श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — चतुर्थः सर्गः (कौमारचरितवर्णनम्) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — caturthaḥ sargaḥ (kaumāracaritavarṇanam)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ चतुर्थः सर्गः (कौमारचरितवर्णनम्) ॥

अथ शिवो मनुजो निजमापया
द्विजगृहे द्विजमोदमुपावहन् ।
प्रथमहायन एव समग्रही
त्सकलवर्णमसो निजभाषिकाः ॥

द्विसम एव शिशुर्लिखिताक्षरं
गदितुमक्षमवाक्षरवित्सुधीः ।
अथ स काव्यपुराणमुपाशृणो
त्स्वयमवैत्किमपि श्रवणं विना ॥

भजनि दुःखकरो न गुरोरसौ
श्रवणतः सकृदेव परिग्रही ।
सहनिपाठजनस्य गुरुः स्वयं
स च पपाठ ततो गुरुणा विना ॥

रजसा तमसाऽप्यनाश्रितो
रजसा खेलनकाल एव हि ।
स कलाधरसत्तमात्मजः
सकलाश्वापि लिपीरविन्दत ॥

सुधियोऽस्य विदिद्युतेऽधिकं
विधिवच्चौलविधानसंस्कृतम् ।
ललितं करणं घृताहुति-
ज्व लितं तेज इवाऽऽशुशुक्षणेः ॥

उपपादननिर्व्यपेक्षधीः
स पपाठाऽऽह्वृतिपूर्वकागमान् ।
अतिकाव्यमरंस्त कर्कशेऽ
प्यधिकांस्तर्कनयेऽत्यवर्तत ॥

हरतखिदशेज्यचातुरीं पुरतस्तस्य न वक्तुमीश्वराः । प्रभवोऽपि कथासु नैजवा- ग्वैभवोत्सारितवादिनो बुधाः ॥

अमुकक्रमिकोक्तिधोरणी
मुरगाधीशकथावधीरिणीम् ।
मुमुहुर्निशमय्य वादिनः
प्रतिवाक्योपहृतौ प्रमादिनः ॥

कुमतानि च तेन कानिनो
न्मथितानि प्रथितेन धीमता ।
स्वगतान्यपि तेन खण्डिता
न्यतियत्नेरपि साधितानि कैः ॥

अमुना तनयेन भूषितं
यमुनातातसमानवर्चसा ।
तुलया रहितं निजं कुलं
कलयामास स पुत्रिणां वरः ॥

शिवगुरुः स जरंस्त्रिसमे शिशुा- वमृत कर्मवशः सुतमोदितः । उपनिनिषितसूनुरपि स्वयं नहि यमोऽस्य कृताकृतमीक्षते ॥

इह भवेत्सुलभं न सुतेक्षणं
न सुतरां सुलभं विभवेक्षणम् ।
सुतमवाप कथंचिदयं द्विजो
न खलु वीक्षितुमैष्ट सुतोदयम् ॥

मृतमदीदहदात्मसनाभिभिः
पितरमस्य शिशोर्जननी ततः ।
समनुनीतवती धवखण्डितां
स्वजनता मृतिशोकहरैः पदैः ॥

कृतवती मृतचोदितमक्षमा
निजजनैरपि कारितवत्यसौ ।
उपनिनिषुरभूत्सुतमात्मनः
परिसमाप्य च वत्सरदीक्षणम् ॥

उपनयं किल पञ्चमवत्सरे
प्रवरयोगयुते सुमुहूर्तके ।
द्विजवधूर्नियता जननी शिशो
र्व्यधित तुष्टमनाः सहबन्धुभिः ॥

अधिजगे निगमांश्चतुरोऽपि स
क्रमत एव गुरोः सषडङ्गकान् ।
अजनि विस्मितमत्र महामतौ
द्विजसुतेऽल्पतनौ जनतामनः ॥

सहनिपाठयुता बटवः समं
पठितुमैशत न द्विजसूनुना ।
अपि गुरुर्विशयं प्रतिपेदिवा
न्क इव पाठयितुं सहसा क्षमः ॥

अत्र किं स यदशिक्षत सर्वां
श्चित्रमागमगणाननुवृत्तः ।
द्वित्रमासपठनादभवद्य
स्तत्र तत्र गुरुणा समविद्यः ॥

वेदे ब्रह्मसमस्तदङ्गनिचये गार्ग्योपमस्तत्कथा
तात्पर्यार्थविवेचने गुरुसमस्तत्कर्मसंवर्णने ।
आसीज्जैमिनिरेव तद्वचनजप्रौढबोधकन्दे समो
व्यासेनैव स मूर्तिमानिव नवो वाणीविलासैर्वृतः ॥

आन्वीक्षिक्यैक्षि तन्त्रे परिचितिरतुला कापिले काऽपि लेभे
पीतं पातञ्जलाम्भः परमपि विदितं भाट्टेघट्टार्थतत्त्वम् ।
यत्तैः सौख्यं तदस्यान्तरभवदमलाद्वैतविद्यासुखेऽस्मि
न्कूपे योऽर्थः स तीर्थे सुपयसि वितते हन्त नान्तर्भवेत्किम् ॥

सत्कारपूर्वमभियुक्तमुहूर्तवेदि
विप्राः शशंसुरभिवीक्ष्य सुतस्य जन्म ।
सर्वज्ञ एव भविता रचयिष्यते च
शास्त्रं स्वतन्त्रमथ वागधिपांश्च जेता ॥

कीर्तिं स्वकां भुवि विधास्यति यावदेषा
किं बोधितेन बहुना शिशुरेष पूर्णः ।
नापृच्छि जीवितमनेन च तैर्न चोक्तं
प्रायो विदन्नपि न वत्क्त्यशुभं शुभज्ञः ॥

इति दीनमुदीरयन्त्यसौ
प्रददावामलकं व्रतीन्दवे ।
करुणं वचनं निशम्य सोऽ
प्यभवज्ज्ञाननिधिर्दयार्द्रधीः ॥

स मुनिर्मुरभित्कुटुम्बिनीं
पदचित्रैर्नवनीतकोमलैः ।
मधुरैरुपतस्थिवांस्तवै
र्द्विजदारिद्र्यदशानिवृत्तये ॥

अथ कैटभजित्कुटुम्बिनी
तडिदुद्दामनिजाङ्गकान्तिभिः ।
सकलाश्च दिशः प्रकाशय
न्त्यचिरादाविरभूत्तदग्रतः ॥

अभिवन्द्य सुरेन्द्रवन्दितं
पदयुग्मं पुरतः कृताञ्जलिम् ।
ललितस्तुतिभिः प्रहर्षिता
तमुवाच स्मितपूर्वकं वचः ॥

विदितं तव वत्स हृद्गतं
कृतमेभिर्न पुराभवे शुभम् ।
अधुना मदपाङ्गपात्रतां
कथमेते महितामवाप्नुयुः ॥

इति तद्वचनं सँ शुश्रुवा- न्निजगादाम्ब मयीदमर्पितम् । फलमद्य ददस्व तत्फलं दयनीयो यदि तेऽहमिन्दिरे ॥

अमुना वचनेन तोषिता
कमला तद्भवनं समन्ततः ।
कनकामलकैपूरय
ञ्जनताया हृदयं च विस्मयैः ॥

अथ चक्रभृतो वधूमये
सुकृतेन्तर्धिमुपागते सति ।
प्रशशंसुरतीव शंकरं
महिमानं तमवेक्ष्य विस्मिताः ॥

दिवि कल्पतरुर्यथा तथा
भुवि कल्याणगुणो हि शंकरः ।
सुरभूसुरयोरपि प्रियः
समभूदिष्टविशिष्टवस्तुदः ॥

अमरस्पृहणीयसंपदं
द्विजवर्यस्य निवेशमात्मवान् ।
स विधाय यथापुरं गुरोः
सविधे शास्त्रवराण्यशिक्षत ॥

वरमेनभवाप्य भेजिरे
परभागं सकलाः कला अपि ।
समवाप्य निजोचितं पतिं
कमनीया इव वामलोचनाः ॥

सरहस्यसमग्रशिक्षिता
खिलविद्यस्य यशस्विनो वपुः ।
उपमानकथाप्रसङ्गम
प्यसहिष्णु श्रियमन्वपद्यत ॥

जयति स्म सरोरुहप्रभा
मदकुण्ठीकरणक्रियाचणम् ।
द्विजराजकरोपलालितं
पदयुग्मं परगर्वहारिणः ॥

जलमिन्दुर्माणि स्रवेद्यदि यदि पद्मं दृषदस्ततः सरः । यदि तत्र भवेत्कुशेशयं तदमुष्याङ्घ्रितुलामवाप्नुयात् ॥

पादौ पद्मसमौ वदन्ति कतिचिच्छ्रीशंकरस्यानघौ
वक्त्रं च द्विजराजमण्डलनिनं नैतद्वयं सांप्रतम् ।
प्रेष्यः पद्मपदः किल त्रिजगति ख्यातः पदं दत्तवा
नम्भोजे द्विजराजमण्डलशतैः प्रेष्यैरुपास्यं मुखम् ॥

मुहुः सन्तो नैजं हृदयकमलं निर्मलतरं
विधातुं योगीन्द्राः पदकमलमस्मिन्निदधति ।
दुरापां शक्राद्यैर्वमति वदनं यन्नवसुधां
ततो मन्ये पद्मात्पदमधिकमिन्दोश्च वदनम् ॥

तत्त्वज्ञानफलेग्रहिर्घनतरव्यामोहमुष्टिंधयो
निःशेषव्यसनोदरंभरिरघप्राग्भारकूलंकषः ।
लुण्टाको मदमत्सरादिवित्ततेस्तापत्रयारुंतुदः
पादः स्यादमितंपचः करुणया भद्रंकरः शांकरः ॥

पदाघातस्फोटव्रणकिणितकार्तान्तिकभुजं
प्रघाणव्याघातप्रणतविमतद्रोहबिरुदम् ।
परं ब्रह्मैवासौ भवति तत एवास्य सु पदं
गतापस्मारार्तीञ्जगति महतोऽद्यापि तनुते ॥

प्राप्तस्याभ्युदयं नवं कलयतः सारस्वतोज्जृंभणं
स्वालोकेन विधूतविश्वतिमिरस्याऽऽसन्नतारस्य च ।
तापं नस्त्वरितं क्षिपन्ति घनतापघ्नं प्रसन्ना मुने
राह्लादं च कलाधरस्य मधुराः कुर्वन्ति पादक्रमाः ॥

नतिर्दत्ते मुक्तिं नतमुत पदं वेति भगव
त्पदस्य प्रागल्भ्याज्जगति विवदन्ते श्रुतिविदः ।
वयं तु ब्रूमस्तद्भजनरतपादाम्बुजरजः
परीरम्भारम्भः सपदि हृदि निर्वाणशरणम् ॥

धवलांशुकपल्लवावृतं
विललासोरुयुगं विपश्चितः ।
अमृतार्णवफेनमञ्जरी
छुरितैरावतहस्तशस्तिभृत् ॥

यदि हाटकवल्लरीत्रयी- घटिता स्फटिककूटभृत्तटी । स्फुटमस्य तया कटीतटी तुलिता स्यात्कलितत्रिमेखला ॥

आदाय पुस्तकवपुः श्रुतिसारमेक
हस्तेन वादिकृततद्गतकण्टकानाम् ।
उद्धारमारचयतीव विबोधमुद्रा
मुद्विभ्रतो निजकरेण परेण योगी ॥

सुधीराजः कल्पद्रुमकिसलयाभौ करवरौ
करोत्येतौ चेतस्यमलकमलं यत्सहचरम् ।
रुचेश्वोरावैतावहनि किमु रात्राविति भिया
निशादेराप्रातर्निजदलकपाटं घटयति ॥

रुचिरा वदुरःस्थली बभा
वररस्फालविशालमांसला ।
धरणीभ्रमणोदितश्रमा
त्पृथुशय्येव जयश्रियाऽऽश्रिता ॥

परिघप्रथिमापहारिणौ
शुशुभाते शुभलक्षणौ भुजौ ।
बहिरन्तरशत्रुनिग्रहे
विजयस्तम्भयुगीधुरंधरो ॥

उपवीतममुष्य दिद्युते
बिसतन्तुक्रियमाणसौहृदम् ।
शरदिन्दुमयखपाण्डिमा
तिशयोल्लङ्घनजाङ्घिकप्रभम् ॥

समराजत कण्ठकम्बुराड्
भगवत्पादमुनेर्यदुद्भवः ।
निनदः प्रतिपक्षनिग्रहे
जयशङ्खध्वनितामविन्दत ॥

अरुणाधरसंगताऽधिकं
शुशुभे तस्य हि दन्तचन्द्रिका ।
नवविद्रुमवल्लरीगता
तुहिनांशोरिव शारदी छविः ॥

सुकपोलतले यशस्विनः
शुशुभाते सितभानुवर्चसः ।
वदनाश्रितभारतीकृते
विधिसंकल्पितदर्पणाविव ॥

समासीत्तस्याऽऽस्यं सुकृतजलधेः सर्वजगतां
पयःपारावारादजनि रजनीशो बहुमतात् ।
सुधाधारोद्गारः सुसहगनयोः किंतु शशभृ
त्सतां तेजःपुञ्जं हरति वदनं तस्य दिशति ॥

पुरा क्षीराम्भोधेरहह तनया यद्विषयता
जुषो दीनस्याग्रे घनकनकधाराः समकिरत् ।
इदं नेत्रं पात्रं कमलनिलयाप्रीतिवितते
र्मुनीशस्य स्तोतुं कृतसुकृत एव प्रभवति ॥

दुर्वारप्रतिपक्षदूषणसमुन्मेषक्षितौ कल्पने
सेतोरप्यनघस्य तापसकुलैणाङ्कस्य लङ्कारयः ।
आपन्नानतिकायविभ्रममुषः संसारिशाखामृगा
न्पुष्णन्त्यच्छपयोब्धिवीचिवदलंकाराः कटाक्षाङ्कुराः ॥

निःशङ्कक्षतिरुक्षकण्टककुलं मीनाङ्कदावानल
ज्वालासंकुलमार्तिपङ्किलतरं व्यध्वं धृतिध्वंसिनम् ।
संसाराकृतिमामयच्छलचलद्दुर्वारदुर्वारणं
मुष्णन्ति श्रममाश्रिता नवसुधावृष्टायिता दृष्टयः ॥

त्रिपुण्ड्रं तस्याऽऽहुः सितभसितशोभि त्रिपथगां
कृपापारावारं कतिचन मुनिं तं श्रितवतीम् ।
वयं त्वेतद्ब्रूमो जगति किल तिस्रः सुरुचिरा
स्त्रयीमौलिंव्याकृत्युपकृतिभवाः कीर्तय इति ॥

असौ शम्भोर्लीलावपुरिति भृशं सुन्दर इति
द्वयं संप्रत्येतज्जनमनसि सिद्धं च सुगमम् ।
यदन्तः पश्यन्तः करणमदसीयं निरुपमं
तृणीकुर्वन्त्येते सुषुममपि कामं सुमतयः ॥

अज्ञानान्तर्गहनपतितानात्मविद्योपदेशै
स्त्रातुं लोकान्भवदवशिखातापपापच्यमानान् ।
मुक्त्वा मौनं वटविटपिनो मूलतो निष्पतन्ती
शम्भोर्मूर्तिश्चरति भुवने शंकराचार्यरूपा ॥

उच्छण्डाहितवावदूककुहनापाण्डित्यवैतण्डिकं
जाते देशिकशेखरे पदजुषां सन्तापचिन्तापहे ।
कातर्यं हृदि भूयसाऽकृत पदं वैभाषिकादेः कथा
चातुर्यं कलुषात्मनो लयमगाद्वैशेषिकादेरपि ॥

अमुना क्रतवः प्रसाधिताः
क्रतुविध्वंसकरः स शंकरः ।
इयमेव भिदाऽनयोर्जित
स्मरयोः सर्वविदोर्बुधेङ्ययोः ॥

कलयाऽपि तुलानुकारिणं
कलयामो न वयं जगत्त्रये ।
विदुषां स्वसमो यदि स्वयं
भविता नेति वदन्ति तत्र के ॥

द्युवनान्त इवामरद्रुमा
अमरद्रुष्विव पुष्पसंचयाः ।
भ्रमरा इव पुष्पसंचये
ष्वतिसंख्याः किल शंकरे गुणाः ॥

न सूर्यो नैवेन्दुः स्फुरति न च तारातिरयं
कुतो विद्युल्लेखा कियदिह कृशानोर्विलसितम् ।
न विद्मो रोदस्यौ न च समयमस्मिन्नजलदे
चिदाकाशे सान्द्रस्वसुखरसवर्षेण्यविरतम् ॥

कामं यस्तु समूलघातमवधीत्स्वर्गापवर्गापहं रोषं यः खलु चूर्णपेषमपिषन्निःशेषदोषावहम् ।
लोभादीनपि यः परांस्तृणसमुच्छेदं समुच्चिच्छिदे स्वस्यान्तेवसतां सतां स भगवत्पादः कथं वर्ण्यते ।
६६ ॥

केऽमी कान्त दिवा निशाकरकरा घर्मस्य मर्मच्छिदो
मुग्धे शंभुनवावतारसुगुरोरेंते गुणानां गणाः ।
कस्मादुत्पलसंततिर्विकासिता विस्मेरदिग्योषिता
मेषाऽपाङ्गझरीतिदिग्गजवधूप्रश्नोत्तरे रेजतुः ॥

नाक्ष्णा माक्षिकमीक्षितं क्षणमपि द्राक्षा मुहुः शिक्षिता
क्षीरेक्षू समुपेक्षितौ भुवि यया सा शंकरश्रीगुरोः ।
कान्तानन्तदिगन्तलङ्घनकलाजङ्घालत्तद्गुण
श्रेणी निर्भरमाधुरीमदधुरा धन्येति मन्यामहे ॥

क्षान्तिश्चेत्सुधा जहातु महतीं सर्वसहत्वप्रथां विद्या चेद्गिरहन्तु षण्मुखमुखोः स्वाखर्वगवविलम् । वैराग्यं यदि बादरायणियशः कार्श्यं परं गाहतां किं जल्पैर्मुंनिशेखरस्य न तुलां कुत्रापि वीक्षामहे ॥

या मूर्तिः क्षमया मुनीश्वरमयी गोत्रासगोत्रायते
विद्याभिर्निंरवद्यकीर्तिभिरलं भाषाविभाषायते ।
भक्ताभीप्सितकल्पनेन नितरां कल्पादिकल्पायते
कस्तां नान्यपृथग्जनैस्तुलयितुं मन्दाक्षमन्दायते ॥

न बभूव पुरातनेषु त
त्सदृशो नाद्यतनेषु दृश्यते ।
भविता किमनागतेषु वा
न सुमेरोः सदृशो यथा गिरिः ॥

समशोभत तेन तत्कुलं
स च शीलेन परं व्यरोचत ।
अपि शीलमदीपि विद्यया
ह्यपि विद्याविनयेन दिद्युते ॥

न च शेषभवी न कापिली
गणिता काणभुजी न गीरपि ।
फणितिष्वितरासु का कथा
कविराजो गिरि चातुरीं जुषि ॥

सुयशःकुसुमोच्चयः श्रय
द्विबुधालिर्गुणपल्लवोद्गमः ।
अवबोधफलः क्षमारसः
सुरशाखीव रराज सूरिराट् ॥

वारी चित्तमतङ्गजस्य नगरी बोधात्मनो भूपते
दूरीभूतदुरन्तदुर्वदझरी हारीकृता सूरिभिः ।
चिन्तासन्ततितूलवातलहरी वेदोल्लसच्चातुरी
संसाराब्धितरीरुदेति भगवत्पादीयवाग्वैखरी ॥

कथादर्पोत्सर्पत्कथकबुधकण्डूलरसना
सनाआधःपाते स्वयमुदयमन्त्रो व्रतिपतेः ।
निगुम्फः सूक्तीनां निगमशिखराम्भोजसुरभि
र्जयत्यद्वैतश्रीजयबिरुदघण्टाघणघणः ॥

कस्तूरीघनसारसौरभपरीरम्भप्रियंभावुका
स्तापोन्मेषमुषो निशाकरकराहंकारकूलंकषाः ।
द्राक्षामाक्षिकशर्करामधुरिमग्रामाविसंवादिनो
व्याहारा मुनिशेखरस्य न कथंकारं मुदं कुर्वते ॥

अद्वैते परिमुक्तकण्टकपथे कैवल्यघण्टापथे
स्वाहापूर्वंकदुर्विकल्परहितप्राज्ञाध्वनीनाकुले ।
प्रस्कन्दन्मकरन्दवृन्दकुसुमस्रक्तोरणप्रक्रिया
माचार्यस्य वितन्वते नवसुधासिक्ताः स्वयं सूक्तयः ॥

दूरोत्सारितदुष्टपांसुपटलीदुर्नीतयोऽनीतयो
वाता देशिकवाङ्मयाः शुभगुणग्रामालया मालयाः ।
मुष्णन्ति श्रममुल्लसत्परिमलश्रीमेदुरा मे दुरा
यासस्याऽऽधिहविर्भुजो भवमये धीप्रान्तरे प्रान्तरे ॥

नृत्यन्त्या रसनाग्रसीमनि गिरां देव्याः किमङ्घ्रिक्वण
न्मञ्जीरोर्जितसिञ्जितान्त्युतनितम्बालम्बिकाञ्चीरवाः ।
किं वल्गत्करपद्मकङ्कणझणत्कारा इति श्रीमतः
शङ्कामङ्कुरयन्ति शंफरकवेः सद्युक्तयः सूक्तयः ॥

वर्षारम्भविजृम्भमाणजलमुग्गम्भीरघोषोपमो
वात्यातूर्णविघूर्णदार्णवपयःकल्लोलदर्पापहः ।
उन्मीलन्नवमल्लिकापरिमलाहंतानहन्ता निरा
तङ्कः शंकरयोगिदेशिकगिरां गुम्फः समुज्जृम्भते ॥

हृद्या पद्यविनाकृता प्रशमिताविद्याऽमृषोद्या सुधा
स्वाद्या माद्यदरातिचोद्यभिदुराऽभेद्या निषद्यायिता ।
विद्यानामनघोद्यमा सुचरिता साद्यापदुद्यापिनी
पद्या मुक्तिपदस्य साऽद्य मुनिवाङ्नुद्यादनाद्या रुजः ॥

आयासस्य नवाङ्कुरं घनमन्स्तापस्य बीजं निजं
क्लेशानामपि पूर्वरङ्गमलघुप्रस्तावनाडिण्डिमम् ।
दोषाणामनृतस्य कार्मणमसञ्चिन्ताततेर्निष्कुटं
देहादौ मुनिशेखरोक्तिरतुलाऽहंकारमुत्कृन्तति ॥

तथागतपथाहतकक्षपणकप्रथालक्षण
प्रतारणहतानुवर्त्यखिलजीवसंजीविनी ।
हरत्यतिदुरत्ययं भवभयं गुरूक्तिर्नृणा
मनाघुनिकभारतीजरठशुक्तिमुक्तामणिः ॥

झंझावातवेल्लितामरधुनीकल्लोलकोलाहल
प्राग्भारैकसगर्व्यनिर्भरझरीजृम्भद्वचोनिर्झराः ।
नैकालीकमतालिधूलिपटलीमर्मच्छिदः सद्गुरो
रुचदुर्मतिधर्मदुर्मतिकृताशान्तिं निकृन्तन्ति नः ॥

उन्मीलन्नवमल्लीसौरभपरीरम्भप्रियंभावुका मन्दारद्रुममकरन्दवृन्दविलुठन्माधुर्यधुर्या गिरः । उद्गीर्णा गुरुणा विपरकरुणावाराकरेणाऽऽदरा- त्सच्चेतो रमयन्ति हन्त मदयन्त्यामोदयन्ति द्रुतम् ॥

धारावाहिमुखानुभूतिमुनिवाग्धारासुधाराशिषु
क्रीडन्नद्वैतिवचःसु कः पुनरनुक्क्रीडेत मूढेतरः ।
चित्रं काञ्चनमम्बरं परिदधच्चित्ते विधत्ते मुहुः
कच्चित्कच्चरदुष्पटच्चरजरत्कन्थानुबद्धादरम् ॥

तत्तादृक्षमुनिक्षपाकरवचःशिक्षासपक्षाशयः
क्षारं क्षीरमुदीक्षते बुधजनो न क्षौद्रमाकाङ्क्षति ।
रूक्षां क्षेपयति क्षितौ खलु सितां नेक्षुं क्षणं प्रेक्षते
द्राक्षां नापि दिदृक्षते न कदलीं क्षुद्रां जिघृक्षत्यलम् ॥

विक्रीता मधुना निजा मधुरता दत्ता मुदा द्राक्षया
क्षीरैः पात्रधियाऽर्पिता युधि जिताल्लब्धा बलादिक्षुतः ।
न्यस्ता चोरभयेन हन्त सुधया यस्मादतस्तद्गिरां
माधुर्यस्य समृद्धिद्भुततरा नान्यत्र सा वीक्ष्यते ॥

कर्पूरेण ऋणीकृतं मृगमदेनाधीत्य संपादितं
मल्लीभिश्शिरसेवनादुपगतं क्रीतं तु काश्मीरजैः ।
प्राप्तं चौरेतया पटीरतरुणा यत्सौरभं तद्गिरा
मक्षय्यं महि तस्य तस्य महिमा धन्योऽयमन्यादृशः ॥

अप्सां द्रप्सं सुलिप्सं चिरतरमचरं क्षीरमद्राक्षभिक्षुं
साक्षाद्राक्षामजक्षं मधुरसमधयं प्रागविन्दंमरन्दम् ।
मोचामाचाममन्यो मधुरिमगरिमा शंकराचार्यवाचा
माचान्तो हन्त किं तैरलमपि च सुधासारसीसारसीघ्ना ॥

संतप्तानां भवदवथुभिः स्फारकर्पूरवृष्टि
र्मुक्तायष्टिः प्रकृतिविमला मोक्षलक्ष्मीमृगाक्ष्याः ।
अद्वैतात्मानवधिकसुखासारकासारहंसी
बुद्धेः शुद्धयै भवतु भगवत्पाददिव्योक्तिधारा ॥

आम्नायान्तालवाला विमलतरसुरेशादिसूक्ताम्बुसिक्ता
कैवल्याशापलाशा विबुधजनमनःसालजालाधिरूढा ।
तत्त्वज्ञानप्रसूना स्फुरदमृतफला सेवनीया द्विजैर्या
सा मे सोमावतंसावतरगुरुवचोवल्लिरस्तु प्रशस्त्यै ॥

नृत्यद्भूतेशवल्गन्मुकुटतटरटत्स्वर्धुनीस्पर्धिनीभि
र्वाग्भिर्निर्भिन्नकूलोच्चलदमृतसरःसारिणीधोरणीभिः ।
उद्वेलद्वैतवादिस्वमतपरिणताहंक्रियाहुंक्रियाभि
र्भाति श्रीशंकरार्यः सततमपनिषद्वाहिनीगाहिनीभिः ॥

साहंकारसुरासुरावलिकराकृष्टभ्रमन्मंदर
क्षुब्धक्षीरपयोब्धिवीचिसचिवैः सूक्तैः सुधावर्षणात् ।
जङ्घालैर्भवदावपावकशिखाजालैर्जटालात्मनां
जन्तूनां जलदः कथं स्तुतिगिरां वैदेशिको देशिकः ॥

कलशाब्धिकचाकचिक्षमं
क्षणदाधीशगदागदिप्रियम् ।
रजताद्रिभुजाभुजिक्रियं
चतुरं तस्य यशः स्म राजते ॥

परिशुद्धकथासु निर्जितो
यशसा तस्य कृताङ्कनः शशी ।
स्वकलङ्कनिवृत्तयेऽधुनाऽ
प्युदधौ मज्जति सेवते शिवम् ॥

धम्मिल्ले नवमल्लिवल्लिकुसुमस्रक्कल्पनाशिल्पिनो
भद्रश्रीरसचित्रचित्रितकृतः कान्ते ललाटान्तरे ।
तारावल्यनुहारिहारलतिकानिर्माणकर्माणुकाः
कण्ठे दिक्सुदृशां मुनीश्वरयशःपूरा नभःपूरकाः ॥

उत्सङ्गेषु दिगङ्गना निदधते ताराः कराकर्षिका
रागाद्यौरवलम्ब्य चुम्बति वियद्गङ्गा समालिङ्गति ।
लोकालोकदरी प्रसीदति फणी शेषोऽस्य दत्ते रतिं
त्रैलोक्ये गुरुराजकीर्तिशशिनः सौन्दर्यमत्यद्भुतम् ॥

संप्राप्ता मुनिशेखरस्य हरितामन्तेषु सांकाशिनं
कल्लोला यशसः शशाङ्ककिरणानालक्ष्य सांह्वासिनम् ।
कुर्वन्ति प्रथयन्ति दुर्मदसुधावैदग्ध्यसांलोपिनं
सम्यग्घ्नन्ति च विश्वजाड्यधिकतमःसंघातसांघातिनम् ॥

सोत्कण्ठाकुण्ठकण्ठीरवनखरवरक्षुण्णमत्तेभकुम्भ
प्रत्यग्रोन्मुक्तमुक्तामणिगणसुषमाबद्धदोर्युद्धलीला ।
मन्थाद्रिक्षुब्धदुग्धार्णवनिकटसमुल्लोलकल्लोलमैत्री
पात्रीभूता प्रभूता जयति यतिपतेः कीर्तिमाला विशाला ॥

लोकालोकदरि प्रसीदसि चिरात्किं शंकरश्रीगुरु
प्रोद्यत्कीर्तिनिशाकरं प्रियतमं संश्लिष्य संतुष्यसि ।
त्वं चाप्युत्पलिनि प्रहृष्यसि चिरात्कस्तत्र हेतुस्तयो
रित्थं प्रश्नगिरां परस्परमभूत्स्मेरत्वमेवोत्तरम् ॥

दुर्वारऽखर्वगर्वाहितबुधजनतातूलवातूलवेगो
निर्बाधागाधबोधामृतकिरणसमुन्मेषदुग्धाम्बुराशिः ।
निष्प्रत्यूहं प्रसर्पद्भवदवदहनोद्भूतसंतापमेघो
जागर्ति स्फीतकीर्तिर्जगति यतिपतिः शंकराचार्यवर्यः ॥

इतिहासपुराणभारत
स्मृतिशास्त्राणि पुनः पुनर्मुदा ।
विबुधैः सुबुधो विलोकय
न्सकलज्ञत्वपदं प्रपेदिवान् ॥

स पुनः पुनरैक्षताऽऽदरा- द्वरैयासिकशान्तिवाक्ततीः । समगादुपशान्तिसंभवां सकलज्ञत्ववदेव शुद्धताम् ॥

असत्प्रपञ्चश्चतुराननोऽपि स
न्न भोगयोगी पुरुषोत्तमोऽपि सन् ।
अनङ्गजेताऽप्यविरूपदर्शनो
जयत्यपूर्वो जगदद्वयीगुरुः ॥

आलोक्यांननपङ्कजेन दधतं वाणीं सरोजासनं
शश्वत्संनिहितक्षमाश्रियममुं विश्वंभरं पूरुषम् ।
आर्पाराधितकोमलाङ्घ्रिकमलं कामद्विषं कोविदाः
शङ्कन्ते भुवि शंकरं व्रतिकुलालंकारमङ्कागताः ॥

एकस्मिन्पुरुषोत्तमे रतिमतीं सत्तामयोन्युद्भवां
मायाभिक्षुहृतामनेकपुरुपासक्तिभ्रमान्निष्ठुराम् ।
जित्वा तान्बुधवैरिणः प्रियतया प्रत्याहरद्यश्चिरा
दास्ते तापसकैतवान्निजगतां त्राता स नः शंकरः ॥

॥ इति चतुर्थः सर्गः (कौमारचरितवर्णनम्) ॥

Other texts to read

कुमारसंभवम् कालिदासः

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect