श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — पञ्चदशः सर्गः (आचार्यकृतदिग्विजयवर्णनम्) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — pañcadaśaḥ sargaḥ (ācāryakṛtadigvijayavarṇanam)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ पञ्चदशः सर्गः (आचार्यकृतदिग्विजयवर्णनम्) ॥

अथ पञ्चदशः सर्गः ।
अथ शिष्यवरैर्युतः सहस्रै- रनुयातः स सुधन्वना च राज्ञा ।
ककुभो विजिगीषुरेष सर्वाः प्रथमं सेतुमुदारधीः प्रतस्थे ॥

अभवत्किल तस्य तत्र शाक्तै- र्गिरिजार्चाकपटान्मधुप्रसक्तैः । निकटस्थवितीर्णभूरिमोद- स्फुटारिङ्खत्पटुयुक्तिमान्विवादः ॥

स हि युक्तिभरैर्विधाय शाक्ता- न्प्रति वाग्व्याहरणेऽपि तानशक्तान् । द्विजजातिबहिष्कृताननार्यान्- करोल्लोकहिताय कर्मसेतुम् ॥

अभिपूज्य स तत्र रामनाथं
सह पाण्ड्यैः स्ववशे विधाय चोलान् ।
द्रविडांश्च ततो जगाम काञ्चीं
नगरीं हस्तिगिरेर्नितम्बकाञ्चीम् ॥

सुरधाम स तत्र कारयित्वा
परविद्याचरणानुसारि चित्रम् ।
अपवार्य च तान्त्रिकानतामी-
द्भगवत्याः श्रुतिसंमतां सपर्याम् ॥

निजपादसरोजसेवनायै
विनयेन स्वयमागतानथाऽऽन्ध्रान् ।
अनुगृह्य स वेंकटाचलेशं
प्रणिपत्याऽऽप विदर्भराजधानीम् ॥

अभिगम्य स भक्तिपूर्वमस्यां
कृतपूजः क्रथकैशिकेश्वरेण ।
निजशिष्यनिरस्तदुष्टबुद्धी-
न्व्यदधाद्भैरवतन्त्रसावलम्बान् ॥

अभिवाद्य विदर्भराडवादी-
दथ कर्णाटवसुंधरामियासुम् ।
भगवन्बहुभिः कपालिजालैः
स हि देशो भवतामगम्यरूपः ॥

न हि ते भगवद्यशः सहन्ते
निहितेर्ष्याः श्रुतिषु ब्रवीम्यतोऽहम् ।
अहिते जगतां समुत्सहन्ते
महितेषु प्रतिपक्षतां वहन्ते ॥

इतिवादिनि भूमिपे सुधन्वा
यतिराजं निजगावधिज्यधन्वा ।
मयि तिष्ठति किं भयं परेभ्य-
स्तव भक्ते यतिनाथ पामरेभ्यः ॥

अथ तीर्थकराग्रणीः प्रतस्थे किल कापालिकजालकं विजेतुम् । निशमय्य तमागतं समागात्क्रकचो नाम कपालिदेशिकाग्रयः ॥

पितृकाननभस्मनाऽनुलिप्तः
करसंप्राप्तकरोटिरात्तशूलः ।
सहितो बहुभिः स्वतुल्यवेषैः
स इति स्माऽऽह महामनाः सगर्वः ॥

भसितं धृतमित्यदस्तु युक्तं
शुचि संत्यज्य शिरःकपालमेतत् ।
वहथाशुचि खर्परं किमर्थं
न कथंकारमुपास्यते कपाली ॥

नरशीर्षकुशेशयैर्लब्धवा रुधिराक्तैर्मधुना च भैरवार्चाम् । उमया समया सरोरुहाक्ष्या कथमाश्लिष्टवपुर्मुदं प्रपायात् ॥

इति जल्पति भैरवागमानां
हृदयं कापुरुषेति तं विनिन्द्य ।
निरवासयदात्मवित्समाजा-
त्पुरुषैः स्वैरधिकारिभिः सुधन्वा ॥

भृकुटीकुटिलाननश्चलोष्ठः
सितमुद्यम्य परश्वधं स मूर्खः ।
भवतां न शिरांसि चेद्विभिन्द्यां
क्रकचो नाहमिति ब्रुवन्नयासीत् ॥

रुषितानि कपालिनां कुलानि
प्रलयाम्भोधरभीकरारवाणि ।
अमुना प्रहितान्यतिप्रसंख्या-
न्यभियातानि समुद्यतायुधानि ॥

अथ विप्रकुलं भयाकुलं
तद्द्रुतमालोक्य महारथः सुधन्वा ।
कुपितः कवची रथी निषङ्गी
धनुरादाय ययौ शरान्विमुञ्चन् ॥

अवनीभृति योधयत्यरींस्तां-
स्त्वरयैकत्र ततोऽन्यतो नियुक्ताः ।
क्रकचेन वधाय भूसुराणां
द्रुतमासेदुरुदायुधाः सहस्रम् ॥

अवलोक्य कपालिसंघमारा-
च्छमनानीकनिकाशमापतन्तम् ।
व्यथिताः प्रतिपेदिरे शरण्यं
शरणं शंकरयोगिनं द्विजेन्द्राः ॥

असितोमरपट्टिशत्रिशूलैः
प्रजिघांसूनृशमुज्झिताट्टहासान् ।
यतिराट्स चकार भस्मसात्ता-
न्निजहुंकारभुवाऽग्निना क्षणेन ॥

नृपतिश्च शरैः सुवर्णपुंखै-
र्विनिकृत्तैः प्रतिपक्षवक्त्रपद्मैः ।
रणरङ्गभुवं सहस्रसंघैः
समलंकृत्य मुदाऽगमन्मुनीन्द्रम् ॥

तदनु क्रकचो हतान्स्वकीया-
नरुजांश्च द्विजपुंगवानुदीक्ष्य ।
अतिमात्रविदूयमानचेता
यतिराजस्य समीपमाप भूयः ॥

कुमताश्रय पश्य मे प्रभावं
फलमाप्स्यस्यधुनैव कर्मणोऽस्य ।
इति हस्ततले दधत्कपालं
क्षणमध्यायदसौ निमील्य नेत्रे ॥

सुरया परिपूरितं कपालं
झटिति ध्यायति भैरवागमज्ञे ।
स निपीय तदर्धमर्धमस्या
निदधार स्मरति स्म भैरवं च ॥

अथ मर्त्यशिरःकपालमाली
ज्वलनज्वालजटाछटास्त्रिशूली ।
विकटप्रकटाट्टहासशाली
पुरतः प्रादुरभून्महाकपाली ॥

तव भक्तजनद्रुहं दृशा सं-
जहि देवेति कपालिना नियुक्तः ।
कथमात्मनि मेऽपराध्यसीति
क्रकचस्यैव शिरो जहार रुष्टः ॥

यतिनामृषभेण संस्तुतः
सन्नयमन्तर्धिमवाप देववर्य्-
अः अखिलेऽपि खिले कुले खला-
नाममुमानर्चुरलं द्विजाः प्रहृष्ट्-
आः

यतिराडथ तेषु तेषु देशेष्विति पाषण्डपरान्द्विजान्विमथ्नन् । अपरान्तमहार्णवोपण्ठं प्रतिपेदे प्रतिवादिदर्पहन्ता ॥

विललास चलत्तरङ्गहस्तैर्नदराजोऽभिनयन्निगूहर्मथम् । अवधीरितदुन्दुभिस्वनेन प्रतिवादीव महान्महारवेण ॥

बहुलभ्रमवानयं जडात्मा
सुमनोभिर्मथितश्च पूर्वमेव ।
इति सिन्धुमुपेक्ष्य स क्षमावा-
निव गोकर्णमुदारधीः प्रतस्थे ॥

अवगाह्य सरित्पतिं स तत्र
प्रियमासाद्य तुषारशैलपुत्र्याः ।
स्तवमुत्तममद्भुतार्थचित्रं
रचयामास भुजंगवृत्तरम्यम् ॥

तदनन्तरमागमन्तविद्यां
प्रणतेभ्यः प्रतिपादयन्तमेनम् ।
हरदत्तसमाह्वयोऽधिगम्य
स्वगुरुं संगिरते स्म नीलकण्ठम् ॥

भगवन्निह शंकराभिधानो
यतिरागत्य जिगीषुरार्यपादान् ।
स्ववशीकृतभट्टमण्डनादिः
सह शिष्यैर्गिरिशालये समास्ते ॥

इति तद्वचनं निशम्य सम्य-
ग्रथितानेकनिबन्धरत्नहारः ।
शिवतत्परसूत्रभाष्यकर्ता
प्रहसन्वाचमुवाच शैववर्यः ॥

सरितां पतिमेष शोषयेद्वा
सवितारं वियतः प्रपातयेद्वा ।
पटवत्सुरवर्त्म वेष्टयेद्वा
विजये नैव तथाऽपि मे समर्थः ॥

परपक्षतमिस्रचण्डरश्मे-
र्मम तर्कैर्बहुधा विशीर्यमाणम् ।
अधुनैव मतं निजं स पश्य-
त्विति जल्पन्निरगादनल्पकोपः ॥

सितभूतितरङ्गिताखिलाङ्गैः
स्फुटरुद्राक्षकलापकम्रकण्ठैः ।
परिवीतमुधीतशैवशास्त्रै-
र्मुनिरायान्तममुं ददर्श शिष्यैः ॥

अधिगत्य महर्षिसंनिकर्षं
कविरातिष्ठिपदात्मपक्षमेषः ।
शुकतातकृतात्मशास्त्रतः प्रा-
कपिलाचार्य इवाऽऽत्मशास्त्रमद्धा ॥

भगवन्क्षणमात्रमीक्ष्यतां
तत्प्रथमं तु स्फुरदुक्तिपाटवं ।
मे इति देशिकपुंगवं निवार्य
व्यवदत्तेन सुरेश्वरः सुधीशः ॥

परपक्षबिसावलीमरालैर्वचनैस्तस्य मतं चस्खण्ड दण्डी । अथ नीलगलः स्वपक्षरक्षां जहदद्वैतमपाकरिष्णुरूचे ॥

सुमते तव कौशलं विजाने
स्वयमेवैष मुनिः प्रतिब्रवीतु ।
इति तं विनिवर्त्य नीलकण्ठो
यतिकण्ठीरवसंमुखस्तदाऽऽसीत् ॥

प्रशमिंस्तदसीति यस्त्रयीकैः
कथितोऽर्थः स न युज्यते त्वदिष्टः ।
अभिदा तिमिरप्रकाशयोः किं
घटते हन्त विरुद्धधर्मवत्त्वात् ॥

रवितत्प्रतिबिम्बयोरिवाभि-
द्घटतामित्यपि तत्त्वतो न वाच्यम् ।
मुकुरे प्रतिबिम्बितस्य मिथ्या-
त्वगतेर्व्योमशिवादिदेशिकोक्त्या ॥

मुकुरस्थमुखस्य बिम्बवक्त्रा-
द्भिदया पार्श्वगलोकलोकनेन ।
प्रतिबिम्बितमाननं मृषा स्या-
दिति भावत्कमतानुगोक्तिका च ॥

न च मायिकजीवनिष्ठमाढ्ये-
श्वरसार्वज्ञविरुद्धधर्मबाधात् ।
उभयोरपि चित्स्वरूपताया
अविशेषादभिदैव वास्तवीति ॥

न हि मानशतैः स्थितस्य बाधाऽपरथा दत्तजलाञ्जलिर्भिदा स्यात् । विपरीतहयत्वगोत्वबाधाद्वयपश्वोर्निजरूपकैकययुक्त्या ॥

यदिमानगतस्य हानमिष्टं
न भवेत्तर्हि न चेश्वरोऽहमस्मि ।
इति मानगतस्य जीवसर्वे-
श्वरभेदस्य न हानमप्यभीष्टम् ॥

इति युक्तिशतैः स नीलकण्ठः
कविरक्षोभयदद्वितीयपक्षम् ।
निगमान्तवचः प्रकाश्यमानं
कलभः पद्मवनं यथा प्रफुल्लम् ॥

अथ नीलगलोक्तदोषजालो
भगवानेवमवोचदस्तु कामम् ।
शृणु तत्त्वमसीतिसंप्रदाय-
श्रुतिवाक्यस्य परावरेऽभिसंधिम् ॥

ननु वाच्यगता विरुद्धताधी-
रिह सोऽसावितिवद्विरोधहाने ।
अविरोधि तु वाच्यमाददैक्यं
पदयुग्मं स्फुटमाह को विरोधः ॥

यदिहोक्तमतिप्रसञ्जनं भो
न भवेन्नो हि गवाश्वयोः प्रमाणम् ।
अभिदाघटकं तयोर्यतः स्या-
दुभयोर्लक्षणयाऽभिदानुभूतिः ॥

ननु मौढ्यसमस्तविच्चधर्मा-
न्वितजीवेश्वररूपतोऽतिरिक्तम् ।
उभयोः परिनिष्ठितं स्वरूपं
बत नास्त्येव यतोऽत्र लक्षणा स्यात् ॥

इति चेन्न समीक्ष्यमाणजीवे-
श्वररूपस्य च कल्पितत्वयुक्त्या ।
तदधिष्ठितसत्यवस्तुनोऽद्धा
नियमेनैव सदाऽभ्युपेयतायाः ॥

भवताऽपि तथा हि दृश्यदेहा-
द्यहमन्तस्य जडत्वमभ्युपेयम् ।
परिशिष्टमुपेयमेकरूपं
ननु किंचिद्धि तदेव तस्य रूपम् ॥

जगतोऽसत एवमेव युक्त्या
त्वनिरूप्यत्वत एव कल्पितत्वात् ।
तदधिष्ठितभूतरूपमेष्यं
ननु किंचिद्धि तदीश्वरस्य सत्यम् ॥

तदिह श्रुतिगोभयस्वरूपे
निरुपाधौ न हि मौढ्यसर्ववित्त्वे ।
न जपाकुसुमात्तलोहितिम्नः
स्फटिके स्यान्निरुपाधिके प्रसक्तिः ॥

अपि भेदधियो यथार्थतायां
न भयं भेददृशः श्रुतिर्ब्रवीतु ।
विपरीतदृशो ह्यनर्थयोगो
न भिदाधीर्विपरीतधीर्यतः स्यात् ॥

अभिदा श्रुतिगाऽप्यतात्त्विकी
चेत्पुरुषार्थश्रवणं न तद्गतौ
स्यात् अशिवोऽहमिति भ्रमस्य
शास्त्राद्विधुमानत्वगतेरिवास्त्-
इ बाधः

तदबाधितकल्पनाक्षतिर्नो
श्रुतिसिद्धात्मपरैक्यबुद्धिबाधः
निगमात्प्रबलं विलोक्यते
माकरणं येन तदीरितस्य बाध्-
अः

ऋषिभिर्बहुधा परात्मतत्त्वं
पुरुषार्थस्य च तत्त्वमप्यथोक्तम् ।
तदपास्य निरूपितप्रकारो
भवताऽसौ कथमेक एव धार्यः ॥

प्रबलश्रुतिमानतो विरोधे
बलहीनस्मृतिवाच एव नेयाः ।
इति नीतिबलात्त्रयीविरुद्धं
न ऋषीणां वचनं प्रमात्वमीयात् ॥

ननु युक्तियुतं महर्षिवाक्यं
श्रुतिवद्ग्राह्यतमं परं तथाहि ।
प्रतिदेहमसौ विभिन्न आत्मा
सुखदुःखादिविचित्रतावलोकात् ॥

यदि चाऽऽत्मन एकता तदानी-
मतिदुःखी युवराजसौख्यमीयात् ।
अमुकः ससुखोऽमुकस्तु दुःखी-
त्यनुभूतिर्न भवेत्तयोरभेदात् ॥

अयमेव चिदन्वितश्च कर्ता
न हि कर्तृत्वमचेतनस्य दृष्टम् ।
अत एव भुजेर्भवेत्स कर्ता
परभोक्तृत्वमतिप्रसङ्गदुष्टम् ॥

पुरुषार्थ इहैष दुःखनाशः सकलस्यापि सुखस्य दुःखयुक्तत्वात् । अतिहेयतया पुमर्थता नो विषपृक्तानवदित्यभेद्ययुक्तेः ॥

इति चेन्न सुखादिचित्रताया मनसो धर्मतयाऽऽत्मभेदकत्वम् । न कथंचन युज्यते पुनः सा घटयेत्प्रत्युत मानसीयरभेदम् ॥

चितियोगविशेष एव देहे
कृतिमत्ताघटकोऽप्यचेतने स्यात् ।
तदभावत एव कर्तृता स्या-
न्न तृणादेरिति कल्पनं वरीयः ॥

विषयोत्थसुखस्य दुःखयुक्तत्वेऽप्यलयं ब्रह्मसुखं न दुःखयुक्तम् । पुरुषार्थतया तदेव गम्यं न पुनस्तुच्छकदुःखनाशमात्रम् ॥

इति युक्तिशतोपबृंहितार्थै-
र्वचनैः श्रुत्यवरोधसौविदल्लैः ।
यतिरात्ममतं प्रसाध्य शैवं
परकृद्दर्शनदारुणैरजैषीत् ॥

विजितो यतिभूभृता स शैवः
सह गर्वेण विसृज्य च स्वभाष्यम् ।
शरणं प्रतिपेदिवान्महर्षि
हरदत्तप्रमुखैः सहाऽऽत्मशिष्यैः ॥

र्यामनामृषभेन नीलकण्ठं
जितमाकर्ण्य मनीषधुर्यवर्यम् ।
सहसोदयनादयः कवीन्द्राः
परमद्वैतमुपश्रु चकम्पिरे स्म ॥

विषयेषु वितत्य नैजभाष्या-
ण्यथ सौराष्ट्रमुखेषु तत्र तत्र ।
बहुधा विबुधैः प्रशस्यमानो
भगवान्द्वारवतीं पुरीं विवेश ॥

भूजयोरतितप्तशङ्खचक्राकृतिलोहाहतसंभृतव्रणाङ्काः । शरदण्डसहोदरोर्ध्वपुण्ड्रास्तुलसीपर्णसनाथकर्णदेशाः ॥

शतशः समवेत्य पाञ्चरात्रा-
स्त्वमृतं पञ्चभिदाविदां वदन्तः ।
मुनिशिष्यवरैरतिप्रगल्भै
र्मृगराजैरिव कुंजराः प्रभग्नाः ॥

इति वैष्णवशैवशाक्तसौर-
प्रमुखानात्मवशंवदान्विधाय ।
अतिवेलवचोझरीनिरस्त-
प्रतिवाचुज्जयिनीं पुरीमयासीत् ॥

सपदि प्रतिनादितः पयोद-
स्वनशङ्काकुलगेहकेकिजालैः ।
शशभृन्मुकुटार्हणामृदङ्ग-
ध्वनिरश्रूयत तत्र मूर्च्छिताशः ॥

मकरध्वजविद्विडाप्तिविद्वा-
ञ्श्रमहृत्पुष्पसुगन्धवन्मरुद्भिः ।
अगरूद्रवधूपधूपिताशं
स महाकालनिवेशनं विवेश ॥

भगवानभिवन्द्य चन्द्रमौलिं
मुनिवृन्दैरभिवन्द्यपादपद्मः ।
श्रमहारिणि मण्डपे मनोज्ञे
स विशश्राम विसृत्वरप्रभावः ॥

कवये कथयास्मदीयवार्ता-
मिह सौम्येति स भट्टभास्कराय ।
विससर्ज वशंवदाग्रगण्यं
मुनिरभ्यर्णगतं सनन्दनार्यम् ॥

अभिरूपकुलावतंसभूतं
बहुधाव्याकृतसर्ववेदराशिम् ।
तमयत्ननिरस्तदुःसपत्नं
प्रतिपद्येत्थमुवाच वावदूकः ॥

जयति स्म दिगन्तगीतकीर्ति-
र्भगवान्शंकरयोगिचक्रवर्ती ।
प्रथयन्परमाद्वितीयतत्त्वं
शमयंस्तत्परिपन्थिवादिदर्पम् ॥

स जगाद बुधाग्रणीर्भवन्तं
कुमतोत्प्रेक्षितसूत्रवृत्तिजालम् ।
अभिभूय वयं त्रयीशिखानां
समवादिष्म परावरेऽभिसंधिम् ॥

तदिदं परिगृह्यतां मनीषि-
न्मनसाऽऽलोच्य निरस्य दुर्मतं स्वम् ।
अथ वाऽस्मदुदग्रतर्कवज्र-
प्रतिघातात्परिरक्ष्यतां स्वपक्षः ॥

इति तामवेहलपूर्ववर्णां गिरमाकर्ण्य तदा स लब्धवर्णः । यशसां निधिरीषदात्तरोषस्तमुवाच प्रहसन्यतीन्द्रशिष्यम् ॥

ध्रुवमेष न शुश्रुवानुदन्तं
मम दुर्वादिवचस्ततीर्नुदन्तम् ।
परकीर्तिबिसङ्कुरानदन्तं
विदुषां मूर्धसु नानटत्पदं तम् ॥

मम वल्गति सूक्तिगुम्फवृन्दे
कणभुग्जल्पितमल्पतामुपैति ।
कपिलस्य पलायते प्रलापः
सुधियां केव कथाऽधुनातनानाम् ॥

इति वादिनमब्रवीत्सनन्दः
कुशलोऽथैनमविज्ञ माऽवमंस्थाः ।
न हि दारितभूधरोऽपि टङ्कः
प्रभवेद्वज्रमणिप्रभेदनाय ॥

स तमेवमुदीर्य तीर्थकीर्ते-
रुपकण्ठं प्रतिपद्य सद्विदग्र्यः ।
सकलं तदवोचदानुपूर्व्या
स महात्माऽपि यतीशमाससाद ॥

अथ भास्करमस्करिप्रवीरौ
बहुधाक्षेपसमर्थनप्रवीणौ ।
बहुभिर्वचनैरुदारवृत्तै-
र्व्यदधातां विजयैषिणौ विवादम् ॥

अनयोरतिचित्रशब्दशय्यां
दधतोर्दुर्नयभेदशक्तयुक्त्योः ।
पटुवादमृधेऽन्तरं तटस्थाः
श्रुतवन्तोऽपि न किंचनान्वविन्दन् ॥

अथ तस्य यतिः समीक्ष्य दाक्ष्यं
निजपक्षाब्जशरज्जडाब्जभूतम् ।
बहुधाऽऽक्षिपदस्य पक्षमार्यो
विबुधानां पुरतोऽप्रभातकक्ष्यम् ॥

अथ भास्करवित्स्वपक्षगुप्यै विधुतो वाग्मिवरः प्रगल्भयुक्त्या । श्रुतिशीर्षवचःप्रकाशयन्नेवं कविरद्वैतमपाकरिष्णुरूचे ॥

प्रशमिंस्त्वदुदीरितं न युक्तं प्रकृतिर्जीवपरात्मभेदिकेति । न भिनत्ति हि जीवेशगा वो भयभावस्य तदुत्तरोद्भवत्वात् ॥

मुनिरेवमिहोत्तरं बभाषे मुकुरो वा प्रतिबिम्बबिम्बभेदी । कथमीरय वक्त्रमात्रगश्चेच्चितिमात्राश्रितेयं तथेति तुल्यम् ॥

चितिमात्रगतप्रकृत्युपाधे-
र्जहतो बिम्बपरात्मपक्षपातम् ।
प्रतिबिम्बितजीवपक्षपातो
मुकुरस्येव विरुध्यते न जातु ॥

अविकारिनिरस्तसङ्गबोधै-
करसात्माश्रयता न युज्यतेऽस्याः ।
अत एव विशिष्टसंश्रितत्वं
प्रकृतेः स्यादिति नापि शङ्कनीयम् ॥

न हि मानकता विशिष्टगवे भवदापादित ईक्षते तथाहि । अहमज्ञ इति प्रतीतिरेषा न हि मानत्वमिहाश्नुते तथा चेत् ॥

अनुभव्यहमित्यपि प्रतीते-
रनुभूतेश्च विशिष्टनिष्ठता स्यात् ।
अजडानुभवस्य नो जडान्तः-
करणस्थत्वमितीष्टता न तस्याः ॥

१५.१००

ननु दाहकता यथाऽग्नियोगा-
दधिकूटं व्यपदिश्यते तथैव ।
अनुभूतिमदात्मयोगतोऽन्तः-
करणे सा व्यपदिश्यतेऽनुभूतिः ॥

१५.१०१

इति चेन्मैवमिहापि तस्य मायाश्रयचिन्मात्रयुते तथोपचारः । न पुनस्तदुपाधियोगतोऽन्तःकरणस्येति समाऽन्यथागतिर्हि ॥

१५.१०२

न च तत्र हि बाधकस्य सत्त्वा-
दियमस्तु प्रकृतेर्न साऽस्त्यबाधात् ।
इति वाच्यमिहापि तज्जचित्ते
तदुपाश्रित्ययुतेश्च बाधकत्वात् ॥

१५.१०३

अधिसुप्त्यपि चित्तवर्ति तत्स्या-
द्यदि चाज्ञानमिदं हृदाश्रितं स्यात् ।
तदिहास्ति न मानमुक्तरीत्या
प्रकृतेर्दृश्यविशिष्टनिष्ठतायाम् ॥

१५.१०४

नतु न प्रतिबन्धिकैव सुप्ता-
विति सा दूरत एव चिद्गतेति ।
प्रतिबन्धकशून्यता तु सुप्तेः
परमात्मैक्यगतेः सतेति वाक्यात् ॥

१५.१०५

न च तत्र च तत्स्थितप्रतीतिः सति संपद्य विदुर्न हीति वाक्यात् । श्रुतिगीस्तदधिक्षिप्त्यभावप्रतिपत्तेर्न च निह्नवऽत्र नेति ॥

१५.१०६

किमु नित्यमनित्यमेव चैत-
त्प्रथमो नेह समस्ति युक्त्यभावात् ।
अनिवर्तकसत्त्वतोऽस्य नान्त्यो
न हि भिन्द्यादविरोधि चित्प्रकाशः ॥

१५.१०७

न च तच्छमयेज्जडप्रकाशो-
ऽप्यविरोधात्सुतरां जडत्वतोऽस्य ।
तदिहाप्रतिबन्धकत्वमस्य
प्रभवेत्किंत्विह तद्भ्रमाग्रहादि ॥

१५.१०८

इति चेदिदमीय भ्रमः को मनुजोऽहं त्विति शेमुषीति चेन्न । अतिविस्मृतिशीलता तवाहो गदितुः सर्वपदार्थसंकरस्य ॥

१५.१०९

प्रमितित्वमुपाश्रयन्प्रतीते-
रमुकः खण्ड इति स्वशास्त्रसिद्धाम् ।
भिदभिद्वयगोत्तरत्वहेतो-
र्धियमेतां तु किमित्युपेक्षसे त्वम् ॥

१५.११०

अनुमानमिदं तथाच सिद्धं
विमता धीः प्रमितिर्भिदाभिदत्वात् ।
इह चारु निदर्शनं भवेत्सा
तव खण्डोऽयमिति प्रतीतिरेषा ॥

१५.१११

ननु संहननात्मधीः प्रमाणं न भवत्येव निषिध्यमानगत्वात् । इदमिति प्रतिपन्नरूप्यधीवत्प्रबला सत्प्रतिपक्षतेति चेन्न ॥

१५.११२

व्यभिचारयुतत्वतोऽस्य खण्डः
पशुरित्यत्र तदन्यधीस्थमुण्डे ।
इतरत्र निषिध्यमानखण्डो-
ल्लिखितत्वेन निरुक्तहेतुमत्त्वात् ॥

१५.११३

ननु हेतुरयं विवक्ष्यतेऽत्र प्रतिपन्नोपाधिके निषेधगत्वम् । इति चेन्न विवक्षितस्य हेतोर्व्यभिचारात्पुनरप्यमुत्र चैव ॥

१५.११४

ननु गोत्व उपाधिके त्वमुष्य
प्रतिपन्नस्य हि तत्र नो निषेधः ।
अपि तु प्रथमानमुण्ड इत्य-
त्र तथाच व्यभिचारिता न हेतोः ॥

१५.११५

इति चेन्न विकल्पनासहत्वा-
त्किमु खण्डस्य तु केवले निषेधः ।
उत गोत्वसमन्विते स मुण्डे
प्रथमो नो घटते प्रसक्त्यभावात् ॥

१५.११६

न हि जात्वपि खण्डके प्रसक्तः
परमुण्डस्त्विति संप्रसक्त्यभावः ।
चरमोऽपि न गोत्वयुक्तमुण्डे
खलु खण्डस्य निषेधकाल एव ॥

१५.११७

स्वविशेषणभूतगोत्व एव
स्फुटमेतस्य निषेधनं श्रुतं स्यात् ।
तदिहोदितहेतुसत्त्वतोऽस्य
व्यभिचारो दृढवज्रलेप एव ॥

१५.११८

ननु भातितरामुपाधिरत्रा-
दलुदेतद्व्यवहर्तृतेति चेन्न ।
अहमोऽनुभवेन साधनव्या-
पकभावादवगत्यनन्तरं च ॥

१५.११९

ननु तद्व्यवहारसंछिदाया
इह तत्केन कमित्यनेन मुक्तौ ।
श्रुतिवाक्यगतेन संप्रतीते-
र्व्यवहर्तुर्न कथं छिदेति चेन्न ॥

१५.१२०

तदिदं घटते मतेऽस्मदीये
तदबोधोल्लसितत्वतोऽखिलस्य ।
तदबोधलये लयोपपत्ते-
र्जगतः सत्यतया छिदा न ते स्यात् ॥

१५.१२१

ननु पञ्चसु तु स्थलेषु भेदो
ह्यभिदा नो तु शरीरदेहिनोस्ते ।
प्रथितस्थलपञ्चकेतरत्वा-
त्फलिता ह्यत्र तथाच हेत्वसिद्धिः ॥

१५.१२२

इति चेन्न विकल्पनासहत्वा-
न्मिलितानां भिदभेदतन्नता किम् ।
उत वा पृथगेव तत्र नाऽऽद्यो
मिलिताः पञ्च न हि क्वचिद्यतः स्युः ॥

१५.१२३

चरमोऽपि न युज्यते तदाऽङ्गा-
ङ्गिकभावस्य च तन्नता न किं स्यात् ।
न च योजकगौरवं च दोषः
प्रकृते तस्य तवापि संमतत्वात् ॥

१५.१२४

अपि चान्यतमस्य जातितद्व-
त्प्रभृतीनां घटकत्व आग्रहश्चेत् ।
अपि सोऽत्र न दुर्लभश्चिदात्मा-
ङ्गकयोः कारणकार्यभावभावात् ॥

१५.१२५

न च वाच्यमिदं परात्मजत्वा-
त्सकलस्यापि न जीवकार्यतेति ।
तदभेदत एव सर्वकस्या-
प्युपपत्तेरिह जीवकार्यतायाः ॥

१५.१२६

तदसिद्धिसुखानुमानदोषा-
नुदयादुक्तनयस्य निर्मलत्वम् ।
भ्रमधीप्रमितित्ववेदिनोऽत-
स्तव न भ्रान्तिपदार्थ एव सिध्येत् ॥

१५.१२७

अपि च भ्रम एष किं तवान्तः-
करणस्येति चिदात्मनोऽथवाऽसौ ।
परिणाम इहाऽऽदिमो न तस्या-
ऽऽत्मगतत्वानुभवस्य भङ्गपत्तेः ॥

१५.१२८

ननु रक्ततमप्रसूनयोगा-
त्स्फटिके संस्फुरणं यथाऽरुणिम्नः ।
भ्रमसंयुतचित्तयोगतोऽस्य
भ्रमणस्यानुभवस्तथाऽऽत्मनि स्यात् ॥

१५.१२९

इति चेदयमीरयाऽऽत्मयोगो-
भ्रमणस्याऽऽश्रित एष सन्नसन्वा ।
प्रथमो घटते न संसृजेस्ते-
ऽपरथाख्यातिवदस्य शून्यकत्वात् ॥

१५.१३०

चरमोऽपि न युज्यतेऽपरोक्ष-
प्रथनस्यानुपपद्यमानतायाः ।
परिणामविशेष आत्मनोऽसौ
भ्रम इत्येष न युज्यतेऽन्त्यपक्षः ॥

१५.१३१

असभागतयाऽऽत्मनो निरस्ते-
तरयुक्तेः परिणत्ययोग्यतायाः ।
परिणत्ययुजेश्च योग्यताया-
मपिबुद्ध्याकृतितश्चिदात्मनोऽस्य ॥

१५.१३२

न हि नित्यचिदाश्रयप्रतीचः
परिणामः पुनरन्यचित्स्वरूपः ।
गुणयोः समुदायगत्ययोगा-
द्गुणतावान्तरजातितः सजात्योः ॥

१५.१३३

युगपत्समवैति नो हि शौक्ल्यद्वयकं यत्र च कुत्रचिद्यदेतत् । ननुं चिन्न गुणो गुणी तथाच प्रसरेन्नोदितदुष्टतेति चेन्न ॥

१५.१३४

कटकाश्रयभूतदीप्तहेम्नो रुचकाधारकभाववत्तथैव । अविनाशिचिदाश्रयस्य भूयोऽन्यंचिदाधारतया स्थितेरयोगात् ॥

१५.१३५

न च संसृतिरग्रहोऽप्यविद्या
भ्रमशब्दार्थनिरुक्त्यसंभवेऽपि ।
भ्रमसंज्ञितवस्त्वसंभवेन
भ्रमसंपादितसंस्कृतेरयोगात् ॥

१५.१३६

अपि नाग्रहणं चितेरभाव-
श्चितिरूपग्रहणस्य नित्यतायाः ।
तदसंभवतो न वृत्त्यभाव-
स्तदभावेऽपि चिदात्मनोऽवभासात् ॥

१५.१३७

न च भञ्जकमीक्ष्यते न तस्यो-
पगमे दुःखजडानृतात्मकस्य ।
इति वाच्यमखण्डवृत्तिरूढे-
र्भवबोधस्य निवर्तकत्वयोगात् ॥

१५.१३८

अपि चेष्टतदन्यहेतुधीजे
जगतः कृत्यकृती न ते घटेते ।
सकलव्यवहारसंकरत्वा-
त्तदलं जीवनिकाऽपि दुर्लभा ते ॥

१५.१३९

इति युक्तिशतैरमर्त्यकीर्तिः
सुमतीन्द्रं तमतन्द्रितं स जित्वा ।
श्रुतिभावविरोधिभावभाजं
विमतग्रन्थममन्थरं ममन्थ ॥

१५.१४०

इति भास्करदुर्मतेऽभिभूते
भगवत्पादकथासुधा प्रसस्रे ।
घनवार्षिकवारिवाहजाले
विगते शारदचन्द्रचन्द्रिकेव ॥

१५.१४१

स कथाभिरवन्तिषु प्रसिद्धा-
न्विबुधान्बाणमयूरदण्डिमुख्यान् ।
शिथिलीकृतदुर्मताभिमाना-
न्निजभाष्यश्रवणोत्सुकांश्चकार ॥

१५.१४२

प्रतिपद्य तु बाह्लिकान्महर्षौ
विनयेभ्यः प्रविवृण्वति स्वभाष्यम् ।
अवदन्नसहिष्णवः प्रवीणाः
समये केचिदथार्हताभिधाने ॥

१५.१४३

ननु जीवमजीवमास्रवं च
श्रितवत्संवरनिर्जरौ च बन्धः ।
अपि मोक्ष उपैषि सप्तसंख्या-
न्न पदार्थान्कथमेव सप्तभङ्ग्या ॥

१५.१४४

कथयाऽऽर्हत जीवमस्तिकायं
स्फुटमेवंविध इत्युवाच मौनी ।
अवदत्स च देहतुल्यमानो
दृढकर्माष्टकवेष्टितश्च विद्वन् ॥

१५.१४५

अमहाननणुर्घटादिवत्स्यात्स न नित्योऽपि च मानुषाच्च देहात् । गजदेहमयन्विशेन्न कृत्स्नं प्रविशेच्च पुषिदेहमप्यकृत्स्नः ॥

१५.१४६

उपयान्ति च केचन प्रतीका
महता संहननेन संगमेऽस्य ।
अपयान्त्यधिजग्मुषोऽल्पदेहं
तदयं देहसमः समश्नुतेश्च ॥

१५.१४७

उपयन्त इमे तथाऽपयन्तो
यदि वर्ष्मैव न जीवतां भजेयुः ।
प्रभवेयुरनात्मनः कथं ते
कथमात्मावयवाः प्रयन्तु तस्मिन् ॥

१५.१४८

जनितारहिताः क्षयेण हीनाः
समुपायान्त्यपयान्ति चाऽऽत्मनस्ते ।
अमुकोपचितः प्रयाति कृत्स्नं
त्वमुकैश्चापचितः प्रयात्यकृत्स्नम् ॥

१५.१४९

किमचेतनतोत चेतनत्वं
वद तेषां चरमे विरुद्धमत्या ।
वपुरुन्मथितं भवेत्तु पूर्वे
बत कात्स्न्यैन वपुर्न चेतयेयुः ॥

१५.१५०

चेलयन्ति रथं यथैकमत्या बहवो वाजिन एवमप्रतीताः । इतरेतरमङ्गमेजयन्तु ज्ञपते चेतनतामपि प्रपद्य ॥

१५.१५१

बहवोऽपि नियामकस्य सत्त्वा-
त्सुमते तत्र भजेयुरैकमत्यम् ।
कथमत्र नियामकस्य तद्व-
द्धिरहात्कस्यचिदप्यदो घटेत ॥

१५.१५२

उपयान्ति न चापयान्ति जीवा-
वयवाः किंतु महत्त्तरे शरीरे ।
विकसन्ति च संकुचन्त्यनिष्टे
यतिवर्यात्र निदर्शनं जलौका ॥

१५.१५३

यदि चैवममी सविक्रियत्वा-
द्धटवत्ते च विनश्वरा भवेयुः ।
इति नश्वरतां प्रयाति जीवे
कृतनाशाकृतसंगमौ भवेताम् ॥

१५.१५४

अपि चैवमलाबुवद्भवार्धौ
निजकर्माष्टकभारमग्नजन्तोः ।
सततोर्ध्वगतिस्वरूपमोक्ष-
स्तव सिद्धान्तसमर्थितो न सिध्येत् ॥

१५.१५५

अपि साधनभूतसप्तभङ्गी-
नयमप्यार्हत नाऽऽद्रियामहे ते ।
परमार्थसतां विरोधभाजां
स्थितिरेकत्र हि नैकदा घटेत ॥

१५.१५६

इति माध्यमिकेषु भमदर्पेष्वथ भाष्याणि स नैमिशे वितत्य । दरदान्भरतांश्च शूरसेनान्कुरुपाञ्चालमुखान्बहूनजैषीत् ॥

१५.१५७

पटुयुक्तिनिकृत्तसर्वशास्त्रं गुरुभट्टोदयन ।
दिकैरजय्यम् ।
स हि खण्डनकारमूढदर्पं बहुधा व्युद्य वशंवदं चकार ॥

१५.१५८

तदनन्तरमेष कामरूपा-
नधिगत्याभिनवोपशब्दगुप्तम् ।
अजयत्किल शाक्तभाष्यकारं
स च भग्नो मनसेदमालुलोचे ॥

१५.१५९

निगमाब्जविकासिबालभानो-
र्न समोऽमुष्य विलोक्यते त्रिलोक्याम् ।
न कथंचन मद्वशंवदोऽसौ
तदमुं दैवतकृत्यया हरेयम् ॥

१५.१६०

इति गूढमसौ विचिन्त्य पश्चा-
त्सह शिष्यैः सहसा स्वशाक्तभाष्यम् ।
परिहृत्य जनापवादभीत्या
यमिनः शिष्य इवान्ववर्ततैषः ॥

१५.१६१

निजशिष्यपदं गतानुदीच्या-
निति कृत्वाऽथ विदेहकौशलाद्यैः ।
विहितापचितिस्तथाऽङ्गवङ्गे-
ष्वयमास्तीर्य यशो जगाम गौडान् ॥

१५.१६२

अभिभूय मुरारिमिश्रवर्यं
सहसा चोदयनं विजित्य वादे ।
अवधूय च धर्मगुप्तमिश्रं
स्वयशः प्रौढमगापयत्स गौडान् ॥

१५.१६३

पूर्वं येन विमोहिता द्विजवरास्तस्यासतोऽरीन्कलौ
बुद्धस्य प्रबिभेद मस्करिवरस्तान्भास्करादीन्क्षणात् ।
शास्त्राम्नायविनिन्दकेन कुधिया कूटप्रवादाग्रहा
न्निष्णातो निगमागमादिषु मतं दक्षस्य कूटग्रहे ॥

१५.१६४

शाक्तैः पाशुपतैरपि क्षपणकैः कापालिकैर्वैष्णवै
रप्यन्यैरखिलैः खिलं खलु खलैर्दुर्वादिभिर्वैदिकम् ।
मार्गं रक्षितुमुग्रवादिविजयं नो मानहेतोर्व्यधा
त्सर्वज्ञो न यतोऽस्य संभवति संमानग्रहग्रस्तता ॥

१५.१६५

दिष्टे पङ्कजविष्टरेण जगतामाद्येन तत्सूनुभि
र्निर्दिष्टे सनकादिभिः परिचिते प्राचेतसाद्यैरपि ।
श्रौताद्वैतपथे परात्मभिदुराद्दुर्वादिनः कण्टका
न्प्रोद्धृत्याथ चकार तत्र करुणो मोक्षाध्वगक्षुण्णतां ॥

१५.१६६

शान्तिर्दान्तिविरागता ह्युपरतिः क्षान्तिः परैकाग्रता
श्रद्धेति प्रथिताभिरेधितततौ षड्वक्त्रवन्मातृभिः ।
भिक्षुक्षोणिपतौ पिचण्डिलतरोच्चण्डातिकण्डूच्चल
त्पाखण्डासुरखण्डनैकसिके बाधा बुधानां कुतः ॥

१५.१६७

यत्राऽऽरम्भजकाहलाकलकलैर्लोकायतो विद्रुतः
काणाः काणभुजास्तु सैन्यरजसा सांख्यैर्धृताऽसांख्यधीः ।
युद्ध्वा तेषु पलायितेषु सहसा योगाः सहैवाद्रव
न्को वा वादिभटः पटुर्भुवि भवेद्वक्तुं पुरस्तान्मुनेः ॥

१५.१६८

उद्दण्डे पणबन्धबन्धुरतरे वाच्यमक्षमापतेः
पूर्वं मण्डनखण्डने समुदभूद्यो डिण्डिमाडम्बरः ।
जाताः शब्दपरंपरास्तत इमाः पाखण्डदुर्वादिना
मद्य श्रोत्रतटाटवीषु दधते दावानलज्वालताम् ॥

१५.१६९

बुद्धो युद्धसमुद्यतः किल पुनः स्थित्वा क्षणाद्विद्रुतः
कोणे द्राक्कणभुग्व्यलीयत तमःस्तोमावृतो गौतमः ।
भग्नोऽसौ कपिलः पलायत ततः पातञ्जलाश्वाञ्जलिं
चक्रुस्तस्य यतीशितुश्चतुरता केनोपमीयेत सा ॥

१५.१७०

हस्तग्राहं गृहीताः कतिचन समरे वैदिका वाद्ययोधाः
काणादाद्याः परे तु प्रसभमभिहता हन्त लोकायताद्याः ।
गाढं बन्दीकृतास्ते सुचिरमथ पुनः स्वस्वराज्ये नियुक्ताः
सेवन्ते तं विचित्रा यतिधरणिपतेः शूरता वा दया वा ॥

१५.१७१

शान्त्याचूर्णववाडवानलशिखा सत्वाभ्रवात्या दया
ज्योत्स्नादर्शनिशाऽथ शान्तिनलिनीराकाशशाङ्कद्युतिः ।
आस्तिक्यद्रुमदावपावकनवज्वालावली सत्कथा
हंसीप्रावृडखण्डि दण्डिपतिना पाखण्डवाङ्मण्डली ॥

१५.१७२

अद्वैतामृतवर्षिभिः परगुरुव्याहारधाराधरैः
कान्तैर्हन्त समन्ततः प्रसृमरैरुत्कृत्ततापन्नयैः ।
दुर्भिक्षं स्वपरैकताफलगतां दुर्भिक्षसंपादितं
शान्तं संप्रति खण्डिताश्च निबिडाः पाखण्डचण्डातपाः ॥

१५.१७३

शान्तानां सुभटाः कपालिकपतद्ग्राहग्रहव्यापृताः
काणादप्रतिहारिणः क्षपणकक्षोणीशवैतालिकाः ।
सामन्ताश्च दिगम्बरान्वयभुवश्चार्वाकवंशाङ्कुरा
नव्याः केचिदलं मुनीश्वरगिरा नीताः कथाशेषताम् ॥

१५.१७४

अथ यदा जितवान्यतिशेखरो-
ऽभिनवगुप्तमनुत्तममान्त्रिकम् ।
स तु तदाऽपजितो यतिगोचरं
हतमनाः कृतवानपगोरणम् ॥

१५.१७५

स ततोऽभिचचार मूढबुद्धि-
र्यतिशार्दूलममुं प्ररूढरोषः ।
अचिकित्स्यतमो भृशाग्भरस्मा-
दजनिष्टास्य भगंदराख्यरोगः ॥

१५.१७६

इति सकलदिशासु द्वैतवार्तानिवृत्तौ
स्वयमथ परितस्तारायमद्वैतवर्त्म ।
प्रतिदिनमपि कुर्वन्सर्वसंदेहमोक्षं
रविरिव तिमिरौघे संप्रशान्ते महः स्वम् ॥

॥ इति पञ्चदशः सर्गः (आचार्यकृतदिग्विजयवर्णनम्) ॥

Other texts to read

शिशुपालवधम् माघः

किरातार्जुनीयम् भारविः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect