सुभद्राहरणम् — एकोनविंशः सर्गः | subhadrāharaṇam — ekonaviṃśaḥ sargaḥ

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ एकोनविंशः सर्गः ॥

अथ फल्गुनः सबलकृष्णकुसुमविशिखोऽभ्यवन्दत । हर्षभरितहृदयो मुदितां तरसोपसृत्य पदपद्मयोः पृथाम् ॥

अथ सा स्म जिघ्रति शिरस्सु रुचिरमणिभूषणेषु तान् । फुल्लसुरभिकुसुमग्रथितस्रगलङ्कृतोरुकचचक्रचारुषु ॥

कृतपादवन्दनमदृष्टचरमपि मुकुन्दनन्दनम् । तातसदृशमथ साऽकलयत् पुनरर्जुनोक्तमपि रुक्मिणीसुतम् ॥

अथ सा स्वमङ्कमधिरोप्य नयनसलिलैस्स्म सिञ्चति । स्नेहपरिगलदुरोजरसैरपि तं जयन्तमिव वत्सलाऽदितिः ॥

अथ संभ्रमादुपनिनाय
निभृतमणिभूषणात्मना ।
रत्नकिरणजटिलान्यसिता
कनकासनानि कतिचिद्विचक्षणा ॥

गुरुसन्निधाननिभृतार्धनयनमथ सा धनञ्जयम् । स्नेहजलधिपरिवाहमिव श्रमवारिसन्तति ददर्श सोऽपिताम् ॥

अथ धर्मभूरधिरुरोह कनकमयमुत्तमासनम् । तप्तकनकरुचिचोरतनुस्तपनीयपर्वतमिव प्रभाकरः ॥

कनकासने पृथुतरे च
बलपवनजौ निषेदतुः ।
श्लिष्टमणिमदुरसोः शिखरौ
हरिणाधिपाविव धराधराधिपे ॥

युगपन्निपेतुरथ सर्व-
कुलयुवतिकेकिनीदृशः ।
शैलसदृशमणिपीठजुषो
जलजाक्षजिष्णुजलमुक्तमालयोः ॥

उपकुन्ति चासनवराणि नकुलसहदेवमन्मथाः । नेत्रशफरनिकरं सुदृशां दधतोऽधितस्थुरजलाशया अपि ॥

यमसूरुच्चतममुच्चतरमनिलजासिताम्बरौ । उच्चमजितविजयावभजन् यममन्मथा पुनरुच्चमासनम् ॥

प्रकृतार्थसङ्कथनभाजि
समयशकले गते ततः ।
मातरुपनय किरीटिवधू-
मितिसिन्धुरध्वनिरुवाच धर्मराट् ॥

पृथयाऽर्धनेत्रचलनेन
सपदि गदिताऽथ पार्षती ।
नम्रवदनकमलां त्रपया
निकटं धनञ्जयवधूमुपानयत् ॥

अवलोक्य तेऽथ विजयस्य हलिहरिसहोदरां वधूम् । हर्षजलधिशफरीरदधुस्स्फुरिता विशालविशदायतादृशः ॥

सुकृताङ्कुशानिव पुरोऽथ
दशनकिरणान् प्रकाशयन् ।
स्नेहनिगलितमना नृपतिः
प्रणमन्नुवाच सहराममच्युतम् ॥

शशिवंश एष विमलोऽद्य
विमलतरतामुपैति ते ।
पादकमलरजसा सदने
पतता हरेपरमपावनेन नः ॥

तव पादपङ्कजरजांसि गृहमुपहरन्ति हन्त नः । पुरुभरतकुरुसंवरणप्रमुखादिराजसुकृतान्यधोक्षज ! ॥

सुक्रुदीक्षते सुपुरुषं हितमपचिनुते सुक्रुत्तरः । तं तु सुखयति यथाविभवं गृहमागतं गृहपतिस्सुक्रुत्तमः ॥

परमं सुखं त्वमपरञ्च
परमपुरुषोच्यसे बुधैः ।
तस्य सुकृदपि सुखाय भवे-
न्न तवाऽसुकृत् किमुत मादृशो जनः ॥

स्खलितावलीसमनुमेय-
हृदयगतहर्षसंभ्रमैः ।
तुष्य वरद यदि तुष्यसि नः
परमेभिरर्चनविडम्बनैरतः ॥

परितुष्ट एव यदि वा त्व-
मज न न जनेऽत्र सर्वथा ।
आजिशिरसि हरता भगिनीं
विजयेन यत्त्वमजितोऽपि निर्जितः ॥

सुखचिद्धनस्त्वमनुपाधि-
रपि विभुरनादिरव्ययः ।
बन्धुरिव सुहृदिवाऽऽश्रयसे
यदुपेन्द्र नः किमपि तत्र कारणम् ॥

स भवानपारपरिपूर्णरसकवलनोदरो हरिः । ज्ञानविहतसकलाभिमतिर्बिभृयात् कथं कुरुकुलस्य बन्धुताम् ? ॥

न च ते प्रयोजयति जन्म
भुवनजननादि माधव पूर्-
णनिजरसतनोर्भवतः
किमनेन किञ्च विषयेण देह्-
इनाम्

जनिजीवन प्रलयनाक-
नरकगतिगर्भवासभाक् ।
धर्मदुरितकलिता सकला
तव कर्मणा किमवकुन्थति प्रजाः ॥

अथ भक्तलोकभवदुःखशमनफलमितीहितं तव । तर्हि भवविरतिरेव वरं भुवनैकनाथ भवचक्रदापनात् ॥

प्रकृतीरितस्त्वमथ देव धुतभवप्रभव कल्पसे । आत्थ बहुविधगुणो महिता योषितो ह ह ह किं न कुर्वते ? ॥

कतमोऽथवा तव पुराणपु-
रुषचरितं विचारयेत् यो
विहरति सकलासुखगैस्त-
नुपञ्जरेषु निहितैर्गुणैस्सित्-
ऐः

कबलीकृताखिलजगच्चमण्डुरतनुर्बभूविथ । सृष्टसकलभुवनस्तु पुनः सुमहाननन्तशयनाश्रितो हरे ॥

मधुकैटभासृशबलेन
मधुमथन पीतवाससा ।
धातुमिलिततपनीयतटं
जितवांस्त्वमञ्जनमहामहीधरम् ॥

शुभति स्फुटास्फुटमितेन्दु-
मयनयनदीधितिश्रितम् ।
गायदजमधुकरं कमलं
ननु पद्मनाभ तव नाभिपल्वले ॥

हृदयावलम्बितमनन्तशयन शयितं पयोनिधौ । जन्मजलधितरणाय वपुस्तव कल्पते कथमशेषदेहिनाम् ? ॥

मृगणापरापि न भवन्त-
मपगुण तथेक्षते श्रुतिः ।
आशु शफरवपुषा विचितां
त्वमपान्निधेः पयसि तां यथैक्षथाः ॥

शफराकृतिर्जलपतेस्तवममणिमुकुरं यथा हरे । फेनदशनरुचिभिन्नमुखप्रतिबिम्बमृर्मिकरधारितोऽदधत् ॥

भ्रमितस्सुरासुरगणेन
भुजगपतिनावर त्रया ।
कूर्मवपुषि तुलिताद्रितटे
चिरमभ्रमत्तव मुकुन्द मन्दरः ॥

कमठात्मनोढमथिरूढ-
शिखरमपरेण चात्मना ।
मन्थधरणिधरमभ्रमयो
भगवन् पुरा त्वममृताम्भसां पुरः ॥

स्वभुजैश्चतुर्भिरुदधिं त्वमसुरमथन व्यलोलयः । स्वेदसलिलकणकीर्णवपुश्लथितांशुको रणितरत्नभूषणः ॥

हृतकौस्तुभो हृतरमस्त्व-
ममृतममरैरहारयः ।
रत्ननिकरमपि साधु हरे
विषमेव केवलमहारयो हरम् ॥

असुरैर्गृहीतममृतं त्व-
मज युवतिमूर्तिमायया ।
वारिशिशिरतरया हृतवान्
निजनान्दकासिलतयाऽतितीक्ष्णया ॥

प्रविजृम्भिताञ्जनसवर्णतनुविहितभूनभोवधिः । हेमनयनरुधिराद्वैतया निजदंष्ट्रयोद्धतसमुद्रमेखलः ॥

प्रतिमापदेन जगदेत-
दसदखिलमात्मनि स्फुटम् ।
बिभ्रदिवसुविमले विपुले
स भवानभूत् प्रथमसूकरः पुरा ॥

नरसिंहमूर्तिरपतस्तवमुरसि विबुधारिद्दन्तिनः । धृतनखनिखननोद्यदसृक्प्लुतभूरिकेसरकरालकन्धरः ॥

हतवान् हिरण्यकशिपुं त्व-
मसृगरुणकान्तिभिर्नखैः ।
सार्वसकलजनसाध्वसदं
किरणैरिवान्धतमसं दिवाकरः ॥

क्रमणच्छलादहमवैमि बलिमखगतेन वामन । व्याप्तसकलजगता भवता परमोऽणिमा च महिमा च दर्शितः ॥

कृतवान् कुतः कितवकर्म दितिसुतपरिवृढीयसि । कृष्ण सुकृति यदि नीचतया स भवान् किमर्थमभवस्तदा महान्? ॥

प्रतिमामिवास्यविमलेन
बलिवलभिदा त्रिविक्रम क्रान्- ।
तिसमयविततेनजगद्बत
विग्रहेण सकलं त्वमग्रहीः ॥

शिरसि श्रुतावुरसि कुक्षिकटिचरणकण्ठबाहुषु । क्रान्तिसमयतरलस्य भवतः द्युमणिः क्रमादजनि देव भूषणम् ॥

पटुरेष नैष वटुरेष
मुरजिदयमाशु हन्यताम् ।
इत्थमजित वदतो दितिजान्
युगपत्स्वबाहुपरिघैरपातयः ॥

धृतविश्वरूप इव तत्र सभयमसुरैस्त्वमैक्ष्यथाः । कान्तिविततविमलावयवप्रतिबिम्बिताखिलजगत् जगत्पते ! ॥

धृतशङ्खचक्रविमलासि-
धनुरिषुगदादिहेतिभिः ।
दोर्भिरमलकमलाभरणै-
र्मृतदानवेन्द्रगणरक्तचन्दनैः ॥

कवलीकृतामरपथेन विकसदतसीवनत्विषा । ऋक्षनिकरनिभहारजयिद्युतिमन्महामणिमता महोरसा ॥

मणिभासुरेण धृतपीत-
वसनवडवामुखाग्निना ।
कर्तुमखिलदितिजप्रलयं
नवसिन्धुनेव वपुषा समुद्यता ॥

पदमेकमत्यवनिचक्रमुदधिवलयेन वेष्टितम् । अन्तरुपलनिकरेण दधन् मुखरेण पादकटकानुसारिणा ॥

विबुधादिभिर्जय जयेति
नुतमपचितन्नमस्कृतम् ।
क्रान्तगगनमपरं चरणं
निदधाथ माधव किलाऽमरालये ॥

अतिसर्वलोकमुपयातमुदवासितमात्मनोऽतिथिम् । पादममलसुरसिन्धुजलैस्स्म धावति कमण्डलूज्झितैः ॥

प्रणिपत्य चाऽरुणसरोज-
शबलतुलसीदलस्रजा ।
पादकमलमपचित्य हरे
चरितार्थतां तव ययौ चतुर्मुखः ॥

गुरुभक्तिपूर्वमभिराध्य सपदिकपुरस्सुरास्सुराः । नूनमतिशुचिविशालनखप्रतिमापदेन विविशुः पदं तव ॥

तव कृष्ण गोसरिदुवाह सुविपुलगभीरदीर्घया । पद्मकलशकुलिशादिशुभचरणारुणाम्बुजतलोर्ध्वरेखया ॥

सविलासभ्रूजिततरङ्गगरुदतिसिता तरस्विनी । चक्रधरचरणवारिरुहं वरदेव देवतटिनी चुचुम्ब ते ॥

सुपवित्रमभ्रसरिदम्बु तव
पदगमादुरुक्रम ब्रह्मह- ।
ननदुरितक्षतये शितिक-
न्धरोऽपि शिरसाऽग्रहीद्ध्रुवम् ॥

विकषायमानसमजस्रमतिमुदितमृद्धिमत्तमम् । भक्तमपिमपि 'चकर्थ बलिं कृपया रसातलपतिं किलाऽच्युत ! ॥

कृतवीर्यसूनुभुजभूपवनशिखिचरः पुनर्भृगून् । शृङ्गलिखिततनुरद्य मृगैः परशुं दधत्त्वमचले तपस्यसि ॥

दशकन्धरस्य निधनाय दशरथसुतो बभूविथ । कृष्ण किल पुनरपारयशाः शिवकीर्तनो रविकुलैकभूषणः ॥

पृथुयुवनाश्वभरतैः दशरथभगीरथादयः । तेऽपि धरणिपतयः प्रथमे मुनयश्च माधव तवैव मूर्तयः ॥

कृष्णनामसि बलकृष्ण-
नामसि सितकृष्णमसितपीतकाम्बरम् ।
बिभ्रदुभयमधुनाऽपि
वपुर्बहुपुण्यभाजि जगतीह दृश्यसे ॥

हतसर्वदुष्टनिवहेन कृतसकलधर्मगुप्तिना । कल्पविरतिसमये भगवन् भविता च विष्णुयशसा 'त्वयाख्यया ॥

असुरक्षतिः सुरनरादित-
नुभृदवनं चतुर्भुज पुण्य- ।
सुखकरकथादि महच्चरि-
तञ्च तेऽवतरणप्रयोजनम् ॥

विकटं शकटाङ्गदानवं
शिशुरुत्तानशयो निपातयन् ।
नवतामरसाग्रदीघसा
युगलेनोल्लसता पदाब्जयोः ॥

शयितः स्तनयोश्च पूतनायाः
सह दुग्धेन विलीढजीवितायाः ।
कटिबद्धमुलूखलञ्च कर्षन्
दलयन्नर्जुनपादपौ भुजाभ्याम् ॥

मुखरिततपनीयकिङ्किणी-
पदवलयं धुतकाकपक्षकम् ।
प्रविदधदपि जानुधावनं
धुतधरणीतलधूलिधूसरः ॥

सपदि दश दिशो विलोक्य हृत्वा
सह पयसा नवनीतमालयेभ्यः ।
व्रजयुवतिजनस्य चाऽपगच्छन्
करविहितोत्स्वनकिङ्किणीकलापः ॥

महासुरान् सप्तमहोक्षकायान्
निपात्य नीलामुपयच्छमानः ।
मथ्नन्नरिष्टञ्च वृषाङ्गभाजं
हयाकृतिं केशिनमप्यमित्रम् ॥

वृन्दावने चौक्षकवात्सकोप्तान्
वृन्दावनेहाकुलितश्चरिष्णुः ।
गोपायिता पातितदेवशत्रु-
र्ग्ॐपायिता नाकिमहीसुराणाम् ॥

मन्दमारुतचलद्धनमाला-
मौलिवर्हमृदुपीतकवासाः ।
पीतकान्तिरपि गोपवधूना-
मीक्षणावलिभिरव्ययकान्तिः ॥

नैकरन्ध्रपतदुद्यदङ्गुलि-
व्यञ्जिताखिलविरिञ्चसुध्वनिम् ।
वादयन्नधरविम्बचुम्बितां
पाणियुग्मधृतवेणुयष्टिकाम् ॥

सवयोभिरमा पशुपालसुतै-
र्विदधद्विविधा विहृतीरनिशम् ।
प्रथितेन गवां पदवी रजसा
धरणीरजसा रचितावयवः ॥

पादपरिक्रममञ्जुलकूज-
त्किङ्किणिकावलयाङ्घ्रिविभूषम् ।
बाहुविलासविधूतदुकूलं
कालियनागशिरस्सु च नृत्यन् ॥

शीतालुव्रजवनितावलीकदुष्ण-
प्राश्लिष्यत्कुचकलशोपगुह्यमानः ।
गोत्रास्रस्तवनमालतोऽस्तवृष्टि-
बिभ्राणो भुजपरिघेण भूधरञ्च ॥

मृत्साहारक्रुद्यशोदाविवृतास्ये
साब्धिद्वीपक्षोणिधरादीनि जगन्ति ।
व्यञ्जद्भीत्या प्राञ्जलिर्यस्तां बहु लब्ध्वा
दुग्धोत्कोचं संवृतमास्यं विदधच्च ॥

गोष्ठं नीतस्साग्रजो माथुराभ्या-
माध्यायद्भ्यां शैशवे वत्सलाभ्याम् ।
दृष्टो न त्वं यद्घियाऽभूः पितृभ्यां
दिष्ट्या पिष्टः स त्वया कृष्ण कंसः ॥

दुष्टं प्रमथ्य रजकं धृतपीतवासाः
कुब्जाङ्गरागपुनरुक्तशरीरकान्तिः ।
मालाकृदर्पितमनोहरमालभारी
कंसस्य चापमभिमानमिवाऽच्छिनस्त्वम् ॥

उत्खातदन्तमुसला शिथिलप्रहार-
क्षुण्णद्विजाधिपतनूच्चलितास्रसिक्तः ।
कोपातिरक्तनयनस्समनन्दयस्त्वं
चाणूरमाशु हतवान् पितरौ मुरारे ॥

चाणूरमल्लवधरुष्टमधिक्षिपन्तं
बद्धौ कृशौ स्वपितरौ मथुराधिपं तम् ।
मञ्चाचलस्थमुरगेन्द्रमिव द्विपेन्द्र-
स्सम्पात्य दारुणकराहतिभिर्न्यगृह्णाः ॥

कंसं निपात्य चरणानभिवन्दमान-
स्तोषं कियन्तमनयः पितरौ हरे त्वम् ।
निष्पिष्टमुष्टिकसुनामशरीररक्तै-
स्सिक्तं प्रलम्बरिपुणा दधता सहाङ्गम् ॥

मातामहं तनयपीडितमुग्रसेनं
कृत्वाऽवसि त्वमधिपं यदुभूपतीनाम् ।
दीनात्मनामपि च कंसपरिग्रहाणां
पङ्केरुहाक्ष शरणं करुणाकरोऽसि ॥

कृत्वाऽतुलं वृकभयं प्रतिपद्य हृद्यं
वृन्दावनं विहरसि स्म यथा तथा त्वम् ।
मन्ये विहाय मथुरां मगधेशभीति-
द्वारेण कृष्ण रमसे रमया सहाऽब्धौ ॥

विक्रान्तिनिर्जितहरीश हरे यदि त्वं
युद्धे सृगालमवधीः किमिवात्र चित्रम् ।
आनीतनष्टमणिरप्यमलं कथं त्वं
मायिन्नशेषजनचिन्मणिचोर कृष्ण ॥

करतलहतभेरीपुष्करः किङ्करोऽहं
भुवनविजयिनस्ते विक्रमे चक्रपाणौ ।
गिरिशिखरसहस्रच्छिन्ननीलार्णवाभो
रजनिचरबलौघो राघवत्वे च दासः ॥

स तमपरतनुस्थं वेद्मि शार्ङ्गिन्निदानीं
नहि मम बलमन्यस्साहयेन्मुष्टिघातैः ।
परममनुगृहीतस्स्वामिना युद्धकीर्त्या
चरणकमलदासो जाम्बवानेष दिष्ट्या ॥

अभिधाय वाचमिति सर्क्षपति-
स्तव पादयोर्न्यदधित जाम्बवतीम् ।
त्वमपि स्यमन्तकमतिज्वलितं
कलितप्रसेनमृगपत्यसृजम् ॥

अक्रूराय त्वं ददासि स्म रत्नं
मध्येवृष्णिश्रेणि बालारुणाभम् ।
त्यक्त्वा रामं सत्यभामाञ्च देवीं
मुक्त्वा लोभं व्यक्तमध्यस्थवृत्तिः ॥

परिभूय चेदिमगधाधिपति-
प्रभृतीन्नृपान् शमितरुग्मिमदः ।
प्रतिपद्य कुण्डिनपुरं तरसा
दयिताञ्च भीष्मकसुतामहरः ॥

स्तोतापदिष्टैर्भवतु प्रलापै-
स्त्वामर्चितुं केन च पारयेम ।
प्राणाश्शरीराणि निवेशनानि
स्वामिन्यतःस्वानि च तावकानि ॥

पिता च माता च सुतश्च पौत्रः
पितामहश्च प्रपितामहश्च ।
मित्रं कलत्रं यदि वा समस्तं
त्वमेव दामोदर नाऽपरो नः ॥

बम्भ्रम्यमाणान् भवसिन्धुमध्ये
कल्लोलिते दुःखपरम्पराभिः ।
आरोप्य नो धर्ममहातरित्रं
त्रायस्व नारायणकर्णधार ॥

इति ब्रुवाणं तमुवाच चक्री
स्तबैरलं सम्प्रति धर्मराज ।
दामोदरः कर्मकरस्सदा ते
भ्रूवल्लरीवेल्लनमिच्छतीति ॥

आराधयन् पत्तनमाकुमारं
रुच्याऽखिलावासपरिच्छदाढ्यम् ।
ददौ च भूरि द्रविणं भगिन्यै
पृथासमक्षं पृथु लोहिताक्षः ॥

हर्षप्रहर्षोल्लसितप्रथिम्ना
विलोक्य कुन्ती नयनद्वयेन ।
अथाऽऽबभाषे वसुदेवसूनुं
प्रेमाणमभ्युद्भिरतीव साक्षात् ॥

मा मुमुहः कमललोचन माययाऽस्मा-
न्यद्वा विमोहयतरां यदि बन्धुरीदृक् ।
निश्रेयसं क्व तदनिर्वचनीयरूपं
क्वेदृक्समागमसुखं तव वासुदेव ॥

१९.१००

कार्याणि कारय सुतान्मम पृच्छ एषां
भूत्वा त्रिवर्गविषयाणि मुकुन्द शश्वत् ।
संवर्धयात्मनि परामपि भक्तिमेषा-
मेषां त्वमेव शरणं करुणाकराऽसि ॥

१९.१०१

पुण्यैरेवं दृश्यसे श्रीधर त्वं
यैरस्माभिर्बन्धुमित्रादिरूपी ।
सर्वं कुर्वन् वत्सलः कार्यजातं
देहे देहे देहि तान्येव देव ॥

१९.१०२

इति ब्रुवाणामवदत्पृथां हरि-
स्तवाम्ब कर्तास्मि समस्तमीप्सितम् ।
तवाऽपि पौत्रो जनिता सुभद्रया
समः पितुर्वंशकरश्चिरादिति ॥

१९.१०३

वचः श्रुत्वा सत्यं तदथ निखिलाम्नायवचसं
पृथाकृष्णापार्थाः स्वयमपि सुभद्रा मुमुदिरे ।
ततः स्नात्वा कृत्वा सुरपितृमनुष्याद्यपचितिं
विजह्रुस्ते भुक्त्वा मरुत इव नाके सहरयः ॥

॥ इति एकोनविंशः सर्गः ॥

Other texts to read

किरातार्जुनीयम् भारविः

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect