श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — सप्तमः सर्गः (व्यासदर्शनादिचरितवर्णनम्) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — saptamaḥ sargaḥ (vyāsadarśanādicaritavarṇanam)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ सप्तमः सर्गः (व्यासदर्शनादिचरितवर्णनम्) ॥

स जातु शारीरकसूत्रभाष्य
मध्यापयन्नभ्रसरित्समीपे ।
शिष्यालिशङ्काः शमयन्नुवास
यावन्नभोमध्यमितो विवस्वान् ॥

श्रान्तेष्वथाधीत्य शनैर्विनेये
ष्वाचार्य उत्तिष्ठति तावदेषः ।
तावद्विजः कश्चन वृद्धरूपः
कस्त्वं किमध्यापयसीत्यपृच्छत् ॥

शिष्यास्तमूचुर्भगवानसौ नो
गुरुः समस्तोपनिषत्स्वतन्त्रः ।
अनेन दूरीकृतभेदवाद
मकारि शारीरकसूत्रभाष्यम् ॥

स चाब्रवीद्भाष्यकृतं भवन्त
मेते वदन्त्यद्भुतमेतदास्ताम् ।
अथैकमच्चारय पारमर्ष
यतेऽर्थतस्त्वं यदि वेत्थ सूत्रम् ॥

तमब्रवीद्भाष्यकृदग्रयवाचं
सूत्रार्थविद्भ्योऽस्तु नमो गुरुभ्यः ।
सूत्रज्ञताहंकृतिरस्ति नो मे
तथाऽपि यत्पृच्छसि तद्ब्रवीमि ॥

पप्रच्छ सोऽध्याययथाधिकृत्य
तृतीयमारम्भगतं यतीशम् ।
तदन्तरेत्यादिकमस्ति सूत्रं
ब्रूहेतदर्थं यदि वेत्थ किंचित् ॥

स प्राह जीवः करणावसादे
संवेष्टितो गच्छति भूतसूक्ष्मैः ।
ताण्डिश्रुतौ गौतमजैवलीय
प्रश्नोत्तराभ्यां प्रथितोऽयमर्थः ॥

इत्युक्तमर्थ निशमय्य तेन
स वावदूकः शतधा विकल्प्य ।
अखण्डयत्पण्डितकुञ्जराणां
मध्ये महाविस्मयमादधानः ॥

अनूच सर्व भणितं तदीयं
सहस्रधा तीर्थकरश्चखण्ड ।
तयोः सुराचार्यफणीन्द्रवाचो
र्दिनाष्टकं वाक्कलहो जजृम्भे ॥

एवं वदन्तौ यतिराड्द्विजेन्द्रौ
विलोक्य पार्श्वस्थितपद्मपादः ।
आचार्यमाहेति महीसुरोऽयं
व्यासो हि वेदान्तरहस्यवेत्ता ॥

त्वं शंकरः शंकर एव साक्षा
द्व्यासस्तु नारायण एव नूनम् ।
तयोर्विवादे सततं प्रसक्ते
किं किंकरोऽहं करवाणि सद्यः ॥

इतीदमाकर्ण्य वचो विचित्रं
स भाष्यकृत्सूत्रकृतं दिदृक्षुः ।
कृताञ्जलिस्तं प्रयतः प्रणम्य
बभाण वाणीं नवपद्यरूपाम् ॥

भवांस्तडिच्चारुजटाकिरीट
प्रवर्षुकाम्भोथरकान्तिकान्तः ।
शुभ्रोपवीती धृतकृष्णचर्मा
कृष्णो हि साक्षात्कलिदोषहन्ता ॥

भावत्कसूत्रेप्रतिपाद्यतादृ
क्परापरार्थप्रतिपादकं सत् ।
अद्वैतभाष्यं तव संमतं चे
त्सोढा ममाऽऽगः पुरतो भवाऽऽशु ॥

एवं वदन्नयमवैक्षत कृष्णमारा
च्चामीकरव्रततिचारुजटाकलापम् ।
विद्युल्लतावलयवेष्टितवारिदाभं
चिन्मुद्रया प्रकटयन्तमभीष्टमर्थम् ॥

गाढोपगूढमनुरागजुषा रजन्या
गर्हापदं विदधतं शरदिन्दुबिम्बम् ।
तापिच्छरीतिसमुकान्तिझरीपरीतं
कान्तेन्दुकान्तघटितं करकं दधानम् ॥

सप्ताधिकाच्छदरविंशतिमौक्तिकाढ्यां
सत्यस्य मूर्तिमिव बिभ्रतमक्षमालाम् ।
तत्तादृशस्वपतिवंशविवर्धनात्मा
क्तारावलीमुपगतामिव चानुनेतुम् ॥

शार्दूलचर्मोद्वहनेन भूते
रुद्धूलनेनापि जटांछटाभिः ।
रुद्राक्षमालावलयने शंभो
रर्धासनाध्यासनसख्यपात्रम् ॥

अद्वैतविद्यासृणितीक्ष्णधारा
वशीकृताहंकृतिकुञ्जरेन्द्रम् ।
स्वशास्त्रशङ्खोज्ज्वलसूत्रदाम
नियन्त्रिताकृत्रिमगोसहस्रम् ॥

तत्तादृगत्युज्ज्वलकीर्तिशालि
शिष्यालिसंशोभितपार्श्वभागम् ।
कटाक्षवीक्षामृतवर्षधारा
निवारिताशेषजनानुतापम् ॥

विलोक्य वाचंयमसार्वभौमं
स शंकरोऽशङ्कितदर्शनं तम् ।
गुरुं गुरूणामपि दृष्टचेताः
प्रत्युद्ययौ शिष्यगणैः समेतः ॥

अत्यादराच्छात्रगणैः सहासौ
प्रत्युद्गतस्तच्चरणौ प्रणम्य ।
यत्यग्रगामी विनयी महेष्य-
न्नि त्यत्रवीत्सत्यवतीसुतं सः ॥

द्वैपायन स्वागतमस्तु तुभ्यं
दृष्ट्वा भवन्तं चरिता मयाऽर्थाः ।
युक्तं तदेतत्त्वयि सर्वकालं
परोपकारव्रतदीक्षितत्वात् ॥

विद्वज्जालतपःफलं श्रुतिवधूधम्मिल्लमल्लीत्रजं सद्वैयासिकसूत्रमुग्धमधुरागण्य ।
तिपुण्योदयम् ।
वाग्देवीचिरभोग्यभाग्यविभवप्राग्भारकोशालयं भाष्यं ते निपिबन्ति हन्त न पुनर्येषां भवे संभवः ॥

मन्थानाद्रिधुरंधरा श्रुतिसुधासिन्धोर्यतिक्ष्मापते
र्ग्रन्थानां फणितिः परावरविदामानन्दसंधायिनी ।
इन्धानैः कुमतान्धकारपटलैरन्धीभवच्चक्षुषां
पन्थानं स्फुटयन्त्यकाण्डकमभात्तर्कार्कविद्योतितैः ॥

आभासयन्नन्तरमङ्गमान्ध्यं
स्थूलं च सूक्ष्मं बहिरन्तरं च ।
अपानुदन्भारतशीतरश्मि
रभूदपूर्वो भगवत्पयोधेः ॥

वेदाः षडङ्गं निखिलं च शास्त्रं
महान्महाभारतवारिराशिः ।
त्वत्तः पुराणानि च संबभूवुः
सर्वं त्वदीयं खलु वाङ्ययाख्यम् ॥

द्वीपे क्वचित्समुदयन्नृतमेवधाम
शाखासहस्रसचिवः शुकसेव्यमानः ।
उल्लासयत्यहह यस्तिलको मुनीना
मुच्चैः फलानि सुदृशां निजपादभाजाम् ॥

धत्से सदाऽऽर्तिशमनाय हृदा गिरीशं
गोपायसेऽधिवदनं च चिरंतनीर्माः ।
दूरीकरोषि नरकं च दयार्द्रदृष्ट्या
कस्ते गुणान्मदितुमद्भुतकृष्ण शक्तः ॥

यमामनन्ति श्रुतयः पदार्थ
न सन्ने चासन्न बहिर्न चान्तः ।
स सच्चिदानन्दघनः परात्मा
नारायणस्त्वं पुरुषः पुराणः ॥

इति स्तुतस्तेन यथाविधान
मासेदिवान्विष्टरमात्मनिष्ठः ।
द्वैपायनः प्रश्रयनम्रपूर्व
कायं यतीशानमिदं बभाषे ॥

त्वमस्मदादेः पदवीं गतोऽभू
रखण्डपाण्डित्यमबोधयं ते ।
शुक्रर्षिवत्प्रीतिकरोऽसि विद्व
त्पुरेव शिष्यैः सह मा भ्रमीस्त्वम् ॥

कृतं त्वया भाष्यमितीन्दुमौलेः
सभ्ॐकणेसिद्धमुखान्निशम्य ।
हृदा प्रहृष्टेन दिदृक्षया ते
दृगध्वनीनः प्रशमिन्नभूवम् ॥

इत्थंमुनीन्द्रवचनश्रवणोत्थहर्ष
रोमाञ्चपूरमिषतो बहिरुत्प्लुवन्तम् ।
बिभ्रत्तमभ्ररुचिमाख्यददभ्रशक्तिं
श्रीशंकरः शुकमतार्णवपूर्णचन्द्रः ॥

सुमन्तुपैलप्रथमा मुनीन्द्रा
महानुभावा ननु यस्य शिष्याः ।
तृणाल्लघीयिआनपि तत्र कोऽहं
तथाऽपि कारुण्यमदर्शि दीने ॥

सोऽहं समस्तार्थविवेचकस्य
कृत्वा भवत्सूत्रसहस्ररश्मेः ।
भाष्यप्रदीपेन महर्षिमान्य
नीराजनं धृष्टतया न लज्जे ॥

अकारि यत्साहसमात्मबुद्धया
भवत्प्रशिष्यव्यपदेशभाजा ।
विचार्य तत्सूक्तिदुरुक्तिजाल
मर्हः समीकर्तुमिदं कृपालुः ॥

इत्थं निगद्योपरतस्य हेस्ता
द्धस्तद्वयेनाऽऽदरतः स भाष्यम् ।
आदाय सर्वत्र निरैक्षतासौ
प्रसादगाम्भीर्यगुणाभिरामम् ॥

सूत्रानुकारिमृदुवाक्यनिवेदितार्थं
स्वीयैः पदैः सह निराकृतपूर्वपक्षम् ।
सिद्धान्तयुक्तिविनिवेशिततत्स्वरूपं
दृष्ट्वाऽभिनन्द्य परितोषवशादवोचत् ॥

न साहसं तात भवानकार्षी
द्यत्सूत्रभाष्यं गुरुणा विनीतः ।
विचार्यतां सूक्तदुरुक्तमत्रे
त्येतन्महत्साहसमित्यवैमि ॥

मीमांसकानामपि मुख्यभूतो
वेत्थाखिलव्याकरणानि विद्वन् ।
विनिःसरेत्ते वदनाद्यतीन्दो
गोविन्दशिष्यस्य कथं दुरुक्तम् ॥

न प्राकृतस्त्वं सकलार्थदर्शी
महानुभावः पुरुषोऽसि कश्चित् ।
यो ब्रह्मचर्याद्विषयान्निवार्य
पर्यव्रजः सूर्य इवान्धकारान् ॥

बह्वर्थगर्भाणि लघूनि यानि
निगूढभावानि च मत्कृतानि ।
त्वामेवमित्थं विरहय्य नास्ति
यस्तानि सम्यग्विवरीतुमीष्टे ॥

निसर्गदुर्ज्ञानतमानि को वा
सूत्राण्यलं वेदितुमर्थतः सन् ।
क्लेशस्तु तावान्विवरीतुरेषां
यावान्प्रणेतुर्विबुधा वदन्ति ॥

