयः ।

(उभौ परिक्रामतः)

लवः—पश्यत्वेनमार्यो महापुरुषमाकारानुभावगाम्भीर्यसंभाव्यमानविविघलोकोत्तरसुचरितातिशयम् ।

कुशः—(निर्वर्ण्य)

६.२०

अहो प्रासादिक रूपमनुभावश्च पावनः ।
स्थाने रामायणकविर्देवीं वाचमवीवृधत् ॥

Summary AI Oh, what a serene form and what a purifying majesty! It is only fitting that the poet of the Rāmāyaṇa enriched the divine speech to describe such as this.

सारांश AI इनका रूप अत्यंत मनोहर और प्रभाव पावन है। महर्षि वाल्मीकि ने रामायण में भगवती सरस्वती को प्रतिष्ठित करके अपनी वाणी को वास्तव में सार्थक किया है।

(उपसृत्य) तात! प्राचेतसान्तेवासी कुशोऽभिवादयते ।

रामः—एह्येयायुष्मन्!

६.२१

अमृताध्मातजीमू स्निग्घसंहननस्य ते ।
परिष्वङ्गाय वात्सल्यादयमुत्कण्ठते जनः ॥

Summary AI This person longs for your embrace out of paternal affection, you whose sturdy frame is as smooth and glossy as a cloud saturated with nectar.

सारांश AI अमृत से भरे मेघ के समान चिकने शरीर वाले तुम्हें वात्सल्यवश गले लगाने के लिए मेरा यह मन व्याकुल हो रहा है।

(परिष्वज्य स्वगतम्) तत्किमित्ययं च दारकः ।

६.२२

अङ्गादङ्गात्सृत इव निजः स्नेहजो देहसारः
प्रादुर्भूय स्थित इव बहिश्चेतनाधातुरेकः ।
सान्द्रानन्दक्षुभितहृदयप्रसवेणावसिक्तो
गाढाऽऽश्लेषः स हि मम हिमच्योतमाशंसतीव ॥

Summary AI Like the essence of the body flowing from every limb born of affection, or the vital spirit standing manifest outside, this firm embrace, sprinkled by the flow of a heart agitated with intense bliss, seems to promise the dripping of nectar or cool snow.

सारांश AI प्रत्येक अंग से निकले हुए शरीर के सार और बाहर स्थित एक चैतन्य के समान, सघन आनंद से सिक्त यह प्रगाढ़ आलिंगन मानो शीतल हिम की वर्षा कर रहा है।

लवः—ललाटन्तपस्तपति घर्माशुः । तदत्र सालवृक्षच्छायायां मुहूर्तमासनपरिग्रहं करोतु तातः ।

रामः—यदभिरुचितं वत्सस्य ।

(सर्वे परिक्रम्य यथोचितमुपविशन्ति)

रामः—(स्वगतम्)

६.२३

अहो प्रश्रययोगेऽपि गतिस्थित्यासनादयः ।
साम्राज्यशंसिनो भावाः कुशस्य च लवस्य च ॥

Summary AI Oh! Even amidst their display of humility, the movements, postures, and seated positions of both Kuśa and Lava indicate their imperial nature.

सारांश AI आश्चर्य है कि विनयशील होने पर भी कुश और लव की चाल, बैठने का ढंग और शारीरिक भाव उनके सम्राट होने की सूचना दे रहे हैं।

६.२४

वपुरवियुतसिद्धा एव लक्ष्मीविलासाः
प्रतिकलकमनीयां कान्तिमुद्भेदयन्ति ।
अमलिनमिव चन्द्रं रश्मयः स्वे यथा वा
विकसितमरविन्दं बिन्दवो माकरन्दाः ॥

Summary AI Their forms manifest charms of beauty that are inherently inseparable, revealing a loveliness enchanting at every moment—just as its own rays reveal the spotlessly pure moon, or as honey-drops reveal a blooming lotus.

सारांश AI इनके शरीर पर स्वाभाविक शोभा के विलास प्रतिपल सुंदर कांति बिखेर रहे हैं, जैसे निर्मल चंद्रमा में किरणें या खिले हुए कमल में मकरंद की बूंदें होती हैं।

भूयिष्ठं च रघुकुलकौमारमनयोः पश्यामि ।

६.२५

कठोरपारावतकण्ठमेचकं
वपुर्वृषस्कन्धसु बन्धुरांसयोः ।
प्रसन्नसिंहस्तिमितं च वीक्षितं
ध्वनिश्च माङ्गल्यमृदङ्गमांसलः ॥

Summary AI Their bodies have the dark luster of a mature pigeon's neck, supported by shoulders as sturdy as a bull's; their gaze is calm and steady like a serene lion’s, and their voice is resonant like a deep, auspicious drum.

सारांश AI कबूतर के कंठ जैसी सांवली देह, बैल के समान पुष्ट कंधे, शांत सिंह जैसी स्थिर दृष्टि और मांगलिक मृदंग के समान गंभीर स्वर इनके प्रभाव को दर्शाते हैं।

(निपुणं निरूपयन्) अये! न केवलमस्मद्वंशसंवादिन्याकृतिः ।

६.२६

अपि जनकसुतायास्तच्च तथानुरूपं
स्फुटमिह शिशुयुग्मे नैपुणोन्नेयमस्ति ।
ननु पुनरिव तम्मे गोचरीभूतमक्ष्णो-
रभिनवशतपत्रश्रीमदास्यं प्रियायाः ॥

Summary AI The resemblance to the daughter of Janaka is clearly inferable through close observation in this pair of children. Indeed, the face of my beloved, possessing the splendor of a fresh lotus, seems to have appeared before my eyes once again.

सारांश AI सीता का वह रूप इन दोनों बालकों में स्पष्ट रूप से दिखाई दे रहा है। ऐसा लगता है मानो मेरी प्रिया का नवीन कमल के समान सुंदर मुख पुनः मेरी आँखों के सामने आ गया है।

६.२७

शुक्लाच्छदन्तच्छविसुन्दरीयं
सैवोष्ठमुद्रा स च कर्णपाशः ।
नेत्रे पुनर्यद्यपि रक्तनीले
तथापि सौभाग्यगुणः स एव ॥

Summary AI This is that same shape of the lips, beautiful with the luster of white, clear teeth; the same graceful ears; and although the eyes are reddish-blue, they possess that same quality of charm.

सारांश AI दांतों की शुभ्र कांति से युक्त सुंदर ओष्ठों की वही बनावट और कानों का वैसा ही आकार है। यद्यपि नेत्रों की रंगत भिन्न है, फिर भी वही सौभाग्य और लावण्य विद्यमान है।

(विचिन्त्य) तदेतत्प्राचेतसाध्युषितमरण्यं, यत्र किल देवी परित्यक्ता इयं चानयोराकृतिर्वयोऽनुभावश्च । यत्स्वतःप्रकाशान्यस्त्राणीति च । तत्रापि स्मरामि खलु तदपि चित्रदर्शनप्रासङ्गिकं शस्त्राभ्यनुज्ञानं प्रबुद्धं स्यात् । न ह्यसाम्प्रदायिकान्यस्त्राणि पूर्वेषामपि शुश्रुम । अयं विस्मयसम्प्लवमानसुखदुःखातिशयो हृदयस्य मे विप्रलम्भः । यमाविति च भूयिष्ठमात्मसंवादः । जीवद्वयापत्यचिह्नो हि देव्या गर्भिणीभाव आसीत् । (सास्रम्)

६.२८

परां कोटिं स्नेहे परिचय विकासादधिगते
रहो विस्रब्धाया अपि सहजलज्जाजडदृशः ।
मयैवादौ ज्ञातः करतलपरामर्शकलया
द्विधा गर्भग्रन्थिस्तदनु दिवसैः कैरपि तया ॥

Summary AI When affection reached its peak and she became confident in solitude due to growing intimacy, I was the first to realize the knot of her pregnancy through the touch of my palm, despite her eyes being shy with natural modesty; she realized it only a few days later.

सारांश AI अत्यधिक प्रेम और विश्वास के समय, संकोच भरी दृष्टि वाली सीता के गर्भ में जुड़वाँ बच्चों की गाँठ को मैंने ही पहले स्पर्श से जाना था, उसने तो कुछ दिनों बाद जाना।

(रुदित्वा) तत्किमेतौ पृच्छामि केनचिदुपायेन ।

लवः—तात! किमेतत् ।

६.२९

बाष्पवर्षेण नीतं वो जगन्मङ्गलमाननम् ।
अवश्यायावसिक्तस्य पुण्डरीकस्य चारुताम् ॥

Summary AI Your face, which is an auspicious blessing to the world, has been brought to the beauty of a white lotus sprinkled with frost by this shower of tears.

सारांश AI आंसुओं की वर्षा ने संसार का मंगल करने वाले आप दोनों के मुखों को ओस की बूंदों से भीगे हुए कमल के समान सुंदर बना दिया है।

कुशः—अयि वत्स!

६.३०

विना सीतादेव्या किमिव हि न दुःखं रघुपतेः
प्रियानाशे कृत्स्नं किल जगदरण्यं हि भवति ।
स च स्नेहस्तावानयमपि वियोगो निरवधिः
किमेवं त्वं पृच्छस्यनधिगतरामायण इव ॥

Summary AI Without Queen Sītā, what grief does the Lord of the Raghus not suffer? Upon the loss of a beloved, the whole world indeed becomes a wilderness. Since that love was so vast and this separation is endless, why do you ask as if you are ignorant of the Rāmāyaṇa?

सारांश AI सीता के बिना श्रीराम के लिए सब कुछ दुखद है; प्रिया के खो जाने पर सारा संसार वन बन जाता है। इतना गहरा प्रेम और असीमित वियोग जानकर भी आप अनभिज्ञ की तरह क्यों पूछ रहे हैं?

रामः—(स्वगतम्) अये, तटस्थ आलापः । कृतं प्रश्नेन । मुग्धहृदय! कोऽयमाकस्मिकस्ते सम्प्लवाधिकारः । एवं निर्मित्रहृदयावेगः शिशुजनेनाप्यनुकम्पितोऽस्मि । भवतु तावदन्तरयामि (प्रकाशम्) वत्सौ! 'रामायण रामायणमिति श्रूयते भगवतो वाल्मीकेः सरस्वतीनिष्यन्दः प्रशस्तिरादित्यवंशस्य तत्कौतूहलेन यत्किंचिच्छ्रेोतुमिच्छामि ।

कुशः—कृत्स्न एव सन्दर्भोऽस्माभिरावृत्तः, स्मृतिप्रत्युपस्थितौ तावदिमौ बालचरितस्यासाते द्वौ श्लोकौ ।

रामः—उदीरयतं वत्सौ!

६.३१

प्रिया तु सीता रामस्य दाराः पितृकृता इति ।
गुणै रूपगुणैश्चापि प्रीतिर्भूयोऽप्यवर्धत ॥

Summary AI Sītā was beloved to Rāma because she was the wife chosen by his father; however, their mutual affection increased even more due to her virtues and the excellence of her beauty.

सारांश AI सीता श्रीराम को पिता द्वारा दी गई पत्नी होने के कारण प्रिय थीं, परंतु उनके गुणों और अद्वितीय शारीरिक सौंदर्य ने उस प्रीति को और भी अधिक बढ़ा दिया था।

६.३२

तथैव रामः सीतायाः प्राणेभ्योऽपि प्रियोऽभवत् ।
हृदयं त्वेव जानाति प्रीतियोगं परस्परम् ॥

Summary AI Likewise, Rāma became dearer to Sītā than her own life; only the heart truly knows the union of their mutual love.

सारांश AI वैसे ही श्रीराम भी सीता को प्राणों से बढ़कर प्रिय थे। उन दोनों के हृदय ही परस्पर प्रेम के उस मिलन और प्रगाढ़ता को जानते हैं।

रामः—कष्टमतिदारुणो हृदयमर्मोद्धातः । हा देवि! एवं किलैतदासीत्! अहो निरन्वयविपर्यासविप्रलम्भस्मृतिपर्यवसायिनस्तावकाः संसारवृत्तान्ताः ।

६.३३

क तावानानन्दो निरतिशयविस्रम्भबहुलः क वाऽन्योन्यप्रेम ।
क व नु गहनाः कौतुकरसाः ।
सुखे वा दुःखे वा क नु खलु तदैक्यं हृदययोस्तथाप्येष प्राणः स्फुरति, न तु पापो विरमति ॥

Summary AI Where is that immense joy, rich in boundless confidence? Where is that mutual love, those deep tastes of curiosity, or that absolute unity of two hearts in pleasure or pain? Yet, this wretched life-breath continues to throb and does not cease.

सारांश AI वह असीम आनंद, परस्पर प्रेम और सुख-दुःख में हृदयों की वह एकता अब कहाँ है? फिर भी यह पापी प्राण धड़क रहे हैं और समाप्त नहीं होते।

६.३४

प्रियागुणसहस्राणां क्रमोन्मीलनतत्परः ।
य एव दुःसहः कालस्तमेव स्मारिता वयम् ॥

Summary AI We have been reminded of that very unbearable time which was intent on the gradual unfolding of the thousand virtues of our beloved.

सारांश AI मुझे पुनः उसी दुसह समय की याद दिला दी गई है, जो मेरी प्रिया के हजारों गुणों को क्रमबद्ध रूप से प्रकट करने में तल्लीन रहता था।

६.३५

तदा किचित्किञ्चित्कृतपदमहोभिः कतिपयै-
स्तदेतद्विस्तारि स्तनमुकुलमासीन्मृगदृशः ।
वयःस्नेहाकूतव्यतिकरघनो यत्र मदनः
प्रगल्भव्यापारः स्फुरति हृदि मुग्धश्च वपुषि ॥

Summary AI Then, in those few days, the budding breasts of the deer-eyed one had just begun to expand; there, Love, intensified by the mixture of youth, affection, and intention, manifested with mature activity in her heart and with charming innocence in her body.

सारांश AI उन दिनों मृगनयनी सीता के वे स्तन-मुकुल धीरे-धीरे विकसित हुए थे, जहाँ हृदय में कामदेव का प्रौढ़ व्यापार और शरीर पर यौवन तथा सहज भोलापन झलकता था।

लवः—अयं तु चित्रकूटवर्त्मनि मन्दाकिनीविहारे सीतादेवीमुद्दिश्य रघुपतेः श्लोकः ।

६.३६

त्वदर्थमिव विन्यस्तः शिलापट्टोऽयमायतः ।
यस्यायमभितः पुष्पैः प्रवृष्ट इव केसरः ॥

Summary AI This long stone slab seems placed just for your sake; around it, the Kesara tree appears as if it has rained down its flowers.

सारांश AI यह विशाल शिलापट्ट मानो तुम्हारे लिए ही यहाँ रखा गया है, जिसके चारों ओर केसर के फूलों की वर्षा सी हुई पड़ी है।

रामः—(सलज्जास्मितस्नेहकरुणम्) अति हि नाम मुग्धः शिशुजनः विशेषतस्त्वरण्यचरः । हा देवि! स्मरसि वा तस्य तत्समयविस्रम्भातिप्रसङ्गस्य ।

६.३७

श्रमाम्बुशिशिरीभवत् प्रसृतमन्दमन्दाकिनी-
मरुत्तरलितालकाकुलललाटचन्द्रद्युति ।
अकुङ्कुमकलङ्कितोज्ज्वलकपोलमुत्प्रेक्ष्यते
निराभरणसुन्दरश्रवणपाशमुग्धं मुखम् ॥

Summary AI Her face is envisioned—cool with the perspiration of fatigue, with the luster of the forehead's moon agitated by locks of hair stirred by the gentle breezes of the Mandākinī, its bright cheeks unstained by saffron, and charming with beautiful ears devoid of ornaments.

सारांश AI पसीने की बूंदों से शीतल, मंदाकिनी की वायु से हिलती अलकों वाले ललाट और बिना आभूषणों के भी अत्यंत सुंदर इस मुख की छवि अनुपम प्रतीत हो रही है।

(स्तम्भित इव स्थित्वा, सकरुणम्) अहो नु खलु भोः ।

६.३८

चिरं ध्यात्वा ध्यात्वा निहित इव निर्माय पुरतः
प्रवासे चाश्वासं न खलु न करोति प्रियजनः ।
जगज्जीर्णारण्यं भवति च कलत्रे ह्युपरते
कुकूलानां राशौ तदनु हृदयं पच्यत इव ॥

Summary AI It is not that a beloved person, as if created and placed before one after long meditation, fails to provide comfort during exile. However, when a wife is dead, the world becomes a decaying wilderness, and subsequently, the heart feels as if it is being roasted in a heap of chaff-fire.

सारांश AI निरंतर ध्यान करने से प्रियजन सामने उपस्थित होकर प्रवास में सांत्वना देता है, परंतु पत्नी की मृत्यु के बाद संसार उजाड़ वन बन जाता है और हृदय भूसे की आग में जलता रहता है।

(नेपथ्ये)

६.३९

वसिष्ठो वाल्मीकिर्दशरथमहिष्योऽथ जनकः
सहैवारुन्धत्या शिशुकलहमाकर्ण्यं सभयाः ।
जराग्रस्तैर्गात्रैरथ खलु सुदूराश्रमतया
चिरेणागच्छन्ति त्वरितमनसो विश्लथजटाः ॥

Summary AI Vasiṣṭha, Vālmīki, the queens of Daśaratha, and Janaka, along with Arundhatī, having heard the quarrel of the children, are arriving after a long time. Alarmed, with limbs seized by old age and hair-mats loosened, they hasten their minds despite the distance from the hermitage.

सारांश AI वसिष्ठ, वाल्मीकि, दशरथ की रानियाँ और अरुंधती सहित जनक, बच्चों के विवाद को सुनकर भयभीत हो, वृद्ध शरीर होने पर भी आश्रम से शीघ्रतापूर्वक चले आ रहे हैं।

रामः—कथं भगवत्यरुन्धती वसिष्ठोऽम्बाश्च जनकश्चात्रैव । कथं खलु ते द्रष्टव्याः । (सकरुणं विलोक्य) तातजनकोऽप्यत्रैवायात इति वज्रेणेव ताडितोऽस्मि मन्दभाग्यः ।

६.४०

सम्बन्धस्पृहणीयताप्रमुदितैर्ज्येष्ठैर्वसिष्ठादिभि-
र्दृष्ट्वापत्यविवाहमङ्गलविधौ तत्तातयोः सङ्गमम् ।
पश्यन्नीदृशमीदृशः पितृसखं वृत्ते महावैशसे
दीर्ये किं न सहस्रधाऽहमथवा रामेण किं दुष्करम् ॥

Summary AI Having seen the union of those two fathers during the auspicious marriage ceremony of their children, witnessed by elders like Vasiṣṭha who were delighted by the desirability of the alliance—seeing such a friend of my father now, after such a great calamity has occurred, why do I not shatter into a thousand pieces? Or rather, what is impossible for Rāma to endure?

सारांश AI विवाह के समय पिता दशरथ और जनक का वह मिलन याद कर, आज पिता के मित्र जनक की यह अत्यंत दयनीय दशा देख मेरा हृदय हजारों टुकड़ों में क्यों नहीं टूट जाता? क्या राम के लिए कुछ भी सहना संभव है?

(नेपथ्ये)

भो भोः! कष्टम् ।

६.४१

अनुभावमात्रसमवस्थितश्रियं
सहसैव वीक्ष्य रघुनाथमीदृशम् ।
प्रथमप्रबुद्धजनकप्रबोधिता
विधुराः प्रमोहमुपयान्ति मातराः ॥

Summary AI Beholding the Lord of the Raghus, whose majesty now resides solely in his innate dignity, the distressed mothers—aroused by Janaka who had already perceived the situation—suddenly sink into a deep faint.

सारांश AI केवल अपने स्वाभाविक तेज और गरिमा में स्थित श्री राम की इस अवस्था को देखकर, राजा जनक द्वारा पहले ही वास्तविकता से अवगत कराई गई शोकविह्वल माताएं अचानक फिर से मूर्छित हो जाती हैं।

६.४२

जनकानां रघूणां च यत्कृत्स्नं गोत्रमङ्गलम् ।
तत्राप्यकरुणे पापे वृथा वः करुणा मयि ॥

Summary AI Since a cruel and sinful fate has befallen him who is the sole auspiciousness of the entire Janaka and Raghu lineages, your compassion toward me is in vain.

सारांश AI जो जनक और रघु दोनों राजवंशों का पूर्ण मंगल स्वरूप थी, उस पर भी हे निर्दयी पापी भाग्य, मुझ पर तुम्हारी यह करुणा अब व्यर्थ है।

यावत्संभावयामि । (इत्युतिष्ठति)

कुशलवौ—इत इतस्तातः ।

(सकरुणं परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे)

षष्ठोऽङ्कः ।

Other texts to read

अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासः

मध्यमव्यायोगः भासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासः

मध्यमव्यायोगः भासः

About

Resources

Connect