उत्तररामचरितम् — सप्तमोऽङ्कः (सम्मेलनम्) | uttararāmacaritam

(ततः प्रविशति लक्ष्मणः)

लक्ष्मणः—भो भो अद्य खलु भगवता वाल्मीकिना सब्रह्मक्षत्रपौरजानपदाः प्रजाः सहास्माभिराहूय कृत्स्न एव सदेवासुरतिर्यगुरगनायकनिकायः सचराचरो भूतग्रामः स्वप्रभावेण सन्निधापितः । आदिष्टवाहमार्येण । वत्स लक्ष्मण! भगवता वाल्मीकिना स्वकृतिमप्सरोभिः प्रयुज्यमानां द्रष्टुमुपनिमन्त्रिताः स्मः, तद्गङ्गातीरमातोद्यस्थानमुपगम्य क्रियतां समाजसन्निवेश इति । कृतश्च मर्त्यामर्त्यस्य भूतग्रामस्य समुचितस्थानसन्निवेशो मया । अयं तु ।

७.१

राज्याश्रम निवासेऽपि प्राप्तकष्टमुनिव्रतः ।
वाल्मीकिगौरवादार्य इत एवाभिवर्तते ॥

Summary AI Noble Rāma, though living as a householder in his kingdom, observes the arduous vows of a sage. Out of deep respect for Vālmīki, he approaches this very place.

सारांश AI राज्य रूपी आश्रम में रहते हुए भी कष्टकारी मुनि-व्रत का पालन करने वाले आर्य राम, वाल्मीकि के प्रति सम्मानवश इसी ओर आ रहे हैं।

(ततः प्रविशति रामः)

रामः—वत्स लक्ष्मण! अपि स्थिता रङ्गप्रेक्षकाः ।

लक्ष्मणः—अथ किम् ।

रामः—इमौ पुनर्वत्सो कुशलवौ चन्द्रकेतुसदृशीं स्थानप्रतिपत्तिं लम्भयितव्यौ ।

लक्ष्मणः—प्रभुस्नेहप्रत्ययात् तथैव कृतम् । इदं चास्तीर्णं राजासनम् । तदुपविशत्वार्यः ।

लक्ष्मणः—प्रस्तूयतां भोः ।

(राम उपविशति)

सूत्रधारः—(प्रविश्य) भो भो! भगवान् भूतार्थवादी प्राचेतसः सस्थावरजङ्गमं जगदाज्ञापयति । यदिदमस्माभिरार्षेण चक्षुषा समुद्वीक्ष्य पावनं करुणाद्भुतरसं किञ्चिदुपनिबद्धम्, तत्र कार्यगौरवादवधातव्यमिति ।

रामः—एतदुक्तं भवति । साक्षात्कृतधर्माण ऋषयः । तेषाममृतसाराणि भगवतां परोरजांसि प्रज्ञानानि न क्वचिद् व्याहन्यन्त इत्यनभिशङ्कनीयानीति ।

(नेपथ्ये)

हा आर्यपुत्र! हा कुमार लक्ष्मण! एकाकिनीं मन्दभागिनीमशरणामरण्ये आसन्नप्रसववेदनां हताशां श्वापदा मामभिलषन्ति । साहमिदानीं मन्दभागिनी भागीरथ्यामात्मानं निक्षेप्स्यामि ।

लक्ष्मणः—(आत्मगतम्) कष्टं बत, अन्यदेव किमपि ।

७.२

विश्वम्भरात्मजा देवी राज्ञा त्यक्ता महावने ।
प्राप्तप्रसवमात्मानं गङ्गादेव्यां विमुञ्चति ॥

Summary AI Abandoned by the King in the great forest, Queen Sītā, the daughter of the Earth, surrenders herself to Goddess Gaṅgā just as she is about to give birth.

सारांश AI राजा द्वारा महावन में त्यागी गई पृथ्वी की पुत्री देवी सीता, प्रसव का समय निकट आने पर स्वयं को गंगा देवी के जल में समर्पित कर रही हैं।

(इति निष्क्रातः)

प्रस्तावना ।

रामः—(सावेगम्) देवि, देवि! क्षणमवेक्षस्व ।

लक्ष्मणः—आर्य! नाटकमिदम् ।

रामः—हा देवि! दण्डकारण्यवासप्रियसखि! एष ते रामाद् दैवदुर्विपाकः ।

लक्ष्मणः—आर्य! दृश्यतां तावत् प्रबन्धार्थः ।

रामः—एष सज्जोऽस्मि वज्रमयः ।

(ततः प्रविशत्युत्सङ्गितैकैकदारकाभ्यां पृथिवीगङ्गाभ्यामवलम्बिता सीता)

रामः—वत्स लक्ष्मण! असंविज्ञातमनिबन्धनमन्धतमसमिव प्रविशामि । धारय माम् ।

७.३

समाश्वसिहि कल्याणि दिष्टया वैदेहि वर्धसे ।
अन्तर्जले प्रसूताऽसि रघुवंशधरौ सुतौ ॥

Summary AI Take heart, auspicious Vaidehī! Good fortune attends you. You have given birth to two sons, the sustainers of the Raghu lineage, within the sacred waters.

सारांश AI हे कल्याणी वैदेही! धैर्य रखो, तुम्हारा सौभाग्य है कि तुमने गंगा के जल के भीतर रघुवंश के दो उत्तराधिकारी पुत्रों को जन्म दिया है।

सीता—(समाश्वस्य) दिष्टया दारकौ प्रसूताऽस्मि । हा आर्यपुत्र!

लक्ष्मणः—(पादयोर्निपत्य) आर्य आर्य! दिष्ट्या वर्धामहे । कल्याणप्ररोहो रघुवंशः । (विलोक्य) हा हा! कथं क्षुभितबाष्पोत्पीडनिर्भरः प्रमुग्ध एवार्यः । (बीजयति)

पृथिवी—वत्से! समाश्वसिहि ।

सीता—(समाश्वस्य) भगवति! का त्वम्, इयं च ।

पृथिवी—इयं ते श्वशुरकुलदेवता भागीरथी ।

सीता—भगवति! नमस्ते ।

भागीरथी—चरित्रोचितां कल्याणसम्पदमधिगच्छ ।

लक्ष्मणः—अनुगृहीताः स्मः ।

भागीरथी—इयं तु जननी ते विश्वम्भरा ।

सीता—हा अम्ब! ईदृश्यहं त्वया दृष्टा ।

पृथिवी—एहि वत्से! एहि पुत्रि! (इति सीतामालिङ्ग्य मूर्च्छति)

लक्ष्मणः—(सहर्षम्) दिष्टया गङ्गापृथिवीभ्यामभ्युपपन्ना आर्या ।

रामः—(अवलोक्य) करुणतरं खल्वेतद्वर्तते ।

भागीरथी—विश्वम्भराऽपि नाम व्यथत इति जितमपत्यस्नेहेन । यद्वा सर्वसाधारणो ह्येष मनसो मोहग्रन्थिरन्तश्चरश्चेतनावतामनुपप्लवः संसारतन्तुः । देवि भूतधात्रि! वत्स वैदेहि! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।

पृथिवी—(आश्वस्य) देवि! सीतां प्रसूय कथमाश्वसिमि ।

पृथिवी—सोढश्चिरं राक्षसमध्यवासस्त्यागो द्वितीयस्तु सुदुःसहोऽस्याः ॥

७.४

को नाम पाकाभिमुखस्य जन्तोर्द्वाराणि वैवस्य पिधातुमीष्टे ॥

Summary AI Who indeed is able to bar the gates of destiny for any living being when its fate is on the verge of fruition?

सारांश AI भला ऐसा कौन व्यक्ति है जो फल देने के लिए उन्मुख प्रारब्ध के द्वारों को बंद करने में समर्थ हो सकता है?

पृथिवी—भगवति भागीरथ! सदृशमुक्तम् । युक्तमेतद्वा रामभद्रस्य ।

७.५

न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये बालेन पीडितः ।
नाहं न जनको नाग्निर्नानुवृत्तिनं सन्ततिः ॥

Summary AI Neither the hand clasped in childhood, nor I, nor Janaka, nor the sacred fire, nor my devotion, nor our offspring were deemed sufficient proof of my purity.

सारांश AI बचपन में राम द्वारा पकड़े गए मेरे हाथ का मान नहीं रखा गया; न मेरा, न जनक का, न अग्नि का, न मर्यादा का और न ही संतान का विचार किया गया।

सीता—हा! आर्यपुत्रं स्मारितास्मि ।

पृथिवी—आः! कस्तवार्यपुत्रः ।

सीता—(सलज्जास्रम्) यथा वाऽम्बा भणति ।

रामः—अम्ब पृथिवि! ईदृशोऽस्मि ।

भागीरथी—भगवति वसुन्धरे! शरीरमसि संसारस्य । तत्किमसंविदानेव जामात्रे कुप्यसि ।

७.६

घोरं लोके विततमयशो या च वह्नौ विशुद्धि-
लंङ्काद्वीपे कथमिव जनस्तामिह श्रद्दधातु ।
इक्ष्वाकूणां कुलधनमिदं यत्समाराधनीयः
कृत्स्नो लोकस्तविह विषमे कि स वत्सः करोतु ॥

Summary AI Infamy is widespread; how can people here trust the fire-ordeal in distant Laṅkā? For the Ikṣvākus, pleasing the world is the supreme duty. In this crisis, what could he do?

सारांश AI संसार में घोर अपयश फैला है और लंका में हुई अग्नि-शुद्धि पर लोग कैसे विश्वास करें? प्रजा-अनुरंजन इक्ष्वाकुओं का कुल-धर्म है, इस विषम स्थिति में राम क्या करे?

लक्ष्मणः—अव्याहतान्तःप्रकाशा हि देवताः सत्त्वेषु ।

भागीरथी—तथाप्येष तेऽञ्जलिः ।

रामः—अम्ब! अनुवृत्तस्त्वया भगीरथकुले प्रसादः ।

पृथिवी—देवि! नित्यं प्रसन्नाऽस्मि वः । किन्त्वापातदुःसहस्नेहसंवेगेनैवं ब्रवीमि । न पुनर्न जानामि सीतास्नेहं रामभद्रस्य ।

७.७

दह्यमानेन मनसा दैवाद् वत्सां विहाय सः ।
लोकोत्तरेण सत्त्वेन प्रजापुण्यैश्च जीवति ॥

Summary AI With a tormented mind, having abandoned his beloved by force of fate, he lives on through extraordinary strength of character and the merits of his subjects.

सारांश AI व्यथित मन से दैववश सीता का त्याग कर, राम अपने अलौकिक धैर्य और प्रजा के पुण्यों के कारण ही अब तक जीवित हैं।

रामः—सकरुणा हि गुरवो गर्भरूपेषु ।

सीता—(रुदती कृताञ्जलिः) नयतु मामात्मनोऽङ्गेषु विलयमम्बा ।

रामः—किमन्यद् ब्रवीतु ।

भागीरथी—शान्तम् । अविलीना संवत्सरसहस्राणि भूयाः ।

पृथिवी—वत्से! अवेक्षणीयौ ते पुत्रको ।

सीता—अनाथास्मि । किमेताभ्याम् ।

रामः—हृदय! वज्रमयमसि ।

भागीरथी—कथं त्वं सनाथाऽप्यनाथा ।

सीता—कीदृशं मे अभाग्यायाः सनाथत्वम् ।

७.८

जगन्मङ्गलमात्मानं कथं त्वमवमन्यसे ।
आवयोरपि यत्सङ्गात् पवित्रत्वं प्रकृष्यते ॥

Summary AI Why do you disparage yourself, the blessing of the world? By your very contact, even our own holiness is greatly enhanced.

सारांश AI स्वयं को जगत का मंगल करने वाली मानती हुई भी तुम अपना तिरस्कार क्यों कर रही हो? तुम्हारे साथ से तो हम गंगा और पृथ्वी भी अधिक पवित्र हो जाती हैं।

लक्ष्मणः—आर्य, श्रूयताम् ।

रामः—शृणोतु लोकः ।

(नेपथ्ये कलकलः)

रामः—अद्भुततरं किमपि ।

सीता—किमित्यन्तरिक्षं प्रज्वलति ।

७.९

कृशाश्वः कौशिको राम इति येषां गुरुक्रमः ।
प्रादुर्भवन्ति तान्येव शस्त्राणि सह जृम्भकैः ॥

Summary AI Those very missiles, which passed from Kṛśāśva to Kauśika and then to Rāma, now manifest themselves along with the Jṛmbhaka spells for the two boys.

सारांश AI कृशाश्व, विश्वामित्र और राम के गुरु-परंपरा वाले वे ही जृम्भक अस्त्र यहाँ दिव्य रूप में प्रकट हो रहे हैं।

(नेपथ्ये)

७.१०

देवि सीते नमस्तेऽस्तु गतिर्नः पुत्रकौ हि ते ।
आलेख्यदर्शने देवो यथाह रघुनन्दनः ॥

Summary AI O Queen Sītā, salutations! Your two sons are our refuge, just as Lord Rāma declared while viewing the paintings in the gallery.

सारांश AI हे देवी सीता! आपको नमस्कार है, आपके ये पुत्र ही हमारा सहारा हैं, जैसा कि चित्र-दर्शन के समय श्री राम ने कहा था।

सीता—दिष्टया अस्त्रदेवता एताः । हा आर्यपुत्र! अद्यापि ते प्रसादाः परिस्फुरन्ति ।

लक्ष्मणः—उक्तमासीदार्येण सर्वथैतानि त्वत्प्रसूतिमुपस्थास्यन्तीति ।

७.११

नमो वः परमास्त्रेभ्यो धन्याः स्मो वः परिग्रहात् ।
काले ध्यातैरुपस्थेयं वत्सयोर्भद्रमस्तु वः ॥

Summary AI Salutations to you, divine missiles! We are blessed by your protection. Pray appear when meditated upon. May the two boys prosper; salutations to you again.

सारांश AI हे श्रेष्ठ अस्त्रों! आपको नमस्कार है, आपके स्वीकार करने से हम धन्य हैं। समय आने पर इन बालकों के स्मरण करने पर आप प्रकट हों, आपका कल्याण हो।

७.१२

क्षुभिताः कामपि दशां कुर्वन्ति मम साम्प्रतम् ।
विस्मयानन्दसन्दर्भजर्जराः करुणोर्मयः ॥

Summary AI These waves of pathos, shattered by the mingling of wonder and joy, are creating an indescribable state of agitation within me now.

सारांश AI आश्चर्य और आनंद के मिश्रण से व्याकुल करुणा की तरंगें इस समय मुझे किसी अनिर्वचनीय अवस्था में ले जा रही हैं।

देव्यौ—मोदस्व वत्से! मोदस्व । रामभद्रतुल्यौ ते पुत्रकाविदानीं संवृत्तौ ।

सीता—भगवत्यौ क एतयोः क्षत्रियोचितविधिं कारयिष्यति ।

७.१३

एषा वसिष्ठगुप्तानां रघूणां वंशनन्दिनी ।
कष्टं सीतापि सुतयोः संस्कारं न विन्दति ॥

Summary AI Alas! Even Sītā, the pride of the Raghu dynasty guarded by Vasiṣṭha, lacks the proper sacramental rites for her two sons.

सारांश AI वसिष्ठ द्वारा रक्षित रघुवंश की वधू सीता भी बड़े कष्ट की बात है कि अपने दोनों पुत्रों के संस्कारों का सुख प्राप्त नहीं कर पा रही है।

भागीरथी—पुत्रि! किं तवानया चिन्तया । एतौ हि वत्सौ स्तन्यत्यागात् परेण भगवतो वाल्मीकेरर्पयिष्यामि । स एतयोः क्षत्रकृत्यं करिष्यति ।

७.१४

यथा वसिष्ठाङ्गिरसावृषिः प्राचेतसस्तथा ।
जनकानां रघूणां च वंशयोरुभयोर्गुरुः ॥

Summary AI Just as Vasiṣṭha and Aṅgiras are preceptors, the sage Vālmīki is likewise the preceptor for both the Janaka and Raghu dynasties.

सारांश AI जिस प्रकार ऋषि वसिष्ठ और अंगिरा हैं, उसी प्रकार वाल्मीकि भी जनक और रघु दोनों वंशों के समान रूप से पूज्य गुरु हैं।

रामः—सुविचिन्तितं भगवत्या ।

लक्ष्मणः—आर्य! सत्यं विज्ञापयामि तैस्तैरुपायैरिमौ वत्सौ कुशलवावुत्प्रेक्षे ।

७.१५

एतौ हि जन्मसिद्धास्त्रौ प्राप्तप्राचेतसावुभौ ।
आर्यतुल्याकृती वीरौ वयसा द्वावशाब्दिकौ ॥

Summary AI These two twelve-year-old heroes, trained by Vālmīki, possess celestial weapons from birth and bear a striking resemblance to noble Rāma.

सारांश AI जन्म से ही अस्त्रों के ज्ञाता ये दोनों वीर बालक वाल्मीकि के संरक्षण में पले हैं; ये रूप में राम के समान और बारह वर्ष की आयु के हैं।

रामः—वत्सावित्येवाहं परिप्लवमानहृदयः प्रमुग्धोऽस्मि ।

पृथिवी—एहि वत्से! पवित्रीकुरु रसातलम् ।

रामः—हा प्रिये! लोकान्तरं गतासि ।

सीता—नयतु मामात्मनोऽङ्गेषु विलयमम्बा । न सहिष्ये ईदृशं जीवलोकपरिभवमनुभवितुम् ।

लक्ष्मणः—किमुत्तरं स्यात् ।

पृथिवी—मन्नियोगतः स्तन्यत्यागं यावत् पुत्रयोरवेक्षस्व । परेण तु यथा रोचिष्यते तथा करिष्यामि ।

(इति निष्क्रान्ते देव्यौ सीता च)

रामः—कथं विलय एव वैदेह्याः सम्पन्नः । हा देवि! दण्डकारण्यवासप्रियसखि! हा चारित्रदेवते! लोकान्तरं पर्यवस्थितासि । (इति मूर्च्छति)

लक्ष्मणः—भगवन् वाल्मीके! परित्रायस्व परित्रायस्व । एष ते काव्यार्थः ।

(नेपथ्ये)

अपनीयतामातोद्यम् । भो भोः सजङ्गमस्थावराः प्राणभृतो मर्त्यामर्त्याः! पश्यतेदानीं महर्षिणा भगवता वाल्मीकिनाऽभ्यनुज्ञातं पवित्रमाश्चर्यम् ।

लक्ष्मणः—(विलोक्य)

७.१६

मन्थादिव क्षुभ्यति गाङ्गमम्भो
व्याप्तं च देवर्षिभिरन्तरिक्षम् ।
आश्चर्यमार्या सह देवताभ्यां
गङ्गामहीम्यां सलिलादुदेति ॥

Summary AI The waters of the Gaṅgā surge as if churned, and the sky is filled with divine sages. Wonderfully, Sītā emerges from the water with the goddesses Gaṅgā and Pṛthvī.

सारांश AI गंगा का जल मंथन के समान हिल रहा है और आकाश देवर्षियों से भर गया है; आश्चर्य है कि देवी सीता, गंगा और पृथ्वी के साथ जल से प्रकट हो रही हैं।

(पुनर्नेपथ्ये)

७.१७

अरुन्धति जगद्वन्द्ये गङ्गापृथ्व्यौ जुषस्व नौ ।
अर्पितेयं तवावाभ्यां सीता पुण्यव्रता वधूः ॥

Summary AI O Arundhatī, worshipped by all! Pray accept us. We, Gaṅgā and Pṛthvī, entrust this virtuous daughter-in-law, Sītā, to your care.

सारांश AI हे जगद्वंद्या अरुंधती! हम गंगा और पृथ्वी की प्रार्थना स्वीकार करें; हम दोनों आपको यह पवित्र आचरण वाली वधू सीता सौंप रही हैं।

लक्ष्मणः—अहो! आश्चर्यमाश्चर्यम् । आर्यं! पश्य पश्य । (विलोक्य) कष्टमद्यापि नोच्छ्वसित्यार्यः ।

(ततः प्रविशत्यरुन्धती सीता च)

७.१८

त्वरस्व वत्से वेदेहि मुख शालीनशीलताम् ।
एहि जीवय मे वत्सं प्रियस्पर्शेन पाणिना ॥

Summary AI Hurry, dear Vaidehī! Set aside your bashfulness. Come and revive my son with the touch of your hand, which he so dearly loves.

सारांश AI हे पुत्री वैदेही! शीघ्रता करो, संकोच त्यागो और अपने सुखद स्पर्श वाले हाथ से मेरे पुत्र राम को पुनर्जीवित करो।

सीता—(ससम्भ्रमं स्पृशन्ती) समाश्वसितु समाश्वसित्वार्यपुत्रः ।

रामः—(समाश्वस्य सानन्दम्) भोः किमेतत् । (दृष्ट्वा सहर्षाद्भुतम्) कथं देवी । (सलज्जम्) अये अम्बा मे अरुन्धती सर्वे च प्रहृष्यन्त ऋष्यशृङ्गशान्तादयोऽस्मद्गुरवः ।

अरुन्धती—वत्स! एषा भगवती भगीरथगृहदेवता सुप्रसन्ना गङ्गा ।

(नेपथ्ये)

जगत्पते रामचन्द्र! स्मर्यतामालेख्यदर्शने मां प्रत्यात्मनो वचनं यथा । 'सा त्वमम्ब! स्नुषायामरुन्धतीव सीतायां शिवानुध्यानपरा भव' इति । तत्रानृणास्मि जाता ।

अरुन्धती—इयं ते श्वश्रूर्भगवती वसुन्धरा ।

(पुनर्नेपथ्ये)

उक्तमासीदायुष्मता वत्सायाः परित्यागे यथा । 'भगवति वसुन्धरे! श्लाघ्यां दुहितरमवेक्षस्व जानकीमिति । ' तदधुना कृतवचनास्मि प्रभोर्वत्सस्येति ।

रामः—कथं कृतमहापराधो भगवतीभ्यामनुकम्पितः । प्रणमामि वः ।

अरुन्धती—भो भोः पौरजानपदाः! इयमधुना भगवतीभ्यां जाह्नवीवसुन्धराभ्यामेवं प्रशस्यमाना ममारुन्धत्याः समर्पिता, पूर्वं च भगवता वैश्वानरेण निर्णीतपुण्यचारित्रा सब्रह्मकैश्व देवैः संस्तुता सावित्रकुलवधूर्देवयजनसम्भवा सीतादेवी परिगृह्यतामिति कथमिह भवन्तो मन्यन्ते ।

लक्ष्मणः—आर्य! एवमार्ययाऽरुन्धत्या निर्भर्त्सिताः पौरजानपदाः कृत्स्नश्च भूतग्राम आर्यां नमस्कुर्वन्ति । लोकपालाः सप्तर्षयश्च पुष्पवृष्टिभिरुपतिष्ठन्ते ।

अरुन्धती—जगत्पते रामचन्द्र!

७.१९

नियोजय यथाधर्मं प्रियां त्वं धर्मचारिणीम् ।
हिरण्मय्याः प्रतिकृतेः पुण्यां प्रकृतिमध्वरे ॥

Summary AI Duly install your beloved and virtuous wife, the holy original of that golden statue, in this sacrifice according to the dictates of Dharma.

सारांश AI हे राम! इस यज्ञ में स्वर्ण की प्रतिमा के स्थान पर अपनी इस धर्मचारिणी प्रिय पत्नी सीता को ही धर्मानुसार पुनः स्वीकार करो।

सीता—(स्वगतम्) जानात्यार्यपुत्रः सीताया दुःखं परिमार्ष्टुम् ।

रामः—यथा भगवत्यादिशति ।

लक्ष्मणः—कृतार्थोऽस्मि ।

सीता—प्रत्युज्जीवितास्मि ।

लक्ष्मणः—आर्ये! एष निर्लज्जो लक्ष्मणः प्रणमति ।

सीता—वत्स! ईदृशस्त्वं चिरञ्जीव ।

अरुन्धती—भगवन् वाल्मीके! उपनीयेतामिमौ सीतागर्भसम्भवौ रामभद्रस्य पुत्रकौ कुशलवौ ।

(इति निष्क्रान्ता)

रामलक्ष्मणौ—दिष्ट्या तथैवैतत् ।

सीता—(सबाष्पाकुला) कुत्र मम पुत्रकौ ।

(ततः प्रविशति वाल्मीकिः कुशलवौ च)

वाल्मीकिः—वत्सौ कुशलवौ! रघ वां रघुपतिः पिता, एष लक्ष्मणः कनिष्ठतातः । एषा सीता जननी । एष राजर्षिर्जनको मातामहः ।

सीता—(सहर्ष करुणाद्भुतं विलोक्य) कथं तातः ।

कुशलवौ—हा तात! हा अम्ब! हा मातामह!

रामलक्ष्मणौ—(सहर्षमालिङ्गय) ननु वत्सौ पुण्यैः प्राप्तौ स्थः ।

सीता—एहि जात कुश, एहि जात लव, चिरस्य परिष्वजेथां मां पुनर्जन्मान्तरगतां जननीम् ।

कुशलवौ—(तथा कृत्वा) धन्यौ स्वः ।

सीता—भगवन्! एषाहं प्रणमामि ।

वाल्मीकिः—वत्से! ईदृश्येव चिरं भूयाः ।

सीता—अम्हहे! तातः कुलगुरुरार्याजनः सभर्तृका चार्या शान्तादेवी सलक्ष्मणाः सुप्रसन्ना आर्यपुत्रचरणाः समं कुशलवावपि दृश्यन्ते तनिर्भराऽस्म्यानन्देन । ]

(नेपथ्ये कलकलः)

वाल्मीकिः—(उत्थायावलोक्य च) उत्खातलवणो मधुरेश्वरः प्राप्तः ।

लक्ष्मणः—सानुषङ्गाणि कल्याणानि ।

रामः—सर्वमिदमनुभवन्नपि न प्रत्येमि । यद्वा प्रकृतिरियमभ्युदयानाम् ।

वाल्मीकिः—रामभद्र! उच्यतां किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि ।

रामः—अतः परमपि प्रियमस्ति । तथापीदमस्तु ।

७.२०

पाप्मम्यश्च पुनाति वर्धयति च श्रेयांसि सेयं कथा
मङ्गल्या च मनोहरा च जगतो मातेव गङ्गेव च ।
तामेतां परिभावयन्त्वभिनयैविन्यस्तरूपां बुधाः
शब्दब्रह्मविदः कवेः परिणतां प्राज्ञस्य वाणीमिमाम् ॥

Summary AI This story purifies sins and increases merit; it is auspicious and charming like the Mother of the World or the Gaṅgā. Let scholars of the Word-Brahman contemplate this mature work of the wise poet.

सारांश AI पापों को हरने वाली और कल्याण बढ़ाने वाली यह मंगलमयी कथा जगत के लिए माता और गंगा के समान है; विद्वान कवि की इस परिपक्व वाणी का रसास्वादन करें।

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)

सप्तमोऽङ्कः ।

नाटकमिदं समाप्तम् ।

Other texts to read

मृच्छकटिकम् शूद्रकः

अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

मृच्छकटिकम् शूद्रकः

अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासः

About

Resources

Connect