भावं मदीयमवबुध्य यथावदेवं
भाष्यं प्रणेतुमनलं भगवानपीशः ।
सांख्यादिनाऽन्यथयितं श्रुतिमूर्धवर्त्मो
द्धर्तुं कथं परशिवांशमृते प्रभुः स्यात् ॥

रोषानुषङ्गकलयाऽपि सुदूरमुक्तो
धत्सेऽधिमानसमहो सकलाः कलाश्च ।
सर्वात्मना गिरिज्योपहितस्वरूपः
शक्यो न वर्णयितुमद्भुतशंकरस्त्वम् ॥

व्याख्याप्यसंख्यैः कविभिः पुरैत
द्व्याख्यास्यते कैश्चिदितःपरं च ।
भवानिवस्मद्धृदयं किमेते
सर्वज्ञ विज्ञातुमलं निगूढम् ॥

व्याख्याहि भूयो निगमान्तविद्यां
विभेदवादान्विदुषो विजित्य ।
ग्रन्थान्भुवि ख्यापय सानुबन्धा
नहं गमिष्यामि यथाभिलाषम् ॥

इत्युक्तवन्तं तमसाववोच
त्कृतानि भाष्याण्यपि पाठितानि ।
ध्वस्तानि सम्यक्कुमतानि धैर्या
दितः परं किं करणीयमस्ति ॥

मुहूर्तमात्रं मणिकर्णिकायां
विधेहि सद्वत्सल संनिधानम् ।
चिराद्यतेऽहं परमायुषोऽन्ते
त्यजामि यावद्वपुरद्य हेपम् ॥

इतीदमाकर्ण्य वचो विचिन्त्य
स शंकरं प्राह कुरुष्व मैवम् ।
अनिर्जिताः सन्ति वसुंधरायां
त्त्वया बुधाः केचिदुदारविद्याः ॥

जयाय तेषां कति हायनानि
वस्तव्यमेव स्थिरधीस्त्वयाऽपि ।
नो चेन्मुमुक्षा भुवि दुर्लभा स्या
त्स्थितिर्यथा मातृधुतस्य बाल्ये ॥

प्रसन्नगम्भीरभवत्प्रणीत
प्रबन्धसंदर्भभवः प्रहर्षः ।
प्रोत्साहयत्यात्मविदामृषीणां
वरेण्य विश्राणयितुं वरं ते ॥

अष्टौ वयांसि विधिना तव वत्स दत्ता
न्यन्यानि चाष्ट भवता सुधियाऽऽर्जितानि ।
भूयोऽपि षोडश भवन्तु भवाज्ञया ते
भूयाच्च भाष्यमिदमारविचन्द्रतारम् ॥

त्वमायुषाऽनेन विरोधिवादि
गर्वाङ्कुरोन्मूलनजागरूकैः ।
वाक्यैः कुरुष्वोज्झितभेदबुद्धी
नद्वैतविद्यापरिपन्थिनोऽन्यान् ॥

इतीरयन्तं प्रति वाचमूचे
स शंकरः पावितसर्वलोकः ।
त्वत्सूत्रसंबन्धवशान्मदीयं
भाष्यं प्रचारं भुवि यातु विद्वन् ॥

इतीरयित्वा चरणौ ववन्दे
यतिर्मुनेः सर्वविदो महात्मा ।
प्रदाय संभाव्य वरं मुनीशो
द्वैपायनः सोऽन्तरधाद्यतात्मा ॥

इत्थं निगद्य ऋषिवृष्णि तिरोहितेऽस्मि
न्नन्तर्विवेकनिधिरप्यथ विव्यथे सः ।
हृत्तापहारिनिरुपाधिकृपारसानां
तत्तादृशां कथमहो विरहो विषह्यः ॥

तत्पादपद्मे निजचित्तपद्मे
पश्यन्कथंचिद्विरहं विषह्य ।
यविक्षितीशोऽपि गुरोर्नियोगा
न्मनो दधे दिग्विजये मनीषी ॥

भाष्यस्य वार्तिकमथैष कुमारिलेन
भट्टेन कारयितुमादरवान्मुनीन्द्रः ।
वन्ध्यायमानदरविन्ध्यमहीधरेण
वाचंयमेन चरितां हरितं प्रतस्थे ॥

ततः स वेदान्तरहस्यवेत्ता
भेत्ताऽमतानां तरसा मतानाम् ।
प्रयागमागात्प्रथमं जिगीषुः
कुमारिलं साधितकर्मजालम् ॥

आमज्जतां किल तनूमसितां सितां च
कर्तुं कलिन्दसुतया कलितानुषङ्गाम् ।
अह्नाय जह्नुतनयामथ निह्नुताघां
मध्येप्रयागमगमन्मुनिरर्थमार्गम् ॥

गङ्गाप्रवाहैरुपरुद्धवेगा
कलिन्दकन्या स्तिमितप्रवाहा ।
अपूर्वसख्यागतलज्जयेव
यत्राधिकं भाति विचित्रपाथाः ॥

अन्तेवसद्भिरमलच्छविसंप्रदाय
मध्येतुमाश्रितजलां कुहचिन्मरालैः ।
चक्रद्वयेन रजनीसहवाससौख्य
संशीलनाय किल संवलितां परत्र ॥

यत्राऽऽप्लुता दिव्यशरीरभाज
आचन्द्रतारं दिवि भोगजातम् ।
संभुञ्जते व्याधिकथानभिज्ञाः
प्राहेममर्थं श्रुतिरेव साक्षात् ॥

अज्ञातसंभवतिरोधिकयाऽपि वाणी
यस्याः सितासिततयैव शृणाति रूपम् ।
भागीरथीं यमुनया परिचर्यमाणा
मेतां विगाह्य मुदितो मुनिरित्यभाणीत् ॥

सिद्धापगे पुरविरोधिजटोपरोध
क्रुद्धा कुतः शतमदःसदृशान्विधत्से ।
बद्धा न किंनु भवितासि जटाभिरेषा
मद्धा जडप्रकृतयो न विदन्ति भावि ॥

सन्मार्गवर्तनपराऽपि सुरापगे त्व
मस्थीनि नित्यमशुचीनि किमाददासि ।
आज्ञातमम्ब हृदयं तव सज्जनानां
प्रायः प्रसाधनकृते कृतमज्जनानाम् ॥

स्वापानुषङ्ग जडताभरिताञ्जनौघा
न्स्वापानुषङ्गजडताविधुरान्विधत्से ।
दूरीभवद्विषयरागहृदोऽपि तूर्णं
धूर्तावतंसयसि देवि क एष मार्गः ॥

इति स्तुवंस्तापसराट्त्रिवेणीं
शाट्या समाच्छाद्य कटिं कृपीटे ।
दोर्दण्डयुग्मोद्धृतवेणुदण्डोऽ
घमर्षणस्नानमना बभूव ॥

सस्नौ प्रयागे सह शिष्यसंघैः
स्वयं कृतार्थो जनसंग्रहार्थी ।
अस्मारि माताऽपि च सा पुपोष
दधार या दुःखमसोढ भूरि ॥

अनुष्ठितं द्रागवसाय्य वातैः
कल्हारशीतैरुपसेव्यमानः ।
तीरे विशश्राम तमालशालि
न्यत्रान्तरेऽश्रूयत लोकवार्ता ॥

गिरेरवप्लुत्य गतिः सतां यः
प्रामाण्यमाम्नायगिरामवादीत् ।
यस्य प्रसादास्त्रिदिवौकसोऽपि
प्रपेदिरे प्राक्तनयज्ञभागान् ॥

सोऽयं गुरोरुन्मथनप्रसक्तं
महत्तरं दोषमपाकरिष्णुः ।
अशेषवेदार्थविदास्तिकत्वा
त्तुषानलं प्राविशदेष धीरः ॥

अयं ह्यधीताखिलवेदमन्त्रः
कूलंकपालोडितसर्वतन्त्रः ।
नितान्तदूरीकृतदुष्टतन्त्र
स्त्रैलोक्यविभ्रामितकीर्तियन्त्रः ॥

श्रुत्वेति तां सत्वरमेष गच्छ
न्व्यलोकयत्तं तुषराशिसंस्थम् ।
प्रभाकराद्यैः प्रथितप्रभावै
रुपस्थितं साश्रुमुखैर्विनेयैः ॥

धूमायमानेन तुषानलेन
संदह्यमानेऽपि वपुष्यशेषे ।
संहृष्यमानेन मुखेन बाष्प
परीतपद्मश्रियमादधानम् ॥

दूरे विधूताघमपाङ्गभङ्गया
तं देशिकं दृष्टिपथावतीर्णम् ।
ददर्श भट्टो ज्वलदग्निकल्पो
जुगोप यो वेदपथं जितारिः ॥

अदृष्टपूर्वं श्रुतपूर्ववृत्तं
दृष्ट्वाऽतिमोदं स जगाम भट्टः ।
अचीकरच्छिष्यगणैः सपर्या
मुपाददे तामपि देशिकेन्द्रः ॥

उपात्तभिक्षः परितुष्टचित्तः
प्रदर्शयामास स भाष्यमस्मै ।
सर्वो निबन्धो ह्यमलोऽपि लोके
शिष्टेक्षितः संचरणं प्रयाति ॥

दृष्ट्वा भाष्यं हृष्टचेताः कुमारः
प्रोचे वाचं शंकरं देशिकेन्द्रम् ।
लोके त्वंल्पो मत्सरग्रोमशाली
सर्वज्ञानो नाल्पभावस्य पात्रम् ॥

अष्टौ सहस्राणि विभान्ति विद्व
न्सद्वार्त्तिकानां प्रथमेऽत्र भाष्ये ।
अहं यदि स्यामगृहीतदीक्षो
ध्रुवं विधास्ये सुनिबन्धमस्य ॥

भवादृशां दर्शनमेव लोके
विशेषतोऽस्मिन्समये दुरापम् ।
पुरार्जितैः पुण्यचयैः कथंचि
त्त्वमद्य मे दृष्टिपथं गतोऽभूः ॥

असारसंसारपयोधिमध्ये
निमज्जतां सद्भिरुदारवृत्तैः ।
भवादृशैः संगतिरेव साध्या
नान्यस्तदुत्तारविधावुपायः ॥

चिरं दिदृक्षे भगवन्तमित्थं
त्वमद्य मे दृष्टिपथं गतोऽभूः ।
नेहात्र संसारपथे नराणां
स्वेच्छाविधेयोऽभिमतेन योगः ॥

युनक्ति कालः क्वचिदिष्टवस्तुना
क्वचित्त्वरिष्टेन च नीचवस्तुना ।
तथैव संयोज्य वियोजयत्यसौ
सुखासुखे कालकृते प्रवेद्म्यतः ॥

कृतो निबन्धो निरणायि पन्था
निरासि नैयायिकयुक्तिजालम् ।
तथाऽन्वभूवं विषयोत्थजातं
न कालमेनं परिहर्तुमीशे ॥

निरास्थमीशं श्रुतिलोकसिद्धं
श्रुतेः स्वतो मात्वमुदाहरिष्यन् ।
न निह्नुवे येन विना प्रपञ्चः
सौख्याय कल्पेत न जातु विद्वन् ॥

तथागताक्रान्तमभूदशेषं
स वैदिकोऽध्वा विरलीबभूव ।
परीक्ष्य तेषां विजयाय मार्गं
प्रावर्ति संत्रातुमनाः पुराणम् ॥

सशिष्यसंघाः प्रविशन्ति राज्ञां
गेहं तदादि स्ववशे विधातुम् ।
राजा मदीयोऽजिरमस्मदीयं
तदाद्रियध्वं न तु वेदमार्गम् ॥

वेदोऽप्रमाणं बहुमानबाधा
त्परस्परव्याहतिवाचकत्वात् ।
एवं वदन्तो विचरन्ति लोके
न काचिदेषां प्रतिपत्तिरासीत् ॥

अवादिषं वेदविघातदक्षै
स्तान्नाशकं जेतुमबुध्यमानः ।
तदीयसिद्धान्तरहस्यवार्धी
न्निषेध्यबोधाद्धि निषेध्यबाधः ॥

तदा तदीयं शरणं प्रपन्नः
सिद्धान्तमश्रौषमनुद्धतात्मा ।
अदूदुषद्वैदिकमेव मार्गं
तथागतो जातु कुशाग्रबुद्धिः ॥

तदाऽपतन्मे सहसाऽश्रुबिन्दु
स्तच्चाविदुः पार्श्वनिवासिनोऽन्ये ।
तदाप्रभृत्येव विवेश शङ्का
मय्याप्तभावं परिहृत्य तेषाम् ॥

विपक्षपाठी बलवान्द्विजातिः
प्रत्याददद्दर्शनमस्मदीयम् ।
उच्चाटनीयः कथमप्युपायै
नैतादृशः स्थापयितुं हि योग्यः ॥

संमन्त्र्य चेत्थं कृतनिश्चयास्ते
ये चापरेऽहिंसनवादशीलाः ।
व्यपातयन्नुच्चतरात्प्रमत्तं
मामग्रसौधाद्विनिपातभीरुम् ॥

पतन्पतन्सौधतलान्यरोरु-
हं यदि प्रमाणं श्रुतयो भवन्ति ।
जीवेयमस्मिन्पतितोऽसमस्थले
मज्जीवने तच्छ्रुतिमानतागतिः ॥

यदीह संदेहपदमयोगा
द्व्याजेन शास्त्रश्रवणाच्च हेतोः ।
ममोच्चदेशात्पततो व्यनङ्क्षी
त्तदेकचक्षुर्विधिकल्पना सा ॥

एकाक्षरस्यापि गुरुः प्रदाता
शास्त्रोपदेष्टा किमु भाषणीयम् ।
अहं हि सर्वज्ञगुरोरधीत्य
प्रत्यादिशे तेन गुरोर्महागः ॥

तदेवमित्थं सुगतादधीत्य
प्राघातयं तत्कुलमेव पूर्वम् ।
जैमिन्युपज्ञेऽभिनिविष्टचेताः
शास्त्रे निरास्थं परमेश्वरं च ॥

दोषद्वयस्यास्य चिकीर्षुरहं
न्यथोदितां निष्कृतिमाश्रयाशम् ।
प्राविक्षमेषा पुनरुक्तभूता
जाता भवत्पादनिरीक्षणेन ॥

भाष्यं प्रणीतं भवतेति योगि
न्नाकर्ण्य तत्रापि विधाय वृत्तिं ।
यशोऽधिगच्छेयमिति स्म वाञ्छा
स्थिता पुरा संप्रति किं तदुक्त्या ॥

सुधास्पन्दाहंताविजयिभगवत्पादरचना
समस्कन्धान्ग्रन्थानरचयति निबद्धा यदि तदा ।
विशङ्कां भङ्गानां मृडमुकुटशृङ्गाटसरितः
कृतौ तुल्या कुल्या नियतमुपशल्याहतगतिः ॥

कामं कामकिरातकार्मुकलतापर्यायनिर्यात्या
नाराचच्छटया विपाटितमनोधैर्यैर्धिया कल्पितान् ।
आचार्याननवर्यनिर्यदभिदासिद्धान्तशुद्धान्तरो
धीरो नानुसरीसरीति विरसान्ग्रन्थानबन्धापहान् ॥

संभावनाऽपि भवतो नहि पातकस्य
सत्यं व्रतं चरसि सज्जनशिक्षणाय ।
उज्जीवयामि करकाम्बुकणोक्षणेन
भाष्येऽपि मे रचय वार्त्तिकमङ्ग भव्यम् ॥

इत्यूचिवांसं विबुधावतंसं
स धर्मविद्ब्रह्मविदां वरेण्यम् ।
विद्याधनः शान्तिधनाग्रगण्यं
सप्रश्रयं वाचमुवाच भूयः ॥

नार्हामि शुद्धमपि लोकविरुद्धकृत्यं
कर्तुं मयीड्य महितोक्तिरियं तवार्हा ।
आजानतोऽतिकुटिलेऽपि जने महान्त
स्त्वारोपयन्ति हि गुणं धनुषीव शूराः ॥

संजीवनाय चिरकालमृतस्य च त्वं
शक्तोऽसि शंकर दयोर्मिलवृष्टिपातैः ।
आरब्धमेतदधुना व्रतमागमोक्तं
मुञ्चन्सतां न भवितास्मि बुधाविनिन्द्यः ॥

जाने तवाहं भगवन्प्रभावं
संहृत्य भूतानि पुनर्पथावत् ।
स्रष्टुं समर्थोऽसि तथाविधो मा
मुज्जीवयेच्चेदिह किं विचित्रम् ॥

नाभ्युत्सहे किंतु यतिक्षितीन्द्र
संकल्पितं हातुमिदं व्रताग्र्यम् ।
तन्तारकं देशिकवर्य मह्य
मादिश्य तद्ब्रह्म कृतार्थयेथाः ॥

अयं च पन्था यदि ते प्रकाश्यः
सुधीश्वरो मण्डनमिश्रशर्मा ।
दिगन्तविश्रान्तयशा विजेयो
यस्मिञ्जिते सर्वमिदं जितं स्यात् ॥

सदा वदन्योगपदं च सांप्रतं
स विश्वरूपः प्रथितो महीतले ।
महागृही वैदिककर्मतत्परः
प्रवृत्तिशास्त्रे निरतः सुकर्मठः ॥

निवृत्तिशास्त्रे नकृतादरः स्वयं
केनाप्युपायेन वशं स नीयताम् ।
वशं गते तत्र भवेन्मनोरथ
स्तदन्तिकं गच्छतु मा चिरं भवान् ॥

उंवेक इत्यभिहितस्य हि तस्य लोकै
रुंवेति बान्धवजनैरभिधीयमाना ।
हेतोः कुतश्चिदिह वाक्पुरुषाऽभिशप्ता
दुर्वाससाऽजनि वधूर्द्वयभारतीति ॥

सर्वासु शास्त्रसरणीषु स विश्वरूपो
मत्तोऽधिकः प्रियतमश्च मदाश्रवेषु ।
तत्प्रेयसीं शमधनेन्द्र विधाय साक्ष्ये
वादे विजित्य तमिमं वशगं विधेहि ॥

तेनैव तावककृतिष्वपि वार्त्तिकानि
कर्मन्दिचर्यतम कारय मा विलम्बम् ।
त्वं विश्वनाथ इव मे समये समागा
स्तत्तारकं समुपदिश्य कृतार्थयेथाः ॥

निर्व्याजकारुण्य मुहूर्तमात्र
मत्र त्वया भाव्यमहं तु यावत् ।
योगीन्द्रहृत्पङ्कजभाग्यमेत
त्त्यजाम्यसून्रूपमवेक्षमाणः ॥

इत्यूचिवांसमिममिद्धसुखप्रकाशं
ब्रह्मोपदिश्य बहिरन्तरपास्तमोहम् ।
तन्वन्दयानिधिरसौ तरसाऽभ्रमार्गा
च्छ्रीमण्डनस्य निलयं स इयेष गन्तुम् ॥

अथ गिरमुपसंहृत्याऽऽदराद्भट्टपादः
शमधनपतिनाऽसौ बोधिताद्वैततत्त्वः ।
प्रशमितममतः संस्तत्प्रसादेन सद्यो
विदल्दखिलबन्धो वैष्णवं धाम पेदे ॥

अवातरद्रत्नविचित्रवप्रां
विलोक्य तां विस्मितमानसोऽसौ ।
पुराणवत्पुष्करवर्तनीतः
पुरोपकण्ठस्थवने मनोज्ञे ॥

॥ इति सप्तमः सर्गः (व्यासदर्शनादिचरितवर्णनम्) ॥

Other texts to read

शिशुपालवधम् माघः

कुमारसंभवम् कालिदासः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect