श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — षोडशः सर्गः (श्रीमदाचार्याणां शारदापीठवासवर्णनम्) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — ṣoḍaśaḥ sargaḥ (śrīmadācāryāṇāṃ śāradāpīṭhavāsavarṇanam)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ षोडशः सर्गः (श्रीमदाचार्याणां शारदापीठवासवर्णनम्) ॥

अचिकित्स्यभगंदराख्यरोग-
प्रसरच्छोणितपङ्किलस्वशाट्याः ।
अजुगुप्सविशोधनादिरूपां
परिचर्यामकृतास्य तोटकार्यः ॥

भगंदरव्याधिनिपीडितं गुरुं
निरीक्ष्य शिष्याः समबोधयञ्शनैः ।
नोपेक्षणीयो भगवन्महामय-
स्त्वपीडितः शत्रुरिवर्धिमाप्नुयात् ॥

ममत्वहानाद्भवता शरीरके
न गण्यते व्याधिकृताऽऽर्तिरीदृशी ।
पश्यन्त एवान्तिकवर्तिनो वयं
भृशातुराः स्मः सहसा व्यथासहाः ॥

चिकित्सका व्याधिनिदानकोविदाः संप्रच्छनीया भगवन्नितस्ततः । प्रत्यक्षवत्संति सन्ति पूरुषा जीवातुवेदे गदितार्थसिद्धिदाः ॥

उपेक्षमाणेऽपि गुरावनास्थया
शरीरकादौ सुखमात्मनीश्वरैः ।
नोपेक्षणीयं गुरुदुःखदृश्वभि-
र्दुःखं विनेयैरिति शास्त्रनिश्चयः ॥

स्वस्थे भवत्पादसरोरुहद्वये
स्वस्था वयं यन्मधुपायिवृत्तयः ।
तस्माद्भवेत्तावकविग्रहो यथा
स्वस्थस्तथा वाञ्छति पूज्य नो मनः ॥

व्याधिर्हि जन्मान्तरपापपाको
भोगेन तस्मात्क्षपणीय एषः ।
अभुज्यमानः पुरुषं न मुञ्चे-
ज्जन्मान्तरेऽपीति हि शास्त्रवादः ॥

व्याधिर्द्विधाऽसौ कथितो हि विद्भिः
कर्मोद्भवो धातुकृतस्तथेति ।
आद्यक्षयः कर्मण एव लीना-
च्चिकित्सया स्याच्चरमोदितस्य ॥

संक्षीयतां कर्मण एव संक्षया-
द्व्याधिः प्रवृत्तो न चिकित्स्यते मया ।
पतेच्छरीरं यदि तन्निमित्ततः
पतत्ववश्यं न बिभेमि किंचन ॥

सत्यं गुरो ते न शरीरलोभः
स्पृहालुतां नस्तु चिराय तस्मै ।
त्वञ्जीवनेनैव हि जीवनं नः
पाथश्चराणां जलमेव तद्धि ॥

स्वयं कृतार्थाः परतुष्टिहेतोः
कुर्वन्ति सन्तो निजदेहरक्षाम् ।
तस्माच्छरीरं परिरक्षणीयं
त्वयोऽपि लोकस्य हिताय विद्वन् ॥

निर्बन्धतो गुरुवरः प्रददावनुज्ञां
दिग्भ्यो भिषग्वरसमानयनाय तेभ्यः ।
नत्वा गुरुं प्रतिदिशं प्रययुः प्रहृष्टाः
शिष्याः प्रवासकुशला हरिभक्तिभाजः ॥

प्रायो नृपं कविजना भिषजो वदान्यं
वित्ताथिनः प्रतिदिनं कुशला जुषन्ते ।
तस्मादमी नृपपुरेषु निरीक्षणीया
इत्येव चेतसि मनोरथमादधानाः ॥

तेऽतीत्य देशान्बहुलांन्स्वकार्य
सिद्ध्यै कचिद्राजपुरे भिषग्भः ।
अवाप्य संदर्शनभाषणानि
समानयंस्तान्गुरुवर्यपार्श्वम् ॥

ततो द्विजेन्द्रैर्निजसेवकैस्ता
न्संतोषितान्स्वाभिमतार्थदानैः ।
यदत्र कर्तव्यमुदीर्यतां त
त्कुर्मः स्वशक्त्येति वदाञ्जगौ सः ॥

उपगुदं भिषजः परिबाधते
गद उदेत्य तनुं तनुमध्यगः ।
यदिदमस्य विधेयमिदं ध्रुवं
वदत रोगतमस्तिमिरारयः ॥

चिरमुपेक्षितवानहमेतकं
दुरितजोऽयमिति प्रतिभाति मे ।
तदपि शिष्यगणैर्निर्बन्धितस्त्वहं
प्रहितवान्भवदानयनाय तान् ॥

निगदिते मुनिनेति भिषग्वरा
विदधिरे बहुधा गदसत्क्रियाः ।
न च शशाम गदो बहुतापदो
विमनसः पटवो भिषजोऽभवन् ॥

अथ मुनिर्विमनस्त्वसमन्विता
निदमवोचत सिद्धभिषग्वरान् ।
अटत गेहमगात्समयो बहु
र्गदहृते भवतामित ईयुषां ॥

दिनचयं गणयन्पथिलोचनः
प्रियजनो निवसेद्विरहातुरः ।
नरपतिर्भवतां शरणं ध्रुवं
स च विदेशगमं श्रुतवान्यदि ॥

रुषितवान्न च वो वितरेन्नृपः
फणितजीवितमक्षतशासनः ।
तुरगवन्नृपतिश्चलमानसो
भिषजमन्यमसौ विदधीत वा ॥

जनपदो विरलो गदहारकै-
र्बहुलरुग्णजनः प्रकृतेरतः ।
मृगयते भवतो भवतां गृहे
गदिजनः सहितुं गदमक्षमः ॥

पितृकृता जनिरस्य शरीरिणः
समवनं गदहारिषु तिष्ठति ।
जनितमप्यफलं भिषजं विना
भिषगसौ हरिरेव तनूभृतः ॥

यदुदितं भवता वितथं न
तत्तदपि न क्षमते व्रजितुं मन्-
अः सुरभुवं प्रविहाय मनुष्यग्-
आं व्रजितुमिच्छति कोऽत्र नरः सुध्-
ईः

इति निगद्य ययुर्भिषजां गणा
विमनसः पटवोऽपि निजान्गृहान् ।
अथ मुनिर्विजहन्ममतां तनौ
गुरुवरो गुरुदुःखमसोढ सः ॥

प्रथितैरवनौ परःसहस्रै-
रगदंकारचयैरथाचिकित्स्ये ।
प्रबले सति हा भगंदराख्ये
स्मरति स्म स्मरशासनं मुनीन्द्रः ॥

स्मरशासनशासनान्नियुक्तौ
द्विजवेषं प्रविधाय भूमिमाप्तौ ।
उपसेदतुरुश्विनौ च देवौ
सुभुजौ साञ्जनलोचनौ सुपुस्तौ ॥

यतिवर्य चिकित्सितुं न शक्या
परकृत्याजनिता हि ते रुगेषा ।
इति तं समुदीर्य योगिवर्यं
विबुधौ तौ प्रतिजग्मतुर्यथेतम् ॥

तदनु स्वगुरोर्गदापनुत्यै परमन्त्रं तु जजाप जातमन्तुः । मुहुरायेपदेन वार्यमाणोऽप्यरिवर्गेऽप्यनुकम्पिनाऽब्जपादः ॥

अमुनैव ततो गदेन नीचः
प्रतिपातेन हतो ममार गुप्तः ।
मतिपूर्वकृतो महानुभावे-
ष्वनयः कस्य भवेत्सुखोपलब्ध्यै ॥

स्वस्थः सोऽयं ब्रह्म सायं कदाचि-
द्ध्यायन्गङ्गापृषत्सङ्घार्द्रवातैः ।
आगच्छन्तं सैकते प्रत्यगच्छ-
द्योगीशानं गौडपादाभिधानम् ॥

पाणौ फुल्लश्वेतपङ्केरुहश्री-
मैत्रीपात्रीभूतभासा घटेन ।
आराद्राजत्कैरवानन्दसंध्या-
रागारक्ताम्भोदलीलां दधानम् ॥

पाणौ शोणाम्भोजबुद्ध्यासमन्ता-
द्भ्राम्यद्भृङ्गीमण्डलीतुल्यकुल्याम् ।
अङ्गुल्यग्रासङ्गिरुद्राक्षमाला-
मङ्गुष्ठाग्रेणासकृद्भ्रामयन्तम् ॥

आर्यस्याथो गौडपादस्य पादा-
वभ्यर्च्यासौ शंकरः पङ्कजाभौ ।
भक्तिश्रद्धासंभ्रमाक्रान्तचेताः
प्रह्वस्तस्यावग्रतः प्राञ्जलिः सन् ॥

सिञ्चन्नेनं क्षीरवाराशिवीची-
साचिव्यायांऽऽसन्नयत्नैः कटाक्षैः ।
दन्तज्योत्स्नादन्तुराश्रापि कुर्व-
न्नाशाः सूक्तिं संदधे गौडपादः ॥

कच्चित्सर्वां वेत्सि गोविन्दनाम्नो
हृद्या विद्या संसृतेरुद्धारकृया ।
कच्चित्तत्त्वं तत्त्वमानन्दरूपं
नित्यं सच्चिन्निर्मलं वेत्सि वेद्यम् ॥

भक्त्या युक्ताः स्वानुरक्ता विरक्ताः
शान्ता दान्ताः संततं श्रद्दधानाः ।
कच्चित्तत्त्वज्ञानकामा विनीता
शुश्रूषन्ते शिष्यवर्या गुरुं त्वाम् ॥

कच्चिन्मित्याः शत्रवो निर्जितास्ते
कच्चित्प्राप्ताः सद्गुणाः शान्तिपूर्वाः ।
कच्चिद्योगः साधितोऽष्टाङ्गयुक्तः
कच्चिच्चित्तं साधुचित्तत्त्वगं ते ॥

इत्यद्वैताचार्यवर्येण तेन
प्रेम्णा पृष्टः शंकरः साधुशीलः ।
भक्त्युद्रेकाद्वाष्पपर्याकुलाक्षो
बभ्रन्मूर्धन्यञ्जलिं व्याजहार ॥

यद्यत्पृष्टं स्पष्टमाचार्यपादै-
स्तत्तत्सर्वं भो भविष्यत्यवश्यम् ।
कारुण्याब्धेः कल्पयुष्मत्कटाक्षै-
र्दृष्टस्याऽऽहुर्दुर्लभं किंनु जन्तोः ॥

मूको वाग्ग्मी मन्दधीः पण्डिताग्र्यः
पापाचारः पुण्यनिष्ठेषु गण्यः ।
कामासक्तः कीर्तिमान्निस्पृहाणा-
मार्यापाङ्गालोकतः स्यात्क्षणेन ॥

लेशं वाऽपि ज्ञातुमीष्टे पुमान्कः
सीमातीतस्याद्य युष्मन्महिम्नः ।
तुष्ट्वाऽत्यन्तं तत्त्वविद्योपदेष्टा
जातः साक्षाद्यस्य वैयासकिः सः ॥

आजानात्मज्ञानसिद्धं यमारा-
दौदासीन्याज्जातमात्रं व्रजन्तम् ।
प्रेमावेशात्पुत्र पुत्रेति शोच-
न्पाराशर्यः पृष्ठतोऽनुप्रपेदे ॥

यश्चाऽऽहूतो योगभाष्यप्रणेत्रा
पित्रा प्राप्तः स प्रपञ्चैकभावम् ।
सर्वाहंताशीलनाद्योगभूमेः
प्रत्याक्रोशं प्रातनोद्वृक्षरूपः ॥

तत्तादृशज्ञानपाथोथियुग्म-
त्पादद्वंद्वं पद्म सौहार्दहृद्यम् ।
दैवादेतद्दीनदृग्गोचरंश्चे-
द्रक्तस्यैतद्भागधेयं ह्यमेयम् ॥

इत्याकर्ण्याथाब्रवीद्रौडपादो
वत्स श्रुत्वा वास्तवांस्त्वद्गुणौघान् ।
द्रष्टुं शान्तस्वान्तवन्तं मम त्वां
गाढोत्कण्ठागर्भितं चित्तमासीत् ॥

कृतास्त्वया भाष्यमुखा निबन्धा
मत्कारिकावारिजैंनुःसुखार्काः ।
श्रुत्वेति गोविन्दमुखात्प्रहृष्य
दृगध्वनीनोऽस्मि तवाद्य विद्वन् ॥

इति स्फुटं प्रोक्तवते विनीतः
सोऽश्रावयद्भाष्यमशेषमस्मै ।
विशिष्य माण्डूक्यगभाष्ययुग्मं
श्रुत्वा प्रहृष्यन्निदमब्रवीत्तम् ॥

मत्कारिकाभावविभेदितादृ-
ङ्माण्डूक्यभाष्यश्रवणोत्थहर्षः ।
दातुं वरं ते विदुषां वराय
प्रोत्साहयत्याशु वरं वृणीष्व ॥

स प्राह पर्यायशुकार्षिमीक्ष्य
भवन्तमद्राक्षमतिष्यपूरुषम् ।
वरः परः कोऽस्ति तथाऽपि चिन्तनं
चित्तत्त्वगं मेऽस्तु गुरो निरन्तरम् ॥

तथेति सोऽन्तर्धिमपास्तमोहे
गते चिरंजीविमुनावथासौ ।
वृत्तान्तमेतं स मुदाऽऽश्रवेभ्यः
संश्रावयंस्तां क्षणदामनैषीत् ॥

अथ द्युनद्यामुषसि क्षमीन्द्रो
निर्वर्त्य नित्यं विधिकृत्स शिष्यैः ।
तीरे निदिध्यासनलालसोऽभू-
दत्रान्तरेऽश्रूयत लोकवार्ता ॥

जेम्बूद्वीपं शस्यतेऽस्यां पृथिव्यां
तत्राप्येतन्मण्डलं भारताख्यम् ।
काश्मीराख्यं मण्डलं तत्र शस्तं
यत्राऽऽस्तेऽसौ शारदा वागधीशा ॥

द्वारैर्युक्तं मण्डपैस्तच्चतुर्भि-
र्देव्या गेहं यत्र सर्वज्ञपीठम् ।
यत्राऽऽरोहे सर्ववित्सज्जनानां
नान्ये सर्वे यत्प्रवेष्टुं क्षमन्ते ॥

प्राच्याः प्राच्यां पश्चिमाः पश्चिमायां
ये चोदीच्यास्तामुदीचीं प्रपन्नाः ।
सर्वज्ञास्तद्द्वारमुद्घाटयन्तो
दाक्षा नद्धं नो तदुद्घाटयन्ति ॥

वार्तामुपश्रुत्य स दाक्षिणात्यो
मानं तदीयं परिमातुमिच्छन् ।
काश्मीरदेशाय जगाम हृष्टः
श्रीशंकरो द्वारमपावरीतुम् ॥

द्वारं पिनद्धं किल दाक्षिणात्यं
न सन्ति विद्वांस इतीह दाक्षाः ।
तां किंवदन्तीं विफलां विधातुं
जगाम देवीनिलयाय हृष्यन् ॥

वादिब्रातगजेन्द्रदुर्मदघटादुर्गेर्वसंकर्षण
श्रीमच्छंकरदेशिकेन्द्रमृगराडायाति सर्वार्थवित् ।
दूरं गच्छत वादिदुःशठगजाः संन्यासदंष्ट्रायुधो
वेदान्तोरुवनाश्रयस्तदपरं द्वैतं वनं भक्षति ॥

करतटान्त्वान्तमदसौरभसारभर स्ख-
लदलिंसंभ्रमत्कलभकुम्भविजृम्भिबलः ।
हरिरिव जम्बुकानमददन्तगजान्कुजना
नपि खलु नाक्षिगोचरयतीह यतिर्हतकान् ॥

संश्रावयन्नध्वनि देशिकेन्द्रः
श्रीदक्षिणद्वारभुवं प्रपेदे ।
कपाटमुद्घाट्य निवेष्टुकामं
ससंभ्रमं वादिगणो न्यरुत्सीत् ॥

अथाब्रवीद्वादिगणः स देशिकं
किमर्थमेवं बहुसंभ्रमक्रिया ।
यदत्र कार्यं तदुदीर्यतां शनै
र्न संभ्रमः कर्तुमलं तदीप्सितम् ॥

यः कश्चिदेत्येतु परीक्षितुं चे
द्वेदाखिलं नाविदितं ममाणु ।
इत्थं भवान्वक्ति समुन्नतीच्छो
दत्त्वा परीक्षां व्रज देवालयम् ॥

षड्भाववादी कणभुङ्मतस्थः
पप्रच्छ तं स्वीयरहस्यमेकम् ।
संयोगभाजः परमाणुयुग्मा
ज्जातं हि सूक्ष्मं द्व्यणुकं मतं नः ॥

यत्स्यादणुत्वं तदुपाश्रितं त
ज्जायेत कस्माद्वद सर्वविच्चेत् ।
नो चेत्प्रभुत्वं तव वक्तुमेते
सर्वज्ञभाषां विहितां कथन्ते ॥

या द्वित्वसंख्या परमाणुनिष्ठा
सा कारणं तस्य गतस्य मात्रा ।
इतीरिते तद्वचनं प्रपूज्य
स्वयं न्यवर्तिष्ट कणादलक्ष्मीः ॥

तत्रापि नैयायिक आत्तगर्वः
कणादपक्षाच्चरणाक्षपक्षे ।
मुक्तेर्विशेषं वद सर्वविच्चे-
न्नो चेत्प्रतिज्ञां त्यज सर्ववित्त्वे ॥

अत्यन्तनाशे गुणसंगतेर्या
स्थितिर्नभोवत्कणभक्षपक्षे ।
मुक्तिंस्तदीये चरणाक्षपक्षे
साऽऽनन्दसंवित्सहिता विमुक्तिः ॥

पदार्थभेदः स्फुट एव सिद्ध-
स्तथेश्वरः सर्वजगाद्वधाता ।
स ईशवादीत्युदितेऽभिनन्द्य
नैयायिकोऽपि न्यवृतन्निरोधात् ॥

तं कापिलः प्राह च मूलयोनिः
किं वा स्वतन्त्रा चिदधिष्ठिता वा ।
जगन्निदानं वद सर्ववित्त्वा-
न्नो चेत्प्रवेशस्तव दुर्लभः स्यात् ॥

सा विश्वयोनिर्बहुरूपभागिनी
स्वयं स्वतन्त्रा त्रिगुणात्मिका सती ।
इत्येव सिद्धान्तगतिस्तु कापिल्ली
वेदान्तपक्षे परतन्त्रता मता ॥

ततो नदन्तो न्यरुधन्सगर्वा
दत्त्वा परीक्षां व्रज धाम देव्याः ।
बौद्धास्तथा संप्रथिताः पृथिव्यां
बाह्यार्थविज्ञानकशून्यवादैः ॥

बाह्यार्थवादो द्विविधस्तदन्त-
रं वाच्यं विविक्षुर्यदि देवाल्यम् ।
विज्ञानवादस्य च किं विभेद-
कं भवन्मताद्ब्रूहि ततः परं व्रज ॥

सौत्रान्तिको वक्ति हि वेद्यजातं
लिङ्गाधिगम्यं त्वितरोऽक्षगम्यम् ।
तयोस्तयोर्भङ्गुरताऽविशिष्टा
भेदः कियान्वेदनवेद्यभागी ॥

विज्ञानवादी क्षणिकत्वमेषा-
मङ्गीचकारापि बहुत्वमेषः ।
वेदान्तवादी स्थिरसंविदेके-
त्यङ्गीचकारेति महान्विशेषः ॥

अथाब्रवीद्दिग्वसनानुसारी
रहस्यमेकं वद सर्वविच्चेत् ।
यदस्तिकायोत्तरशब्दवाच्यं
तत्किं मतेऽस्मिन्वद देशिकाऽऽशु ॥

तत्राऽऽह देशिकवरः शृणु रोचते चे
ज्जीवादिपञ्चकमभीष्टमुदाहरन्ति ।
तच्छब्दवाच्यमिति जैनमतेऽप्रशस्ते
यद्यस्ति बोद्धुमपरं कथयाऽऽशु तन्मे ॥

दत्तोत्तरे वादिगणे तु बाह्ये
बभाण कश्चित्किल जैमिनीयः ।
शब्दः किमात्मा वद जैमिनीये
द्रव्यं गुणो वेति ततो व्रज त्वम् ॥

नित्या वर्णाः सर्वगाः श्रोत्रवेद्या
यत्तद्रूपं शब्दजालं च नित्यम् ।
द्रव्यं व्यापीन्यब्रुवञ्जैमिनीया
इत्येवं तं प्रोक्तवान्देशिकेन्द्रः ॥

शास्त्रेषु सर्वेष्वपि दत्तवन्तं
प्रत्युत्तरं तं समपूजयंस्ते ।
द्वारं समुद्घाट्य ददुश्च मार्गं
ततो विवेशान्तरभूमिभागम् ॥

पाणौ सनन्दनमसाववलम्ब्य विद्या
भद्रासनं तदवरोढुमनाश्चचाल ।
अत्रान्तरे विधिवधूर्विबुधाग्रगण्य
माचार्यशंकरमवोचदनङ्गवाचा ॥

सर्वज्ञता तेऽस्ति पुरैव यस्मा
त्सर्वत्र पर्यैक्षि भवान्न चेत्ते ।
विरिञ्चिरूपान्तरविश्वरूपः
शिष्यः कथं स्यात्प्रथिताग्रणीः सः ॥

सर्वज्ञतैकैव भवेन्न हेतुः
पीठाधिरोहे परिशुद्धता च ।
सा तेऽस्ति वा नेति विचार्यमेत
त्तिष्ठ क्षणं त्वं कुरु साहसं मा ॥

त्वं चाङ्गनाः समुपभुज्य कलारहस्य
प्रावीण्यभाजनमभूयतिधर्मनिष्ठः ।
आरोढुमीदृशपदं कथमर्हता ते
सर्वज्ञतेव विमलत्वमपीह हेतुः ॥

नास्मिञ्शरीरे कृतकिल्बिषोऽहं
जन्मप्रभृत्यम्ब न संदिहेऽहम् ।
व्यधायि देहान्तरसंश्रयाद्य
न्न तेन लिप्येत हि कर्मणाऽन्यः ॥

इत्थं निरुत्तरपदां स विधाय देवीं
सर्वज्ञपीठमधिरुह्य ननन्द सभ्यः ।
संमानितोऽभवदसौ विबुधैश्च वाण्या
गार्ग्या कहोलमुखरैरिव याज्ञवल्क्यः ॥

वादप्रादुर्विनादप्रतिकथनसुधीवाददुर्वारतर्क
न्यक्कारस्वैरधाटीभरितहरिदुपन्यस्तमाहानुभाव्यः ।
सर्वज्ञो वस्तुमर्हस्त्वमिति बहुमतः स्फारभारत्यमोघ
श्लाघाजोगुष्यमाणो जयति यतिपतेः शारदापीठवासः ॥

कुत्राप्यासीत्प्रलीने क्षणचरणकथा कापिली कापि लीना
भग्नाऽभग्ना गुरूक्तिः क्वचिदजनि परं भट्टपादप्रवादः ।
भूमावायोगकाणादजनिमतमथाभूतवाग्भेदवार्ता
दुर्दान्तब्रह्मविद्यागुरुदुंदुरुदकथादुन्दुभेर्दिंधिमेतः ॥

काणादः क्व प्रणादः क्व च कपिलवचः काक्षपादप्रवादः
काप्यन्धा योगकन्था क्व गुरुरतिलघुः क्वापि भाट्टप्रघट्टम् ।
क्व द्वैताद्वैतवार्ता क्षपणकवितृतेः क्वापि पाषण्ड षण्ड
ध्वान्तध्वंसैकभानोर्जयति यतिपतेः शारदापीठवासे ॥

ततो दिविषदध्वनि त्वारतमघ्वराशावली
धुरंधरमीरितैस्त्रिदशपाणिकोणाहतः ।
अरुन्ध हरिदन्तरं स्वरभरैर्ध्रमत्सिन्धुभि
र्घनाघनघनारवप्रथमबन्धुभिर्दुन्दुभिः ॥

कचभरवहनं पुलोमजायाः
कतिचिदहान्यपगर्भकं यथा स्यात् ।
गुरुशिरसि तथा सुधाशनाः स्व
स्तरुकुसुमान्यथ हर्षतोऽभ्यवर्षन् ॥

इति मुनिरतितुष्टोऽध्युष्य सर्वज्ञपीठं
निजमतगुरुतायै नो पुनर्मानहेतोः ।
कतिचन विनिवेश्याथर्ष्यशृङ्गाश्रमादौ
मुनिरथ बदरीं स प्राप कांश्चित्स्वशिष्यैः ॥

दिवसान्विनिनाय तत्र कांश्चि
त्स च पातञ्जलतन्त्रनिष्ठितेभ्यः ।
कृपयोपदिशन्स्वसूत्रभाष्यं
विजितत्याजितसर्वदर्शनेभ्यः ॥

नितरां यतिराडुडुराजकर
प्रकरप्रचुरप्रसरस्वयशाः ।
स्वमयं समयं गमयन्नमय
न्हृदयं सदयं सुधियां शुशुभे ॥

एवंप्रकारैः कलिकल्मषघ्नैः
शिवावतारस्य शुभैश्चरित्रैः ।
द्वात्रिंशदत्युज्वलकीर्तिराशेः
समा व्यतीयुः किल शंकरस्य ॥

भाष्यं भूष्यं सुशीलैर्कलि कलिमलध्वंसि कैवल्यमूल्यं
हन्ताहंता समन्तात्कुमतिनतिकृता खण्डिता पण्डितानाम् ।
सद्यो विद्योतिताऽसौ विपथविमथनैर्मुक्तिपद्याऽनवद्या
श्रेयो भूयो बुधानामधिकतरममतः शंकरः किं करोतु ॥

हन्ताऽऽशोभियशोभरैस्त्रिजगतीमन्दारकुन्देन्दुभा
मुक्ताहारपटीरहीरविहरन्नीहारतारांनिभैः ।
कारुण्यामृतनिर्झरैः सुकृतिनां दैन्यानलः शून्यतां
नीतः शंकरयोगिना किममुना सौरभ्यमारभ्यताम् ॥

आक्रान्तानि दिगन्तराणि यशसा साधीयसा भूयसा
विस्मेराणि दिगन्तराणि रचितान्यत्यद्भुतैः क्रीडितैः ।
भक्ताः स्वेप्सितभुक्तिमुक्तिकलनोपायैः कृतार्थीकृता
भिक्षुक्षमापतिना किमन्यदधुना सौजन्यमातन्यताम् ॥

१६.१००

पारिकाङ्क्षीश्वरोऽप्यापदुद्धारकं
सेवमानातुखस्वस्तिविस्तारकम् ।
पापदावानलातापसंहारकं
योगिवृन्दाधिपः प्राप केदारकम् ॥

१६.१०१

तत्रातिशीतार्दितशिष्यसंघ- संरक्षणाय ।
तुलितप्रभावः ।
तप्तोदकं प्रार्थयते स्म चन्द्र- कलाधरात्तीर्थकरप्रधानः ॥

१६.१०२

कर्मन्दिवृन्दपतिना गिरिशोऽर्थितः स
न्संतप्तवारिलहरीं स्वपदारविन्दात् ।
प्रावर्तयत्प्रथयती यतिनाथकीर्त्तिं
याऽद्यापि तत्र समुदञ्चति तप्ततोया ॥

१६.१०३

इतिकृतसुरकार्यं नेतुमाजग्मुरेनं
रजतशिखरिभृङ्गं तुङ्गमीशावतारम् ।
विधिशतमखचन्द्रोपेन्द्रवाय्वग्निपूर्वाः
सुरनिकरवरेण्याः सर्षिसंघाः ससिद्धाः ॥

१६.१०४

विद्युद्वल्लीनिमुतसमुदारब्धयुद्धैर्विमानैः
संख्यातीतैः सपदि गगनाभोगमाच्छादयन्तः ।
स्तुत्वा देवं त्रिपुरमथनं ते यतीशानवेषं
मन्दारोत्थैः कुसुमनिचयैरब्रुवन्नर्चयन्तः ॥

१६.१०५

भवानाद्यो देवः कवलितविषः कामदहनः
पुरारातिर्विश्वप्रभवलयहेतुस्त्रिनयनः ।
यदर्थं गां प्राप्तो भवमथन वृत्तं तदधुना
तदायाहि स्वर्गं सपदि गिरिशास्मत्प्रियकृते ॥

१६.१०६

उन्मीलद्विनयप्रधानसुमनोवाक्यावसाने महा-
देवे संभृतसंभ्रमे निजपदं गन्तुं मनः कुर्वति ।
शैलादिः प्रमथैः परिष्कृतवपुस्तस्थौ पुरस्तत्क्षणा-
दुक्षा शारदवारिदुग्धवरटाहंकारहुंकारकृत् ॥

१६.१०७

इन्द्रोपेन्द्रप्रधानैस्त्रिदशपरिवृढैः स्तूयमानः प्रसूनै-
र्दिव्यैरभ्यर्च्यमानः सरसिरुहभुवा दत्तहस्तावलम्बः ।
आरुह्योक्षाणमग्र्यं प्रकटितसुजटाजूटचन्द्रावतंसः
शृण्वन्नालोकशब्दं समुदितमृषिभिर्धाम नैजं प्रतस्थे ॥

१६.१०८

जीवन्नेव विमुच्यते यदुदितं ब्रह्माद्वयं तारकं श्रुत्वा तं द्विजराजसंश्रितपदं भाषाविपस्याऽऽत्मदम्
वेदान्तामृतयुक्तकण्ठममलैर्हंसैः सदा सेवितं भोग्यासङ्गविवर्जितं यतिवरं नौम्यद्भुतं शंकरम्
१
पाण्डवेष्वहितारेशप्रमिते शुभ्रवत्सरे
श्रावणे सितपञ्चम्यां सिंहे सिद्धो गुरावयम्

॥ इति षोडशः सर्गः (श्रीमदाचार्याणां शारदापीठवासवर्णनम्) ॥

Other texts to read

श्रीमद्भगवद्गीता

सुभद्राहरणम् ब्रह्मदत्तनारायणः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect