श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — अष्टमः सर्गः (श्रीमदाचार्यमण्डनमिश्रसंवादः) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — aṣṭamaḥ sargaḥ (śrīmadācāryamaṇḍanamiśrasaṃvādaḥ)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ अष्टमः सर्गः (श्रीमदाचार्यमण्डनमिश्रसंवादः) ॥

अथ प्रतस्थे भगवान्प्रया-
गां न्मण्डनं पण्डितमाशु जेतुम् ।
गच्छन्खसृत्या पुरमालुलोके
माहिष्मतीं मण्डनमण्डितां सः ॥

प्रफुल्लराजीववने विहारी
तरङ्गरिङ्गत्कणशीकरार्द्रः ।
रेवामरुत्कम्पितसालमालः
श्रमापहृद्भाष्यकृतं सिषेवे ॥

तस्मिन्स विश्रम्य कृताह्निकः स
न्खस्वतिकारोहणशालिनीने ।
गच्छन्नसौ मण्डनपण्डितौको
दासीस्तदीयाः स ददर्श मार्गे ॥

कुत्राऽऽलयो मण्डनपण्डितस्ये
त्येताः स पप्रच्छ जलाय गन्त्रीः ।
ताश्चापि दृष्ट्वाऽद्भुतशंकरं तं
संतोषवत्यो ददुरुत्तरं स्म ॥

स्वतः प्रमाणं परतः प्रमाणं
कीराङ्गना यत्र गिरं गिरन्ति ।
द्वारस्थनीडान्तरसंनिरुद्धा
जानीहि तन्मण्डनपण्डितौकः ॥

फलप्रदं कर्म फलप्रदोऽजः
कीराङ्गना यत्र गिरं गिरन्ति ।
द्वारस्थनीडान्तरसंनिरुद्धा
जानीहि तन्मण्डनपण्डितौकः ॥

जगद्ध्रुवं स्याज्जगदध्रुवं स्या
त्कीराङ्गना यत्र गिरं गिरन्ति ।
द्वारस्थनीडान्तरसंनिरुद्धा
जानीहि तन्मण्डनपण्डितौकः ॥

पीत्वा तदुक्तीरथ तस्य गेहा
द्गत्वा बहिः सझ कवाटगुप्तम् ।
दुर्वेशमालोच्य स योगशक्त्या
व्योमाध्वनाऽवातरदङ्गणान्तः ॥

तदा स लेखेन्द्रनिकेतनाभं
स्फुरन्मरुच्चञ्चलकेतनाभम् ।
समग्रमालोकत मण्डनस्य
निवेशनं भूतलभण्डनस्य ॥

सौधाग्रसंछन्ननभोवकाशं
प्रविश्य तत्प्राप्य कवेः सकाशम् ।
विद्याविशेषात्तयशःप्रकाशं
ददर्श तं पद्मजसंनिकाशम् ॥

तपोमहिम्नैव तपोनिधानं
सजैमिनिं सत्यवतीतनूजम् ।
यथाविधि श्राद्धविधौ निमन्त्र्य
तत्पादपद्मान्यवनेजयन्तम् ॥

तत्रान्तरिक्षादवतीर्य योगि
वर्यः समागम्य यथार्हमेषः ।
द्वैपायनं जैमिनिमप्युभाभ्यां
ताभ्यां सहर्षं प्रतिनन्दितोऽभूत् ॥

अथ द्युमार्गादवतीर्णमन्तिके
मुन्योः स्थितं ज्ञानशिखोपवीतिनम् ।
संन्यासप्रसावित्यवगत्य सोऽभव
त्प्रवृत्तिशास्त्रैकरतोऽपि कोपनः ॥

तदाऽतिरुष्टस्य गृहाश्रमेशितु
र्यतीश्वरस्यापि कुतूहलं भृतः ।
क्रमात्किलेत्थं बुधशस्तयोस्तयोः
प्रश्नोत्तराण्यामुरथोत्तरोत्तरम् ॥

कुतो मुण्ड्यागलामुण्डी पन्थास्ते पृच्छ्यते मया ।
किमाह पन्थास्त्वन्माता मुण्डेत्याह तथैव हि ॥

पन्थानं त्वमपृच्छस्त्वां पन्थाः प्रत्याह मण्डन ।
त्वन्मातेत्यत्र शब्दोऽयं न मां ब्रूयादपृच्छकम् ॥

अहो पीता किमु सुरा नैव श्वेता यतः स्मर ।
किं त्वं जानासि तद्वर्णमहं वर्णं भवान्रसम् ॥

मत्तो जातः कलञ्जाशी विपरीतानि भाषते ।
सत्यं ब्रवीति पितृवत्त्वत्तो जातः कलञ्जभुक् ॥

कन्थां वहसि दुर्बुद्धे गर्दभेनापि दुर्वहाम् ।
शिखायज्ञोपवीताभ्यां कस्ते भारो भविष्यति ॥

कन्थां वहामि दुर्बुद्धे तव पित्राऽपि दुर्भराम् ।
शिखायज्ञोपवीताभ्यां श्रुतेर्भारो भविष्यति ॥

त्यक्त्वा पाणिगृहीतीं स्वामशक्त्या परिरक्षणे ।
शिष्यपुस्तकभारेच्छोर्व्याख्याता ब्रह्मनिष्ठता ॥

गुरुशुश्रूषणालस्यात्समावर्त्य गुरोः कुलात् ।
स्त्रियः शुश्रूषमाणस्य व्याख्याता कर्मनिष्ठता ॥

स्थितोऽसि योषितां गर्भे ताभिरेव विवर्धितः ।
अहो कृतघ्नता मूर्ख कथं ता एव निन्दसि ॥

यासां स्तन्यं त्वया पीतं पासां जातोऽसि योनितः ।
तासु मूर्खतम स्त्रीषु पशुवद्रमसे कथम् ॥

वीरहत्यामवाप्तोऽसि वन्नीनुद्वास्य यत्नतः ।
आत्महत्यामवाप्तस्त्वमविदित्वा परं पदम् ॥

दौवारिकान्वञ्चयित्वा कथं स्तेनवदागतः ।
भिक्षुभ्योऽन्नमदत्त्वा त्वं स्तेनवद्भोक्ष्यसे कथम् ॥

कर्मकाले न संभाष्य अहं मूर्खेण संप्रति ।
अहो प्रकटितं ज्ञानं पतिभङ्गेन भाषिणा ॥

तं मण्डनं सस्मितजैमिनीक्षितं
व्यासोऽब्रवीज्जलपसि वत्स दुर्वचः ।
आचारणा नेयमनिन्दितात्मनां
ज्ञातात्मतत्त्वं यमिनं धुतैषणम् ॥

अभ्यागतोऽसौ स्वयमेव विष्णु
रित्येव मत्वाऽऽशु निमन्त्रय त्वम् ।
इत्याश्रवं ज्ञातविधिं प्रतीतं
सुध्यग्रणीः साध्वशिषन्मुनिस्तम् ॥

अथोपसंस्पृश्य जलं स शान्तः
ससंभ्रमं मण्डनपण्डितोऽपि ।
व्यासाज्ञया शास्त्रविदर्चयित्वा
न्यमन्त्रयद्भैक्ष्यकृते महर्षिम् ॥

स चाब्रवीत्सौम्य विवादभिक्षा
मिच्छन्भवत्संनिधिमागतोऽस्मि ।
साऽन्योन्यशिष्यत्वपणा प्रदेया
नास्त्यादरः प्राकृतभक्तभैक्ष्ये ॥

मम न किंचिदपि ध्रुवमीप्सितं
श्रुतिशिरःपथविस्मृतिमन्तरा ।
अवहितेन मखेष्ववधीरितः
स भवता भवतापहिमद्युतिः ॥

जगति संप्रति तं प्रथयाम्यहं
समभिभूय समस्तविवादिनम् ।
त्वमपि संश्रय मे मतमुत्तमं
विगद वा वद वाऽस्मि जितस्त्विति ॥

इति यतिप्रवरस्य निशम्य त
द्वचनमर्थवदागतविस्मयः ।
परिभवेन नवेन महायशाः
स निजगौ निजगौरवमास्थितः ॥

अपि सहस्रमुखे फणिनामके
न विजितस्त्विति जातु फणत्ययम् ।
न च विहाय मतं श्रुतिसंमतं
मुनिमते निपतेत्परिकल्पिते ॥

अपि कदाचिदुदेष्यति कोविदः
सरसवादकथाऽपि भविष्यति ।
इति कुतूहलिनो मम सर्वदा
जयमहोऽयमहो स्वयमागतः ॥

भवतु संप्रति वादकथाऽऽवयोः
फलतु पुष्कलशास्त्रपरिश्रमः ।
उपनता स्वयमेव न गृह्यते
नवसुधा वसुधावसथेन किम् ॥

अयमंहं यमहन्तुरपि स्वयं
शमयिता मयि तावकसद्गिराम् ।
सुकलहं कलहं सकलाभृतां
दिश सुधांशुसुधामलसत्तनो ॥

अपि तु दुर्हृदयस्मयकानन
क्षतिकठोरकुठारधुरंधरा ।
न पटुता मम ते श्रवणान्तिकं
ननु गताऽनुगताखिलदर्शना ॥

अत्यल्पमेतद्भवतेरितं मुने
भैक्ष्यं प्रकुर्वे यदि वाददित्सुता ।
गतोद्यमोऽहं श्रुतवादवार्तया
चिरेप्सितेयं वदिता न कश्चन ॥

वादं करिष्यामि न संदिहेऽत्र
जयाजयौ नौ वदिता न कश्चित् ।
न कण्ठशोषैकफलो विवादो
मिथो जिगीषू कुरुतस्तु वादम् ॥

वादे हि वादिप्रतिवादिनौ द्वौ
विपक्षपक्षग्रहणं विधत्तः ।
का नौ प्रतिज्ञा वदतोश्च तस्यां
किं मानमिष्टं वद कः स्वभावः ॥

कः पार्ष्णिकोऽहं गृहमेधिसत्तम
स्त्वं भिक्षुराजो वदतामनुत्तमः ।
जयाजयौ नौ सपणौ विधीयतां
ततः परं साधु वदाव सुस्मितौ ॥

अद्यातिधन्योऽस्मि यदार्यपादो
मया सहाभ्यर्थयते विवादम् ।
भविष्यते वादकथाऽपरेद्यु
र्माध्याह्निकं संप्रति कर्म कुर्याम् ॥

तथेति सूक्ते स्मितशंकरेण
भविष्यते वादकथा श्व एव ।
तत्साक्षिभावं व्रजतं मुनीन्द्रा
वित्यार्थयद्भादरिजेमिनी सः ॥

विधाय भार्यां विदुषीं सदस्यां
विधीयतां वादकथा सुधीन्द्र ।
इत्थं सरस्वत्यवतारताज्ञौ
तद्धर्मपत्न्यस्तमभाषिषाताम् ॥

अथानुमोद्याभिहितं मुनिभ्यां
स मण्डनार्यः प्रकृतं चिकीर्षुः ।
आनर्च देवोपगतान्मुनीन्द्रा
नम्रीनिव त्रीन्मुनिशेखरांस्तान् ॥

भुक्त्वोपविष्टस्य मुनित्रयस्य
श्रमापनोदाय तदीयशिष्यौ ।
अतिष्ठतां पार्श्वगतौ बटू द्वौ
सच्चामरौ वीजनमाचरन्तौ ॥

अथ क्रियान्ते किल सूपविष्टा
स्त्रय्यन्तवेद्यर्थविदस्त्रयोऽमी ।
अमन्त्रयंश्चारु परस्परं ते
मुहूर्तमात्रं किमपि प्रहृष्टाः ॥

तेषां द्विजेन्द्रालयनिर्गताना
मदर्शनं जग्मतुरञ्जसा द्वौ ।
रेवातटे रम्यकदम्बसाले
देवालयेऽवस्थितवांस्तृतीयः ॥

इति स यतिवरेण्यो देवयोगाद्गुरूणा
मितरजनदुरापं दर्शनं प्राप्य हृष्टः ।
तदुदितवचनानि श्रावयन्नात्मशिष्या
ननयदमृततुल्यान्यात्मवित्तां त्रियामाम् ॥

प्रातः शोणसरोजबान्धवरुचिप्रद्योतिते व्योमनि
प्रख्यातः स विधाय कर्म नियतं प्रज्ञावतामग्रणीः ।
साकं शिष्यवरैः प्रपद्य सदनं सन्मण्डितं माण्डनं
वादायोपविवेश पण्डितसभामध्ये मुनिर्ध्येयवित् ॥

पत्या नियुक्ता पतिदेवता सा
सदस्यभावे सुदती चकाशे ।
तयोर्विवेक्तुं श्रुततारतम्यं
समागता संसदि भारतीव ॥

ततः समादिश्य सदस्यनायां
सधर्मिणीं मण्डनपण्डितोऽपि ।
स शारदां नाम समस्तविद्या
विशारदां वादसमुत्सुकोऽभूत् ॥

प्रवृद्धवादोत्सुकतां तदीयां
विज्ञाय विज्ञः प्रथमं यतीन्द्रः ।
परावरज्ञः स परावरैक्य
परां प्रतिज्ञामकरोत्स्वकीयाम् ॥

ब्रह्मैकं परमार्थसच्चिदमलं विश्वप्रपञ्चात्मना
शुक्तौ रूप्यपरात्मनेव बहलाज्ञानावृतं भासते ।
तज्ज्ञानान्निखिलप्रपञ्चनिलया स्वात्मव्यवस्था परं
निर्वाणं जनिमुक्तमभ्युपगतं मानं श्रुतेर्मस्तकम् ॥

बाढं जये यदि पराजयभागहं स्यां
संन्याससङ्ग परिहृत्य कषायचेलम् ।
शुक्लं वसीय वसनं द्वयभारतीयं
वादे जयाजयफलप्रतिदीपिकाऽस्तु ॥

इत्थं प्रतिज्ञां कृतवत्युदारां
श्रीशंकरे भिक्षुवरे स्वकीयाम् ।
स विश्वरूपो गृहमेधिवर्य
श्चक्रे प्रतिज्ञां स्वमतप्रतिष्ठाम् ॥

वेदान्ता न प्रमाणं चितिवपुषि पदे तत्र संगत्ययोगा
त्पूर्वो भागः प्रमाणं पदचयगमिते कार्यवस्तुन्यशेषे ।
शब्दानां कार्यमात्रं प्रति समधिगता शक्तिरभ्युन्नतानां
कर्मभ्यो मुक्तिरिष्टा तदिह तनुभृतामायुषः स्यात्समाप्तेः ॥

वादे कृतेऽस्मिन्यदि मे जपान्य
स्त्वयोदितारस्याद्विपरीतभावः ।
येयं त्वयाऽभूद्गदिता प्रसाक्ष्ये
जानाति चेत्सा भविता वधूर्मे ॥

जेतुः पराजित इहाऽऽश्रममाददीते
त्येतौ मिथः कृतपणौ यतिविश्वरूपौ ।
अम्बामुदारधिषणामभिषिच्य साक्ष्ये
जल्पं वितेनतुरथो जयदत्तदृष्टी ॥

आवश्यकं परिसमाप्य दिने दिने तौ
वादं समं व्यतनुतां किल सर्ववेदौ ।
एवं विजेतुमनसोरुपविष्टयोस्तां
मालां गले न्यधित सोभयभारतीयम् ॥

माला यदा मलिनभावमुपैति कण्ठे
यस्यापि तस्य विजयेतरनिश्चयः स्यात् ।
उक्त्वा गृहं गतवती गृहकर्मसक्ता
भिक्षाशने पि चरितुं गृहिमस्करिभ्याम् ॥

अन्योन्यसंजयफले विहितादरौ तौ
वादं विवादपरिनिर्णयमातनिष्टाम् ।
ब्रह्मादयः सुरवरा अपि वाहनस्थाः
श्रोतुं तदीयसदनं स्थितवन्त ऊर्ध्वम् ॥

ततस्तयोरास महान्विवादः
सदस्यविश्राणितसाधुवादः ।
स्वपक्षसाक्षीकृतसर्ववेदः
परस्परस्यापि कृतप्रमोदः ॥

दिने दिने चाधिगतप्रकर्षो
भूरीभवत्पण्डितसंनिकर्षः ।
अन्योन्यभङ्गाहिततीव्रतर्ष
स्तथाऽपि दूरीकृतजन्यमर्षः ॥

दिने दिने वासरमध्यमे सा
ब्रूते पतिं भोजनकालमेव ।
समेत्य भिक्षुं समयं च भैक्ष्ये
दिनान्यभूवन्निति पञ्चषाणि ॥

अन्योन्यमुत्तरमखण्डयतां प्रगल्भं
बद्धासनौ स्मितविकासिमुखारविन्दौ ।
न स्वेदकम्पगगनेक्षणशालिनौ वा
न क्रोधवाक्छलमवादि निरुत्तराभ्याम् ॥

ततो यतिक्ष्माभृदवेक्ष्य दाक्ष्यं
क्षोदक्षमं तस्य विचक्षणस्य ।
चिक्षेप तं क्षोभितसर्वपक्षं
विद्वत्समक्षाप्रतिभातकक्ष्यम् ॥

ततः स्वसिद्धान्तसमर्थनाय
प्रागल्भ्यहीनोऽपि स सभ्यमुख्यः ।
जगाद वेदान्तवचः प्रसिद्ध
मद्वैतसिद्धान्तमपाकरिष्णुः ॥

भो भो यतिक्ष्माधिपते भवद्भि
र्जीवेशयोर्वास्तवमैकरूप्यम् ।
विशुद्धमङ्गीक्रियते हि तत्र
प्रमाणमेवं न वयं प्रतीमः ॥

सप्रत्यवादीदिदमेव मानं
यच्छ्वेतकेतुप्रमुखान्विनेयान् ।
उद्दालकाद्या गुरवो महान्तः
संग्राहयन्त्यात्मतया परेशम् ॥

वेदावसानेषु हि तत्त्वमादि
वचांसि जप्तान्यघमर्षणानि ।
हुंफण्मुखानीव वचांसि योगि
न्नैषां विवक्षाऽस्ति कुहस्विदर्थे ॥

अर्थाप्रतीतौ किल हुंफडादे
र्जपोपयोगित्वमभाणि विज्ञैः ।
अर्थप्रतीतौ स्फुटमत्र सत्यां
कथं भवेत्प्राज्ञ जपार्थतेव ॥

आपाततस्तत्त्वमसीतिवाक्या
द्यतीश जीवेश्वरयोरभेदः ।
प्रतीयतेऽथापि मखादिकर्तृ
प्रशंसया स्याद्विधिशेष एव ॥

क्रत्वङ्गयूपादिकमर्यमादि
देवात्मना वाक्यगणः प्रशंसन् ।
शेषः क्रियाकाण्डगतो यदि स्या
त्काण्डान्तरस्थोऽपि भवेत्कथं सः ॥

तर्ह्यस्तु जीवे परमात्मदृष्टि
विधायकः कर्मसमृद्धयेऽर्हन् ।
अब्रह्मणि ब्रह्मधियं विधत्ते
यथा मनोन्नार्कनभस्वदादौ ॥

संश्रूयतेऽन्यत्र यथा लिङादि
र्विधायको ब्रह्मविभावनाय ।
तथा विधेरश्रवणान्मनीषि
न्संजाघटीत्यत्र कथं विधानम् ॥

यद्वत्प्रतिष्ठाफलदर्शनेन
विधिर्यतीनां वर रात्रिसत्रे ।
प्रकल्प्यते तद्वदिहापि मुक्ति
फलश्रुतेः कल्पयितुं स युक्तः ॥

तर्हि क्रियाजन्यतया विमुक्तिः
स्वर्गादिवद्धन्त विनश्वरा स्यात् ।
उपासना कर्तुमकर्तुमन्यथा
वा कर्तुमर्हा मनसः क्रियैव ॥

मा भूदिदं तत्त्वमसीति वाक्य
मुपासनापर्यवसायि कामम् ।
किंत्वस्य जीवस्य परेण साम्य
प्रत्यायकं सत्तम बोभवीतु ॥

किं चेतनत्वेन विवक्ति साम्यं
सार्वज्ञसार्वत्म्यमुखैर्गुणैर्वा ।
आद्ये प्रसिद्धं न खूपदेश्य
मन्ते स्वसिद्धान्तविरुद्धता स्यात् ॥

नित्यत्वमात्रेण मुने परात्म
गुणोपमानैः सुखबोधपूर्वैः ।
गुणैरविद्यावृतितोऽप्रतीतैः
साम्यं ब्रवीत्वस्य ततो न दोषः ॥

यद्येवमेतस्य परत्वमेव
प्रत्याययत्वत्र दुराग्रहः कः ।
त्वयैव तस्य प्रतिभासशङ्का
विद्वन्नविद्यावरणाभिरस्ता ॥

भोश्चेतनत्वेन शरीरिसाम्य
मावेद्यतामस्य जगत्प्रसूतेः ।
चिदुत्थितत्वेन परोदितस्या
प्यणुप्रधानप्रभृतेर्निरासः ॥

हन्तैवमस्तीति तदा प्रयोगः
स्यात्त्वन्मते तत्त्वमसीति न स्यात् ।
तदैक्षतेत्यत्र जडत्वशङ्का
व्यावर्तनाच्चात्र पुनर्न चोद्यम् ॥

नन्वेवमप्यैक्यपरत्वमस्य
प्रत्यक्षपूर्वप्रमितिप्रकोपात् ।
न युज्यते तज्जपमात्रयोगि
स्वाध्यायविध्याश्रितमभ्युपेयम् ॥

अक्षेण चेद्भेदमितिस्तदा स्या
दभेदवादि श्रुतिवाक्यबाधः ।
असंनिकर्षान्न भवेद्धि भेद
प्रमैव तेनास्य कुतो विरोधः ॥

भिन्नोऽहमीशादिति भासते हि
भेदस्य जीवात्मविशेषणत्वम् ।
तत्सैनिकर्षोऽस्त्वथ संप्रयोगा
भावेऽपि भेदेन्द्रिययोर्मनीषिन् ॥

अतिप्रसक्तेर्न तु केवलस्य
विशेषणत्वस्य तदभ्युपेयम् ।
भेदाश्रये हीन्द्रियसंनिकृष्टे
न संनिकृष्टत्वमिहाऽऽत्मनोऽस्ति ॥

भेदाश्रयात्मेन्द्रियसंनिकर्षो
नेत्युक्तमेतच्चतुरं न यस्मात् ।
चित्तात्मनोर्द्रव्यतया द्वयोर
प्यस्त्येव संयोगसमाश्रयत्वम् ॥

आत्मा विभुः स्यादथवाऽणुमात्रः
संयोगिता नोभयथाऽपि युक्ता ।
दृष्टा हि सा सावयवस्य लोके
संयोगिता सावयवेन योगिन् ॥

मनोऽक्षमित्यभ्युपगम्य भेदा
सङ्गत्वमुक्तं परमार्थतस्तु ।
साहाय्यकृल्लोचनपूर्वकस्य
दीपादिवन्नेन्द्रियमेव चित्तम् ॥

भेदप्रमा नेन्द्रियजाऽस्तु तर्हि
साक्षिस्वरूपैव तथाऽपि योगिन् ।
तया विरोधात्परमात्मजीवा
भेदं कथं बोधयितुं प्रमाणम् ॥

प्रत्यक्षमात्मेश्वरयोरविद्या
मायायुजोर्द्योतयति प्रभेदम् ।
श्रुतिस्तयोः केवलयोरभेदं
भिन्नाश्रयत्वान्न तयोर्विरोधः ॥

स्याद्वा विरोधस्तदपि प्रवृत्तं
प्रत्यक्षमग्रेऽबलमेव बाध्यम् ।
प्राबल्यवत्या चरमप्रवृत्त्या
श्रुत्या ह्यपच्छेदनयोक्तरीत्या ॥

नन्वेवमप्यस्त्यनुमानबाधोऽ
भेदश्रुतेः संयमिचक्रवर्तिन् ।
घटादिवद्ब्रह्मनिरूपितेन
भेदेन युक्तोऽयमसर्ववित्त्वात् ॥

किमेष भेदः परमार्थभूतः
प्रसाध्यते काल्पनिकोऽथवाऽऽद्ये ।
दृष्टान्तहानिश्चरमे तु विद्व
न्नूरीकृतोऽस्माभिरसाधनीयः ॥

स्वप्रत्ययाबाध्यभिदाश्रयत्वं
साध्यं घटादौ च तदस्ति योगिन् ।
त्वयाऽऽत्मबोधेन भिदा न बाध्ये
त्यनभ्युपेतेति न कोऽपि दोषः ॥

ननु स्वशब्देन सुखादिमान्वा
विवक्षितस्तद्विधुरोऽथवाऽऽत्मा ।
आद्येऽस्मदिष्टं न तु साध्यमन्ते
दृष्टान्तहानिः पुनरेव ते स्यात् ॥

योगिन्ननौपाधिकभेदवत्त्वं
विवक्षितं साध्यमिह त्वदिष्टः ।
औपाधिकस्त्वीश्वरजीवभेदो
घटेशभेदो निरुपाधिकश्च ॥

घटेशभेदेऽप्युपधिर्ह्यविद्या
तवानुमानेषु जडत्वमेव ।
चित्त्वादभिन्नः परवत्परस्मा
दात्मेति वाऽत्र प्रतिपक्षहेतुः ॥

धर्मिप्रमाबाध्यशरीरिभेदो
हासंसृतौ ब्रह्मणि साध्यमिष्टम् ।
त्वयेष्यते ब्रह्मधियाऽऽत्मभेदो
बाध्यो घटादिममया त्वबाध्यः ॥

किं कृत्स्नधर्मिप्रमया न बाध्यः
किंवा स यत्किंचनधर्मिबोधात् ।
घटादिके ब्रह्मणि चाऽऽत्मभेद
स्यैक्यात्पुनः स्यान्ननु पूर्वदोषः ॥

किंचागुणो वा सगुणो मनीष
न्विवक्ष्यते धर्मिपदेन नान्त्यः ।
भेदस्य तद्वद्धचविबाध्यतेष्टे
र्नाऽऽद्यश्च तत्रोभयथाऽपि दोषात् ॥

किं निर्विशेषं प्रमितं न वाऽन्त्ये
प्राप्ताऽऽश्रयासिद्धिरथाऽऽद्यकल्पे ।
शरीर्यभेदेन परस्य सिद्धेः
प्राप्नोति धर्मिग्रहमानकोपः ॥

भो द्वा सुपर्णा सयुजा सखाये
त्याद्या श्रुतिर्भेदमुदीरयन्ती ।
जीवेशयोः पिप्पलभोक्त्रभोक्त्रो
स्तयोरभेदश्रुतिबाधिकाऽस्तु ॥

प्रत्यक्षसिद्धे विफले परात्म
भेदे श्रुतिर्नो नयवित्प्रमाणम् ।
स्यादन्यथा मानमतत्परोऽपि
स्वार्थेऽर्थवादः सकलोऽपि विद्वन् ॥

स्मृतिप्रसिद्धार्थविबोधि वाक्यं
यथेष्यते मूलतया प्रमाणम् ।
प्रत्यक्षसिद्धार्थिकवाक्यमेवं
स्यादेव तन्मूलतया प्रमाणम् ॥

श्रुतिः स्मृतेऽर्थे यदि वेदविद्भि
र्भवेन्न तन्मूलतया प्रमाणम् ।
कथं भवेद्वेदकथानभिज्ञै
र्ज्ञातेऽपि भेदे परजीवयोः सा ॥

जिवेश्वरौ सा वदतीत्युपेत्य
प्रावोचमेतत्परमार्थतस्तु ।
विविच्य सत्त्वात्पुरुषं समस्त
संसारराहित्यममुष्य वक्ति ॥

यदीयमाख्यात्यथ सत्त्वजीवौ
विहाय सर्वज्ञशरीरभाजौ ।
जडस्य भोक्तृत्वमुदाहरन्ती
प्रामाण्यमर्हन्कथमश्नुवीत ॥

न चोदनीया वयमत्र विद्व
न्यतस्त्वया पैङ्ग्यरहस्यमेव ।
अत्तीति सत्त्वं त्वभिपश्यति ज्ञ
इति स्म सम्यग्विवृणोति मन्त्रम् ॥

शारीरवाची ननु सत्त्वशब्दः
क्षेत्रज्ञशब्दः परमात्मवाची ।
तत्राप्यतो नान्यपरत्वमस्य
वाक्यस्य पैङ्गचोदितवर्त्मनाऽपि ॥

तदेतदित्यादिगिरा हि चित्ते
प्रदर्शिता सत्त्वपदस्य वृत्तिः ।
क्षेत्रज्ञशब्दस्य च वृत्तिरुक्ता
शारीरके द्रष्टरि तत्र विद्वन् ॥

येनेति हि स्वप्नदृशिक्रियायाः
कर्तोच्यते तत्र स जीव एव ।
क्षेत्रज्ञशब्दाभिहितश्च योगि
न्स्यात्स्वप्नदृक्सर्वविदीश्वरोऽपि ॥

तिङ्प्रत्ययेनाभिहितोऽत्र कर्ता
ततस्तृतीया करणेऽभ्युपेया ।
द्रष्टा च शारीरतया मनीषि
न्विशेष्यते तेन स नेश्वरः स्यात् ॥

वृत्तिः शरीरे भवतीत्यमुष्मि
न्नर्थे हि शारीरपदस्य योगिन् ।
तस्मिन्भवन्सर्वगतो महेशः
कथं न शारीरपदाभिधेयः ॥

भवञ्शरीरादितरत्र वेशः
कथं न शारीरपदाभिधेयः ।
नभः शरीरेऽपि भवत्यथापि
न केऽपि शारीरमितीरयन्ति ॥

यद्येष मन्त्रोऽनभिधाय जीव
प्राज्ञौ वदेद्बुद्धिशरीरभाजौ ।
अत्तीति भोक्तृत्वमचेतनाया
बुद्धेर्वदेत्तर्हि कथं प्रमाणम् ॥

अदाहकस्याप्ययसः कृशानो
राश्लेषणादाहकता यथाऽऽस्ते ।
तथैव भोक्तृत्वमचेतनाया
बुद्धेरपि स्याच्चिदनुप्रवेशात् ॥

छापातपौ यद्वदतीव भिन्नौ
जीवेश्वरौ तद्वदिति ब्रुवाणा ।
ऋतं पिबन्ताविति काठकेषु
श्रुतिस्त्वभेदश्रुतिबाधिकाऽस्तु ॥

भेदं वदन्ती व्यवहारसिद्धं
न बाधतेऽभेदपरश्रुतिं सा ।
एषा त्वपूर्वार्थतया बलिष्ठा
भेदश्रुतेः प्रत्युत बाधिका स्यात् ॥

मानान्तरोपोद्बलिता हि भेद
श्रुतिर्बलिष्ठा यमिनां वरेण्य ।
तद्बाधितुं सा प्रभवत्यभेद
श्रुतिं प्रमाणान्तरबाधितार्थाम् ॥

प्राबल्यमापादयति श्रुतीनां
मानान्तरं नैव बुधाग्रयायिन् ।
गतार्थतादानमुखेन तासां
दौर्बल्यसंपादकमेव किंतु ॥

इत्याद्या दृढयुक्तिरस्य शुशुभे दत्तानुमोदा गिरां
देव्या तादृशविश्वरूपरभसावष्टम्भमुष्टिंधया ।
भर्तृन्यासविलक्ष्यसूक्तिजननीसाक्षित्वकुक्षिंभरिः
सश्लाघाद्भुतपुष्पवृष्टिलहरीसौगन्ध्यपाणिंधया ॥

इत्थं यतिक्षितिपतेरनुमोद्य युक्तिं
मालां च मण्डनगले मलिनामवेक्ष्य ।
भिक्षार्थमुच्चलतमद्य युवामितीमा
वाचष्ट तं पुनरुवाच यतीन्द्रमम्बा ॥

कोपातिरेकवशतः शपता पुरा मां
दुर्वाससा तदवधिर्विहितो जयस्ते ।
साऽऽहं यथागतमुपैमि शमिप्रवीरे
त्युक्त्वा ससंभ्रमममुं निजधाम यान्तीम् ॥

बबन्ध निःशङ्कमरण्यदुर्गा
मन्त्रेण तां जेतुमना मुनीन्द्रः ।
जयोऽपि तस्याः स्वमतैक्यसिद्ध्यै
सार्वज्ञतः स्वस्य न मानहेतोः ॥

जानामि देवीं भवतीं विधातु-
र्देवस्य भार्यां पुरभित्सगर्भ्याम् ।
उपात्तलक्ष्म्यादिविचित्ररूपां
गुध्यै प्रपञ्चस्य कृतावताराम् ॥

व्रज जननि तदा त्वं भक्तचूडामणिस्ते
निजपदममुदास्याम्यभ्यनुज्ञां यदैतुम् ।
इति निजवचनेऽस्मिञ्शारदासंमतेऽसौ
मुनिरथ मुदितोऽभून्माण्डनं हृद्बुभुत्सुः ॥

॥ इति अष्टमः सर्गः (श्रीमदाचार्यमण्डनमिश्रसंवादः) ॥

Other texts to read

महाभारतम् वेदव्यासः

रघुवंशम् कालिदासः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect