श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — तृतीयः सर्गः (देवावतारः) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — tṛtīyaḥ sargaḥ (devāvatāraḥ)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ तृतीयः सर्गः (देवावतारः) ॥

इति बालमृगाङ्कशेखरे
सति बालत्वमुपागते ततः ।
दिविषत्प्रवराः प्रजज्ञिरे
भुवि षट्शास्त्रविदां सतां कुले ॥

कमलानिलयः कलानिधे- र्विमलाख्यपादजनिष्ट भूसुरात् । भुवि पद्मपदं वदन्ति यं सविपद्येन विवादिनं यशः ॥

पवनोऽप्यजनि प्रभाकरा
त्सवनोन्मीलितकीर्तिमण्डलात् ।
गहस्तितभेदवाचसो
किल हस्तामलकाभिधामधात् ॥

पवमानदशांशतोऽजनि
प्लवमानोऽश्नुति यद्यशोम्बुधौ ।
धरणी मथिता विवादिवो
क्तरणी येन स तोटकाह्वयः ॥

उदभावि शिलादसूनुना
मदवद्वादिकदम्बनिग्रहेः ।
समुदञ्चितकीर्तिशालिनं
यमुदङ्कं ब्रुवते महीतले ॥

विधिरास सुरेश्वरो गिरां
निधिरानन्दगिरिर्व्यजायत ।
अरुणः समभूत्सनन्दनो
वरुणोऽजायत चित्सुखाद्वयः ॥

अपरेऽप्यभवन्दिवौकसः
स्वपरेर्ष्यापरविद्विषः प्रभोः ।
चरणं परिसेवितुं जग
च्छरणं भूसुरपुंगवात्मजाः ॥

चार्वाकदर्शनविधानसरोषधातु
शापेन गीष्पतिरभूद्भुवि मण्डनाख्यः ।
नन्दीश्वरः करुणयेश्वरचोदितः स
न्नानन्दगिर्यभिधया व्यजनीति केचित् ॥

अथावतीर्णस्य विधेः पुरंध्री
साऽभूद्यदाख्योमयमभारतीति ।
सरस्वती सा खलु वस्तुवृत्त्या
लोकोऽपि तां वक्ति सरस्वतीति ॥

पुरा किलाध्यैपत धातुरन्तिके
सर्वज्ञकल्पा मुनयो निजं निजम् ।
वेदं तदा दुर्वाससोऽतिकोपनो
वेदानधीयन्क्कचिदस्खलत्स्वरे ॥

तदा जहासेन्दुमुखी सरस्वती
यदङ्गमर्णोद्भवशब्दसंततिः ।
चुकोप तस्यै दहनानुकारिणा
निरीक्षताक्षणा मुनरुग्रशासनः ॥

शशाप तां दुर्विंनयेऽवनीतले
जायस्व मर्त्येष्वविभेत्सरस्वती ।
प्रसादयामास निसर्गकोपनं
तत्पादमूले पतिता विषादिनी ॥

दृष्ट्वा विषण्णां मुनयः सरस्व-
तीं प्रसाद्यांचक्रुरिमं तमादरात् ।
कृतापराधा भगवन्क्षमस्व तां
पितेव पुत्रं विहितागसं मुने ॥

प्रसादितोऽभूदथ संप्रसन्नो
वाण्या मुनीन्द्रैरपि शापमोक्षम् ।
ददौ यदा मानुषशंकरस्य
संदर्शनं स्याद्भवितास्यमर्त्या ॥

सा शोणतीरेऽजनि विप्रकन्या
सर्वार्थवित्सर्वगुणोपपन्ना ।
यस्या बभूवुः सहजाश्च विद्याः
शिरोगतं के परिहर्तुमीशाः ॥

सर्वाणि शास्त्राणि षडङ्गवेदा
न्काव्यादिकान्वेत्ति परं च सर्वम् ।
तन्नास्ति नो वेत्ति यदत्र बाला
तस्मादभूच्चित्रपदं जनानाम् ॥

सा विश्वरूपं गुणिनं गुणज्ञा
मनोभिरामं द्विजपुंगवेभ्यः ।
शुश्राव तां चापि स विश्वरूप
स्तस्मात्तयोर्दर्शनलालसाऽभूत् ॥

अन्योन्यसंदर्शनलालसौ तौ
चिन्ताप्रकर्षादधिगम्य निद्राम् ।
अवाप्य संदर्शनभाषणानि
पुनः प्रबुद्धौ विरहाग्नितप्तौ ॥

दिदृक्षमाणावपि नेक्षमाणा
वन्योन्यवार्ताहृतमानसौ तौ ।
यथोचिताहारविहारहीनौ
तनौ तनुत्वं स्मरणादुंपेतौ ॥

दृष्ट्वा तदीयौ पितरौ कदाचि
दपृच्छतां तौ परिकर्शिताङ्गौ ।
वपुः कृशं ते मनसोऽप्यगर्वो
न व्याधिमीक्षे न च हेतुमन्यम् ॥

इष्टस्य हानेरनभीष्टयोगा
द्भवन्ति दुःखानि शरीरभाजाम् ।
वीक्षे न तौ द्वावपि वीक्षमाणो
विना निदानं नहि कार्यजन्म ॥

न तेऽत्यगादुद्वहनस्य कालः
परावमानो न च निःस्वता वा ।
कुटुम्बभारो मयि दुःसहोऽयं
कुमारवृत्तेस्तव काऽत्र पीडा ॥

न मूढभावः परितापहेतुः
पराजितिर्वा तव तन्निदानम् ।
विद्वत्सु विस्पष्टतपाऽग्रपाठा
त्सुदुर्गमार्थार्दाप तर्कविद्भिः ॥

आ जन्मनो विहितकर्मनिषेवणं ते
स्वप्नेऽपि नास्ति विहितेतरकर्मसेवा ।
तस्मान्न भेयमपि नारकयातनाभ्यः
किं ते मुखं प्रतिदिनं गतशोभमास्ते ॥

निर्बन्धतो बहुदिनं प्रतिपाद्यमानौ
वक्तुं कृपाभरयुताविदमूचतुः स्म ।
निर्बन्धतस्तव वदामि मनोगतं मे
वाच्यं न वाच्यमिति यद्वितनोति लज्जाम् ॥

शोणाख्यपुंनदतटे वसतो द्विजस्य
कन्या श्रुतिं गतवती द्विजपुंगवेभ्यः ।
सर्वज्ञतापदमनुत्तमरूपवेषां
तामुद्विवक्षति मनो भगवन्मदीयम् ॥

पुत्रेण सोऽतिविनयं गदितोऽन्वशाद्दौ
विप्रौ वधूवरणकर्मणि संप्रवीणौ ।
तावापतुर्द्विजगृहं द्विजसंदिदृक्षू
देशानतीत्य बहुलान्निजकार्यसिद्ध्यै ॥

भूभृन्निकेतनगतः श्रुतविश्वशास्त्रः
श्रीविश्वरूप इति यः प्रथितः पृथिव्याम् ।
तत्पादपङ्करजसे स्पृहयामि नित्यं
साहाय्यमत्र यदि तात भवान्विदध्यात् ॥

पुत्र्या वचः पिबति कर्णपुटेन ताते
श्रीविश्वरूपगुरुणा गुरुणा द्विजानाम् ।
आजग्मतुः सुवसनौ विशदाभयष्टी
संप्रेषितौ सुतवरोद्वहनक्रियायै ॥

तावर्च्य स द्विजवरौ विहितोपचारै
रायानकारणमथो शनकैरपृच्छत् ।
श्रीविश्वरूपगुरुवाक्यत आगतौ स्व
इत्यूचतुर्वरणकर्मणि कन्यकायाः ॥

संप्रेषितौ श्रुतवयःकुलवृत्तधर्मैः
साधारणीं श्रुतवता स्वसुतस्य तेन ।
याचावहे तव सुतां द्विज तस्य हेतो
रन्योन्यसंघटनमेतु मणिद्वयं तत् ॥

मह्यं तदुक्तमभिरोचत एव विप्रौ
पृष्ट्वा वधूं मम पुनः करवाणि नित्यम् ।
कन्याप्रदानमिदमायतते वधूषु
नो चेदमूर्व्यसनसक्तिषु पीडयेयुः ॥

भार्यामपृच्छदथ किं करवाव भद्रे
विप्रौ वरीतुमनसौ खलु राजगेहात् ।
एतां सुतां सुतनिभा तव याऽस्ति कन्या
ब्रूहि त्वमेकमनुमाय पुनर्न वाच्यम् ॥

दूरे स्थितिः श्रुतवयःकुलवृत्तजातं
न ज्ञायते तदपि किं प्रवदामि तुभ्यम् ।
वित्तान्विताय कुलवृत्तसमन्विताय
देया सुतेति विदितं श्रुतिलोकयोश्च ॥

नैवं नियन्तुमनघे तव शक्यमेत
त्तां रुक्मिणीं यदुकुलाय कुशस्थलीशे ।
प्रादात्स भीष्मकनृपः खलु कुण्डिनेश
स्तीर्थापदेशमटते त्वपरीक्षिताय ॥

किं केन संगतिमिदं सति मा विचारी
र्यो वैदिकीं सरणिममहतां प्रयत्नात् ।
प्रातिष्ठिपत्सुगतदुर्जयनिर्जयेन
शिष्यं यमेनमशिषत्स च भट्टपादः ॥

किं वर्ण्यते सुदति यो भविता वरो नो
विद्याधनं द्विजवरस्य न बाह्यवित्तम् ।
याऽन्वेति संततमनन्तदिगन्तभाजं
यां राजचोरवनिता नच हर्तुमीशाः ॥

वैध्वर्जनावनपरिण्यपगानि तानि
वित्तानि चित्तमनिशं परिखेदयन्ति ।
चोरान्नृपात्स्वजनतश्च भयं धनानां
शर्मेति जातु न गुणः खलु बालिशस्य ॥

केचिद्धनं निदधते भुवि नोपभोगं
कुर्वन्ति लोभवशगा न विदन्ति केचित् ।
अन्येन गोपितमथान्यजना हरन्ति
तच्चेन्नदीपरिसरे जलमेव हर्तु ॥

सर्वात्मना दुहितरो न गृहे विधेया
स्ताश्चेत्पुरा परिणयाद्रज उद्वतं स्यात् ।
पश्येयुरात्मपितरौ बत पातयन्ति
दुःखेषु घोरनरकेष्विति धर्मशास्त्रम् ॥

मा भूदयं मम सुता कलहः कुमारीं
पृच्छाव सा वदति यं भविता वरोऽस्याः ।
एवं विधाय समयं पितरौ कुमार्या
अभ्याशमीयतुस्ततो गदितेष्टकार्यौ ॥

श्रीविश्वरूपगुरुणा प्रहितौ द्विजाती
कन्यार्थिनौ सुतनु किं करवाव वाच्यम् ।
तस्याः प्रमोदनिवयो न ममौ शरीरे
रोमाञ्चपूरमिषतो बहिरुज्जगाम ॥

तेनैव सा प्रतिवचः प्रददौ पितृभ्यां तेनैव तावपि तयोर्युगलाय सत्यम् ।
आदाय विप्रमपरं पितृगेहतोऽस्या- स्तौ जग्मतुर्द्विजवरौ स्वनिकेतनाय ।
४३ ॥

अस्माच्चतुर्दशदिने भविता दशम्यां
यामित्रभादिशुभयोगयुतो मुहूर्तः ।
एवं विलिख्य गणितादिषु कौशलास्या
व्याख्यापराय दिशति स्म सरस्वती सा ॥

तौ हृष्टपुष्टमनसौ विहितेष्टकार्यौ
श्रीविश्वरूपगुरुमुत्तममैक्षषाताम् ।
सिद्धं समीहितमिति प्रथितानुभावो
दृष्ट्वैव तन्मुखमसावथ निश्चिकाय ॥

अन्यः स्वहस्तगतपत्रमदात्स पत्रं
दृष्ट्वा जहास सुखवारिनिधौ ममज्ज ।
विप्रान्यथोचितमपूपुजदागतांस्ता
न्मत्वाऽश्रुकादिभिरयं बहुवित्तलभ्यैः ॥

पित्राऽनुशिष्टवसुधासुरशंसितेन
विज्ञापितः सुखमवाप स विश्वरूपः ।
कार्याण्यथाऽऽह पृथगात्मजनान्समेता
न्बन्धुप्रियः परिणयोचितसाधनाय ॥

मौहूर्तिकैर्बहुभिरेत्य मुहूर्तकाले
संदर्शिते द्विजवरैर्बहुविद्भिरिष्टैः ।
माङ्गल्यवस्तुसहितोऽखिलभूषणाढ्यः
स प्रापदक्षततनुः पृथुशोणतीरम् ॥

शोणस्य तीरमुपपातमुपाशृणोत्स
जामातरं बहुविधं किल विष्णुमित्रः ।
प्रत्युज्जगाम मुमुदे प्रियदर्शनेन
प्रावीविविशद्गृहममुं बहुवाद्यघोषैः ॥

दत्त्वाऽऽसनं मृदु वचः समुदीर्य तस्मै
पाद्यं ददौ समधुपर्कमनर्घपात्रे ।
अर्घ्यं ददावहमियं तनया गृहास्ते
गावो हिरण्यमखिलं भवदीयसूचे ॥

अस्माकमद्य पवितं कुलमादृताः स्मः
संदर्शनं परिणयव्यपदेशतोऽभूत् ।
नो चेद्भवान्बहुविदग्रसरः क्व चाहं
भद्रेण भद्रमुपयाति पुमान्विपाकात् ॥

यद्यद्गृहेऽत्र भगवन्निह रोचते ते
तत्तन्निवेद्यमखिलं भवदीयमेतत् ।
वक्ष्यामि सर्वमभिलाषपदं त्वदीयं
युक्तं हि संततमुपासितवृद्धपूगे ॥

एवं मिथः परिनिगद्य विशेषमृद्व्या
वाचा युतौ मुदमवापतुरुत्तमां तौ ।
अन्ये च संमुमुदिरे प्रियसत्कथाभिः
स्वेच्छाविहारहसनैरुभये विधेयाः ॥

कन्यावरौ प्रकृतिसिद्धसुरूपवेषौ
दृष्टोभयेऽपि परिकर्म विलम्बमानाः ।
चक्रुर्विधेयमिति कर्तुमनीश्वरास्ते
शोभाविशेषमपि मङ्गलवासरेऽस्मिन् ॥

एतत्प्रभाप्रतिहतात्मविभूतिभावा
दाकल्पजातमपि नातिशयं वितेने ।
लोकप्रसिद्धिमनुसृत्य विधेयबुद्ध्या
भूषां व्यधुस्तदुभये न विशेषबुद्ध्या ॥

मौहूर्तिका बहुविदोऽपि मुहूर्तकाल
मप्राक्षुरक्षतधियं खिलतीं सखीभिः ।
पश्चात्तदुक्तशुभयोगयुते शुभांशे
मौहूर्तिकाः स्वमतितो जगृहुर्मुहूर्तम् ॥

जग्राह पाणिकमलं हिममित्रसूनुः
श्रीविष्णुमित्रदुहितुः करपल्लवेन ।
भेरीमृदङ्गपटहाध्ययनाब्जघोषै
र्दिङ्मंडले सुपरिमूर्छति दिव्यकाले ॥

यं यं पदार्थमभिकामयते पुमान्य
स्तं तं प्रदाय समतूतृषतां तदीख्यौ ।
देवद्रुमाविव महासुमनस्त्वयुक्तौ
संभूषितौ सदसि चेरतुरात्मलाभौ ॥

आधाय वह्निमथ तत्र जुहाव सम्य
ग्गृह्योक्तमार्गमनुसृत्य स विश्वरूपः ।
लाजाञ्जुहाव च वधूः परिजिघ्रति स्म
धूमं प्रदक्षिणमथाकृत सोऽपि चाग्निम् ॥

होमावसानपरितोषितविप्रवर्यः
प्रस्थापिताखिलसमागतबन्धुवर्गः ।
संरक्ष्य वह्निमनपा सममग्निगेहे
दीक्षाधरो दिनचतुष्कमुवास हृष्टः ॥

प्रतिष्ठमाने दयिते वरेऽस्मि
न्नुपेत्य मातापितरौ वरायाः ।
आभाषिषातां शृणु सावधानो
बालेव बाला न तु वेत्ति किंचित् ॥

बालैरियं क्रीडति कन्दुकाद्यै
र्जातक्षुधा गेहमुपैति दुःखात् ।
एकेति बाला गृहकर्म नोक्ता
संरक्षणीया निजपुत्रितुल्या ॥

बालेयमङ्ग वचनैर्मृदुभिर्विधेया
कार्या न रूक्षवचनैर्न करोति रुष्टा ।
केचिन्मृदूक्तिवशगा विपरीतभावाः
केचिद्विहातुमनलं प्रकृतिं जनो हि ॥

कश्चिद्द्विजातिरधिगम्य कदाचिदेना
मुद्वीक्ष्य लक्षणमवोचदनिन्दितात्मा ।
मानुष्यमात्रजननं निजदेवभावे
त्यस्माच्च वो वचनमुग्रमयोज्यमस्याम् ॥

सर्वज्ञतालक्षणमस्ति पूर्ण
मेषा कदाचिद्वदतोः कथायाम् ।
तत्साक्षिभावं व्रजिताऽनवद्या
संदिश्य नावेवमसौ जगाम ॥

श्वश्रूर्वराया वचनेन वाच्या
स्नुषाभिरक्षाऽऽयतते हि तस्याम् ।
निक्षेपभूता तव सुन्दरीयं
कार्या गृहे कर्म शनैः शनैस्ते ॥

बाल्येषु बाल्यात्सुलभोऽपराधः
स नेक्षणीयो गृहिणीजनेन ।
वयं सुधीभूय हि सर्व एव
पश्चाद्गुरुत्वं शनकैः प्रयाताः ॥

दृष्टाऽभिधातुमनलं च मनोऽस्मदीयं
गेहाभिरक्षणविधौ नहि दृश्यतेऽन्यः ।
दृष्टाऽभिधानफलमेव यथा भवेन्नौ
ब्रूयात्तथेष्टजनता जननीं वरस्य ॥

वत्से त्वमद्य गमिताऽसि दशामपूर्वां
तद्रक्षणे निपुणधीर्भव सुंभ्रु नित्यम् ।
कुर्यान्न बालविहृतिं जनतोपहास्यां
सा नाविवापरमियं परितोषयेत्ते ॥

पाणिग्रहात्स्वाधिपती समीरितौ
पुरा कुमार्याः पितरौ ततः परम् ।
पतिस्तमेकं शरणं व्रजानिशं
लोकद्वयं जेष्यसि येन दुर्जयम् ॥

पत्यावभुक्तवति सुन्दरि मा स्म भुङ्क्ष्व
याते प्रयातमपि मा स्म भवेद्विभूषा ।
पूर्वापरादिनियमोऽस्ति निमज्जनादौ
वृद्धाङ्गनाचरितमेव परं प्रमाणम् ॥

रुष्टे धवे सति रुषेह न वाच्यमेकं
क्षन्तव्यमेव सकलं स तु शाम्यतीत्थम् ।
तस्मिन्प्रसन्नवदने चकितेव वत्से
सिध्यत्यभीष्टमनघे क्षमयैव सर्वम् ॥

भर्तुः समक्षमपि तद्वदनं समीक्ष्य
वाच्यो न जातु सुभगे परपूरुषस्ते ।
किं वाच्य एष रहसीति तवोपदेशः
शङ्का वधूपुरुषयोः क्षपयेद्धि हार्दम् ॥

आयाति भर्तरि तु पुत्रि विहाय कार्य
मुत्थाय शीघ्रमुदकेन पदावनेकः ।
कार्यो यथाभिरुचि हे सति जीवनं वा
नोपेक्षणीयमणुमात्रमपीह कं ते ॥

धवे परोक्षेऽपि कदाचिदेयु
र्गृहं तदीया अपि वा महान्तः ।
ते पूजनीया बहुमानपूर्वं
नो चेन्निराशाः कुलदाहकाः स्युः ॥

पित्रोरिव श्वशुरयोरनुवर्तितव्यं
तद्वन्मृगाक्षि सहजेष्वपि देवरेषु ।
ते स्नेहिनो हि कुपिता इतरेतरस्य
योगं विभिद्युरिति मे मनसि प्रतर्कः ॥

हितोपदेशे विनिविष्टमानसौ
वधूवरौ राजगृहं समीमतुः ।
लब्धानुमानौ गुरुबन्धुवर्गतो
बभूव संज्ञोभयभारतीति ॥

सा भारती दुर्वासनेन दत्तं
पुनः प्रसन्नेन पुराऽऽत्तहर्षा ।
शापावाधं संसदि वत्स्यते य
त्सर्वज्ञतानिर्वहणाय साक्ष्यम् ॥

स भारतीसाक्षिकसर्वविच्चोऽ
प्यात्मीयशक्त्या शिशुवद्विभातः ।
स्वशैशवस्योचितमन्वकाङ्क्षी
त्स केशवो यद्वदुदारवृत्तः ॥

शैशवे स्थितवता चपलाशे
शार्ङ्गिणेव वटवृक्षपलाशे ।
आत्मनीदमखिलं विलुलोके
भाविभूतमपि यत्खलु लोके ॥

तं ददर्श जनताऽद्भुतबालं
लीलयाऽधिगतनूतनदोलम् ।
वासुदेवमिव वामनलीलं
लोचनैरनिमिषैरनुवेलम् ॥

कोमलेन नवनीदरराजि
श्यामलेन नितरां समराजि ।
केशवेशतमसाऽधिकमस्य
केशवेशचतुरास्यसमस्य ॥

शाक्यैः पाशुपतैरपि क्षपणकैः कापालिकैर्वैष्णवै
रप्यन्यैरखिलैः खलः खलु खिलं दुर्वादिभिर्वैदिकम् ।
पन्थानं परिरक्षितुं क्षितितलं प्राप्तः परिक्रीडते
घारे संसृतिकानने विचरतां भद्रंकरः शंकरः ॥

॥ इति तृतीयः सर्गः (देवावतारः) ॥

Other texts to read

सुभद्राहरणम् ब्रह्मदत्तनारायणः

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect