श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — चतुर्दशः सर्गः (पद्मपादतीर्थयात्रावर्णनम्) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — caturdaśaḥ sargaḥ (padmapādatīrthayātrāvarṇanam)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ चतुर्दशः सर्गः (पद्मपादतीर्थयात्रावर्णनम्) ॥

अथाब्जपात्कर्तुमनाः स तीर्थ
यात्रामयाचिष्ट गुरोरनुज्ञाम् ।
देया गुरो मे भगवन्ननुज्ञा
देशान्दिदृक्षे बहुतीर्थयुक्तान् ॥

स क्षेत्रवासो निकटे गुरोर्यो
वासस्तदीयाङ्घ्रिजलं च तीर्थम् ।
गुरूपदेशेन यदात्मदृष्टिः
सैव प्रशस्ताऽखिलदेवदृष्टिः ॥

शुश्रूषमाणेन गुरोः समीपे
स्थेयं न नेयं च ततोऽन्यदेशे ।
विशिष्य मार्गश्रमकर्शितस्य
निद्राभिभूत्या किमु चिन्तनीयम् ॥

द्विधा हि संन्यास उदीरितोऽयं
विबुद्धतत्त्वस्य च तद्बुभुत्सोः ।
तत्त्वंपदार्थैक्य उदीरितोऽयं
यत्नात्त्वमर्थः परिशोधनीयः ॥

संभाव्यते क्क च जलं क्क च नास्ति पाथः
शय्यास्थलं क्वचिदिहास्ति न च क्व चास्ति ।
शय्यास्थलीजलनिरीक्षणसक्तचेताः
पान्थो न शर्म लभते कलुषीकृतात्मा ॥

ज्वरातिसारादि च रोगजालं
बाधेत चेत्तर्हि न कोऽप्युपायः ।
स्थातुं च गन्तुं च न पारयेत
तदा सहायोऽपि विमुञ्चतीमम् ॥

स्नानं प्रभाते न च देवतार्चनं
क्क चोक्तशौचं क्क च वा समाधयः ।
क्क चाशनं कुत्र च मित्रसंगतिः
पान्थो न शाकं लभते क्षुधातुरः ॥

नास्त्युत्तरं गुरुगिरस्तदपीह वक्ष्ये
सत्यं यदाह भगवान्गुरुपार्श्ववासः ।
श्रेयानिति प्रथमसंयमिनामनेका
न्देशानवीक्ष्य हृदयं न निराकुलं मे ॥

सर्वत्र न क्वापि जलं समस्ति
पश्चात्पुरस्तादथ वा विदिक्षु ।
मार्गो हि विद्येत न सुव्यवस्थः
सुखेन पुण्यं क्व नु लभ्यतेऽधुना ॥

जन्मान्तरार्जितमघं फलदानहेतो- र्व्याध्यात्मना जनिमुपैति न नो विवादः ।
साधारणादिह च वा परदेशके वा ।
कर्म ह्यभुक्तमनुवर्तत एव जन्तुम् ॥

इह स्थितं वा परतः स्थितं वा
कालो न मुञ्चेत्समयागतश्चेत् ।
तद्देशगत्याऽमृत देवदत्त
इत्यादिकं मोहकृतं जनानाम् ॥

मन्वादयो मुनिवराः खलु धर्मशास्त्रे
धर्मादि संकुचितमाहुरतिप्रवृद्धम् ।
देशाद्यवेक्ष्य न तु तत्सरणिं गतानां
शौचाद्यतिक्रमकृतं प्रभवेदघं नः ॥

दैवेऽनुकूले विपिनं गतो वा
समाप्नुयाद्वाञ्छितमन्नमेषः ।
ह्रियेत नश्येदपि वा पुरस्थं
तस्मिन्प्रतीपे तत एव सर्वम् ॥

गृहं परित्यज्य विदेशगो ना
सुखं समागच्छति तीर्थदृश्वा ।
गृहं गतो याति मृतिं पुरस्ता
त्तदागमादत्र च किं निमित्तम् ॥

देशे कालेऽवस्थितं तद्विमुक्तं
ब्रह्मानन्दं पश्यतां तत्र तत्र ।
चित्तैकाग्र्ये विद्यमाने समाधिः
सर्वत्रासौ दुर्लभो नेति मन्ये ॥

सत्तीर्थसेवा मनसः प्रसादिनी
देशस्य वीक्षा मनसः कुतूहलम् ।
क्षिणोत्यनर्थान्सुजनेन संगम
स्तस्मान्न कस्मै भ्रमणं विरोचते ॥

अटाव्यमानोऽपि विदेशसंगतिं
लमेत विद्वान्विदुषाऽभिसंगतिम् ।
बुधो बुधानां खलु मित्रमीरितं
खलेन मैत्री न चिराय तिष्ठति ॥

समीपवासोऽयमुदीरितो गुरो
र्विदेशगो यद्धृदयेन धारयेत् ।
समीपगोऽप्येष न संस्थितोऽन्तिके
न भक्तिहीनो यदि धारयेद्धृदि ॥

सुजनः सुजनेन संगतः
परिपुष्णाति मतिं शनैः शनैः ।
परिपुष्टमतिर्विवेकवा
ञ्छनकैर्हेयगुणं विमुञ्चति ॥

यद्याग्रहोऽस्ति तव तीर्थनिषेवणायां
विघ्नो मयाऽत्र न खलु क्रियते पुमर्थे ।
चित्तस्थिरत्वगतये विहितो निषेधो
मा भूद्विशेषगमनं त्वतिदुःखहेतुः ॥

नैको मार्गो बहुजनपदक्षेत्रतीर्थानि यातां
चौराध्वानं परिहर सुखं त्वन्यमार्गेण याहि ।
विप्राग्र्याणां वसतिविततिर्यत्र वस्तव्यमीष
न्नो चेत्सार्धं परिचितजनैः शीघ्नुद्दिष्टदेशम् ॥

सद्भिः सङ्गो विधेयः स हि सुखनिचयं सूयते सज्जनाना
मध्यात्मैक्ये कथास्ता घटितबहुरसाः श्राव्यमाणाः प्रशान्तैः ।
कायक्लेशं विभिद्युः सततभयभिदः श्रान्तविश्रान्तवृक्षाः
स्वान्तश्रोत्राभिरामाः परिमृषिततृषः क्षोभितक्षुत्कलङ्काः ॥

सत्सङ्गोऽयं बहुगुणयुतोऽप्येकदोषेण दुष्टो
यत्स्वान्तेऽयं तपति च परं सूयते दुःखजालम् ।
स्वल्वासङ्गो वसतिसमये शर्मदः पूर्वकाले
प्रायो लोके सततविमलं नास्ति निर्दोषमेकम् ॥

मार्गे यास्यन्न बहुदिवसान्पाथसः संग्रही स्या
तस्माद्दोषो जिगमिषुपदप्राप्तिविघ्नस्ततः स्यात् ।
प्राप्योद्दिष्टं वस निरसनं तत्र कार्यस्य सिद्धे
र्मूलाद्भ्रंशोऽभिलषितपदप्राप्त्यभावोऽन्यथा हि ॥

मार्गे चोरा निकृतिवपुषः संवसेयुः सहैव
च्छन्नात्मानो बहुविधगुणैः संपरीक्ष्याः प्रयत्नात् ।
देवान्वस्त्रं लिखितमथ वा दुर्विधा नेतुकामा
विश्वासोऽतोऽपरिचितनृषु प्रोज्झनीयो न कार्यः ॥

मध्येमार्गं योजनाभ्यन्तरे वा
तिष्ठेयुश्चेद्भिक्षवस्तेऽभिगम्याः ।
पूज्याः पूज्यास्तद्व्यतिक्रान्तिरुग्रा
श्रेयस्कार्यं निष्फलीकर्तुमीशाः ॥

यदापदमदं सदा यतिवर स्थितं वस्तु त
न्मतं भज मितंपचान्मनसि मा कृथाः प्राकृतान् ।
कषायकलुषाशयक्षतिविनिर्वृतः सन्मतः
सुखी चर मुखे चिरात्स्फुरति संततानन्दता ॥

इत्थं गुरामुखगुहोदितवाक्सुधां ता
मापीय हृष्टहृदयः स मुनिः प्रतस्थे ।
प्रस्थाप्य तं गुरुरोऽथ सुरेश्वराद्यैः
कालं कियन्तमनयत्सह शृङ्गकुभ्रे ॥

अधिगम्य तदाऽऽत्मयोगशक्ते
रनुभावेन निवेद्य चाऽऽश्रवेभ्यः ।
अवलम्बिततारकापथोऽसा
वचिरादन्तिकमाससाद मातुः ॥

तत्राऽऽतुरां मातरमैक्षतासौ
ननाम तस्याश्चरणौ कृतात्मा ।
सा चैनमुद्वीक्ष्य शरीरतापं
जहौ निदाघार्त इवाम्बुदेन ॥

असावसङ्गोऽपि तदाऽऽर्द्रचेता
स्तामाह मोहान्धतमोपहर्ता ।
अम्बायमस्त्यत्र शुचं जहीहि
ब्रवीहि किं ते करवाणि कृत्यम् ॥

दृष्ट्वा चिरात्पुत्रमनामयं सा
हृष्टान्तरात्मा निजगाद मन्दम् ।
अस्यां दशायां कुशली मया त्वं
दिष्ट्याऽसि दृष्टः किमतोऽस्ति कृत्यम् ॥

इतः परं पुत्रक गात्रमेत
द्वोढुं न शक्नोमि जराविशीर्णम् ।
संस्कृत्य शास्त्रोदितवर्त्मना त्वं
सद्वृत्त मां प्रापय पुण्यलोकान् ॥

सुतानुगां सूक्तिमिमां जनन्याः
श्रुत्वाऽथ तस्यै सुखरूपमेकम् ।
मायामयाशेषविशेषशून्यं
मानातिगं स्वप्रभमप्रमेयम् ॥

उपादिशद्ब्रह्म परं सनातनं
न यत्र हस्ताङ्घ्रिविभागकल्पना ।
अन्तर्बहिः संनिहितं यथाऽम्बरं
निरामयं जन्मजरादिवर्जितम् ॥

सौम्यागुणे मे रमते न चित्तं
रम्यं वद त्वं सगुणं तु देवम् ।
न बुद्धिमारोहति तत्त्वमात्रं
यदेकमस्थूलमनण्वगोत्रम् ॥

निशम्य मातुर्वचनं दयालु
स्तुष्टाव भक्त्या मुनिरष्टमूर्तिम् ।
वृत्तैर्भुजंगोपपदैः प्रसन्नः
प्रस्थापयामास स च स्वदूतान् ॥

विलोक्य ताञ्शूलपिनाकहस्ता
न्नैवानुगच्छेयमिति ब्रुवन्त्याम् ।
तस्यां विसृज्यानुनयेन शैवा
नस्तौदथो माधवमादरेण ॥

भुजगाधिपभोगतल्पभाजं
कमलाङ्कस्थलकल्पिताङ्घ्रिपद्मम् ।
अभिवीजितमादरेण नीला
वसुधाभ्यां चलमानचामराभ्याम् ॥

विहिताञ्जलिना निषेव्यमाणं
विनतानन्दकृताऽग्रतो रथेन ।
धृतमूर्तिभिरस्त्रदेवताभिः
परितः पञ्चभिरश्रितोपकण्ठम् ॥

महनीयतमालकोमलाङ्गं
मुकुटीरत्नचयं महार्हयन्तम् ।
शिशिरेतरभानुशीलिताग्रं
हरिनीलोपलभूधरं हसन्तम् ॥

तत्तादृशं निजसुतोदितमम्बुजाक्षं
चित्ते दधार मृतिकाल उपागतेऽपि ।
चित्तेन कंजनयनं हृदि भावयन्ती
तत्याज देहमबला किल योगिवत्सा ॥

ततः शरच्चन्द्रमरीचिरोचि
र्विचित्रपारिप्लवकेतनाढ्यम् ।
विमानमादाय मनोज्ञरूपं
प्रादुर्बभूवुः किल विष्णुदूताः ॥

वैमानिकांस्तानयनाभिरामा
नवेक्ष्य हृष्टा प्रशशंस पुत्रम् ।
विमानमारोप्य विराजमान
मनायि तैः सा बहुमानपूर्वम् ॥

इयमर्चिरहर्वलक्षपक्षा
न्षडुदङ्माससमानिलार्कचन्द्रान् ।
चपलावरुणेन्द्रधातृलोका
न्क्रमशोऽतीत्य परं पदं प्रपेदे ॥

स्वयमेव चिकीर्षुरेव मातु
श्चरमं कर्म समाजुहाव बन्धून् ।
किमिहास्ति यते तवाधिकारः
कितवेत्येनममी निनिन्दुरुच्चैः ॥

अनलं बहुधाऽर्थिताऽपि तस्मै
बत नाऽऽदत्त च बन्धुता तदीया ।
अथ कोपपरीवृतान्तरोऽसा
वखिलांस्तानशपच्च निर्ममेन्द्रः ॥

संचित्य काष्ठानि सुशुष्कवन्ति
गृहोपकण्ठे धृततोयपात्रः ।
स दक्षिणे दोष्णि ममन्थ वह्निं
ददाह तां तेन च संयतात्मा ॥

न याचिता वह्निमदुर्यदस्मै
शशाप तान्स्वीयजनान्सरोषः ।
इतः परं वेदबहिष्कृतास्ते
द्विजा यतीनां न भवेच्च भिक्षा ॥

गृहोपकण्ठेषु च वः श्मशान
मद्यप्रभृत्यास्त्विति ताञ्शशाप ।
अद्यापि तद्देशभवा न वेद
मधीयते नो यमिनां च भिक्षा ॥

तदाप्रभृत्येत्र गृहोपकण्ठे
ष्वासीच्छ्मशानं किल हन्त तेषाम् ।
महत्सु धीपूर्वकतापराधो
भवेत्पुनः कस्य सुखाय लोके ॥

शान्तः पुमानिति न पीडनमस्य कार्यं
शान्तोऽपि पीडनवशान्क्रुधमुद्वहेत्सः ।
शीतः सुखोऽपि मथितः किल चन्दनद्रु
स्तीव्रहुताशजनको भवति क्षणेन ॥

यद्यप्यशास्त्रीयतया विभाति
तेजस्विनां कर्म तथाऽप्यनिन्द्यम् ।
विंनिन्द्यकृत्यं किल भार्गवस्य
ददुः स्वपुत्रान्कतिचिद्वृकाय ॥

इति स्वजननीमसौ मुनिजनैरपि प्रार्थितां
पुनः पतनवर्जितामतनुसौख्यसंदोहिनीम् ।
यतिश्रितिपर्तिर्गतिं वितमसं स नीत्वा तत
स्ततोऽन्यमतशातने प्रयतते स्म पृथ्वीतले ॥

अथ तत्सहायजलजाङ्घ्युपागमे
च्छुरभीप्सितेऽत्र विललम्ब एषंकः ।
जलजाङ्घ्रिरप्यथ पुरा निजाज्ञया
कृतवानुदीच्यबहुतीर्थसेवनम् ॥

आससाद शनकैर्दिशं मुने
र्यस्य जन्म वसुधाघटी स्मृता ।
सा श्रुतिः सकलरोगनाशिनी
योऽपिवज्जलधिमेकबिन्दुवत् ॥

अद्राक्षीत्सुभगाहिभूषिततनुं श्रीकालहस्तीश्वरं
लिङ्गे संनिहितं दधानमनिशं चान्द्रीं कलां मस्तके ।
पार्वत्या करुणारसान्द्रमनसाऽऽश्लिष्टं प्रमोदास्पदं
देवैरिन्द्रपुरोगमैर्जय जयेत्याभाष्यमाणं मुनिः ॥

स्नात्वा सुवर्णमुखरीसलिलाशयेऽन्त
र्गत्वा पुनः प्रणमति स्म शिवं भवान्या ।
आनर्च भावकुसुमैर्मनसा नुनाव
स्तुत्वा च तं पुनरयाचत तीर्थयात्राम् ॥

लब्ध्वाऽनुज्ञां तज्ज्ञराट्कालहस्ति
क्षेत्रात्काञ्चीक्षेत्रमागातपवित्रम् ।
संसाराब्धिं संतितीर्षोः प्रसिद्धं
वृद्धाः प्राहुर्यद्धि लोके ह्यमुष्मिन् ॥

तत्रैकाम्रेश्वरं विश्वनाथं
नत्वा गम्यं स्वीयभाग्यातिशीत्या ।
देवीं धामान्तर्गतामन्तकारे
र्हार्दं रुद्रस्येव जिज्ञासमानाम् ॥

केल्लालेशं द्राक्ततो नातिदूरे
लक्ष्मीकान्तं संवसन्तं पुराणम् ।
कारुण्यार्द्रस्वान्तमन्तादिशू-
न्यं दृष्ट्वा देवं तुतोषैकभक्त्या ॥

पुण्डरीकपुरमाययौ मुनि
र्यत्र नृत्यति सदाशिवोऽनिशम् ।
वीक्षते प्रकृतिरादिमा हृदा
पार्वतीपरिणतिः शुचिस्मिता ॥

ताण्डवं मुनिजनोऽत्र वीक्षते
दिव्यचक्षुरमलाशयोऽनिशम् ।
जन्ममृत्युभयभेदि दर्शना
न्नेत्रमानसविनेआदकारकम् ॥

किंचात्र तीर्थमिति भिक्षुगणेन कश्चि
त्पृष्टोऽब्रवीच्छिवपदाम्बुजसक्तचित्तः ।
संप्रार्थितः करुणयाऽस्मरदत्र गङ्गां
देवोऽथ संन्यधित दिव्यसरित्सुतीर्थम् ॥

शिवाज्ञयाऽभूदिति तीर्थमेत
च्छिवस्य गङ्गां प्रवदन्ति लोके ।
स्नानादमुष्यां विधुतेआरुपापाः
शनैः शनैस्ताण्डवमीक्षमाणाः ॥

शिवस्य नाट्यश्रमकर्शितस्य
श्रमापनोदाय विचिन्तयन्ती ।
शिवेति गङ्गापरिणामगाऽभू
त्ततोऽथ वैतत्प्रथितं तदाख्यम् ॥

नृत्यत्तीरहतस्खलज्जलगतैः पर्यापतद्बिन्दुकं
पार्श्वे स्वावसतेर्विनोदवशतो यज्जह्रुकन्यापयः ।
नृत्यं तन्वति धूर्जटौ विगलितं प्रेङ्खज्जटामण्डला
त्तेनैतच्छिवजान्हवीति कथयन्त्यन्ये विपश्चिज्जनाः ॥

स्नायं स्नायं तीर्थवर्येऽत्र नित्यं
वीक्षं वीक्षं देवपादाब्जयुग्मम् ।
शोधं शोधं मानसं मानवोऽसौ
वीक्षतेदं ताण्डवं शुद्धचेताः ॥

शुद्धं महद्वर्णयितुं क्षमेत
पुण्यं पुरारिः स्वयमेव तस्य ।
निमज्ज्य शंभुद्युसरित्यमुष्यां
दाक्षायणीनाथमुदीक्षते यः ॥

इतीरितः शंकरयोजितात्मा
केनापि भिक्षुर्मुदितो जगाहे ।
तीर्थं तदाप्लुत्य ननाम शंभो
रङ्घ्रिं जितात्मा भुवनस्य गोप्तुः ॥

रामसेतुगमनाय संदधे
मानसं मुनिरनुत्तमः पुनः ।
वर्त्मनि प्रयतमानसो व्रज
न्संददर्श सरितं कवेरजाम् ॥

यत्पवित्रपुलिनस्थलं पयः
सिन्धुवासरसिकाय विष्णवे ।
अभ्यरोचत हिरण्यवाससे
पद्मनाभमुखनामशालिने ॥

सह्यपर्वतसुतातिनिर्मला
म्भोभिषिक्तभगवत्पदाम्बुजे ।
आकलय्य बहुशिष्यसंवृतः
प्रास्थिताभिरुचितस्थलाय सः ॥

गच्छन्गच्छन्मार्गमध्येऽभियातं
गेहं भिक्षुर्मातुलस्याऽऽजगाम ।
दृष्ट्वा शिष्यैस्तं चिरेणाभियातं
मोदं प्रापन्मातुलः शास्त्रवेदी ॥

शुश्राव तं बन्धुजनः सशिष्यं
स्वमातुलागारमुपेयिवांसम् ।
आगत्य दृष्ट्वा चिरमागतं तं
जहर्ष हर्षातिशयेन साश्रुः ॥

रुरोद कश्चिन्मुमुदेऽत्र कश्चि
ज्जहास पूर्वाचरितं बभाषे ।
कश्चित्प्रमोदातिशयेन किंचि
दूचः स्खलद्गीः प्रणनाम कश्चित् ॥

ऊचेऽथ तं ज्ञातिजनः प्रमोदी
दृष्ट्वा चिरायाक्षिपथं गतोऽभूः ।
दिदृक्षते त्वां जनताऽतिहार्दा
त्तथाऽपि शक्नोषि न वीक्षणाय ॥

पुत्राः समित्रा न न बन्धुवर्गो
न राजबाधा न च चोरभीतिः ।
कृतार्थतामूलपदं यतित्वं
प्रसूनवन्तं फलितं महान्तम् ॥

शाखोपशाखाश्रितमेव वृक्षं
बाधन्त आगत्य न तद्विहीनम् ।
यथा तथा वा धनिनं दरिद्रा
बाधन्त आगत्य दिने दिने स्म ॥

कुटुम्बरक्षागतमानसोना
मायाति निद्राऽपि सुखं न जातु ।
क्क देवार्चा क्व च तीर्थयात्रा
क्व वा निषेवा महतां भवेन्नः ॥

अश्रौष्म संन्यासकृतं भवन्तं
विप्रात्कुतश्चिद्गृहमागतान्नः ।
कालोऽत्यगात्ते बहुरद्य दैवा
त्तीर्थस्य हेतोर्गृहमागतस्त्वम् ॥

यथा शकुन्ताः परिवर्धितान्द्रुमा
न्समाश्रयन्ते सुखदांस्त्यजन्त्यपि ।
परप्रकॢप्तान्मठदेवतागृहा
न्यतिः समाश्रित्य तथोज्झति ध्रुवम् ॥

यथा हि पुष्पाण्यभिगम्य षट्पदाः
संगृह्य सारं रसमेव भुञ्जते ।
तथा यतिः सारमवाप्नुवन्सुखं
गृहाद्गृहादोदनमेव भिक्षते ॥

यतेर्विरज्यात्मगतिः कलत्रं
देहं गृहं संयतमेव सौख्यम् ।
विरक्तिभाजस्तनयाः स्वशिष्याः
किमर्थनीयं यतिनो महात्मन् ॥

मनोरथानां न समाप्तिरिष्यते
पुनः पुनः संतनुते मनोरथान् ।
दारानभीप्सुर्यतते दिवानिशं
तान्प्राप्य तेभ्यस्तनयानभीप्सति ॥

अनाप्नुवन्दुःखमसौ सुतीव्रं
प्राप्नोति चेष्टेन वियुज्यते पुनः ।
सर्वात्मना कामवशस्य दुःखं
तस्माद्विरक्तिः पुरुषेण कार्या ॥

विरक्तिमूलं मनसो विशुद्धिं तन्मूलमाहुर्महतां निषेवाम् । भवादृशास्तेन च दूरदेशे परोपकाराय रसाटन्ति ॥

अज्ञातगोत्रा विदितात्मतत्त्वा
लोकस्य दृष्टया जडवद्विभान्तः ।
चरन्ति भूतान्यनुकम्पमानाः
सन्तो यहच्छोपनतोपभोग्याः ॥

चरन्ति तीर्थान्यपि संग्रहीतुं
लोकं महान्तो ननु शुद्धभावाः ।
शुद्धात्मविद्याक्षपितोरुपापा
स्तज्जुष्टमम्भो निगदन्ति तीर्थम् ॥

वस्तव्यमत्र कतिचिद्दिवसानि विद्वं
स्त्वद्दर्शनं वितनुते मुदितादि भव्यम् ।
एष्यद्वियोगचकिता जनतेयमास्ते
दुःखं गतेऽत्र भवितेति भवत्यसङ्गे ॥

कोशं क्लेशमलस्य लास्यगृहमप्युच्चैहसामाल्यं
पैशून्यस्य निशान्तमुत्कटमृषाभाषाविशेषाश्रयम् ।
हिंसामांसलमाश्रिता घनघनाशंसानृशंसा वयं
वर्ज्यं दुर्जनसंगमं करुणया शोध्या यतीन्दो त्वया ॥

संयुनक्ति वियुनक्ति देहिनं
दैवमेव परमं मनागपि ।
इष्टसंगतिनिवृत्तिकालयो
र्निर्विकारहृदयो भवेन्नरः ॥

मध्याह्नकाले क्षुधितस्तृषार्तः
क्व मेऽन्नदातेति वदन्नुपैति ।
यस्तस्य निर्वापयिता क्षुधार्तेः
कस्तस्य पुण्यं वदितुं क्षमेत ॥

सायं प्रातर्वह्निकार्यं वितन्व
न्मज्जंस्तोये दण्डकृष्णाजिनी च ।
नित्यं वर्णी वेदवाक्यान्यधीय
न्क्षुद्दृध्वा शीघ्रं गेहिनो गेहमेति ॥

उच्चैः शास्त्रं भाषमाणोऽपि भिक्षु
स्तारं मन्त्रं संजपन्वा यतात्मा ।
मध्येघस्रं जाठराग्नौ प्रदीप्ते
दण्डी नित्यं गेहिनो गेहमेति ॥

यदन्नदानेन निजं शरीरं
पुष्णंस्तपोऽयं कुरुते सुतीव्रम् ।
कर्तुस्तदर्धं ददतोऽन्नमर्ध
मिति स्मृतिः संवृणतेऽनवद्या ॥

पुण्यं गृहस्थेन विचक्षणेन
गृहेषु संचेतुमलं प्रयासात् ।
विनाऽपि तत्कर्तृनिषेवणेन
तीर्थादिसेवा बहुदुःखसाध्या ॥

गृही धनी धन्यतरो मतो मे
तस्योपजीवन्ति धनं हि सर्वे ।
चौर्येण कश्चित्प्रणयेन कश्चि
द्दानेन कश्चिच्छलतोऽपि कश्चित् ॥

संतोषयेद्वेदविदं द्विजं यः
संतोषयत्येष स सर्वदेवान् ।
तद्वेदविप्रे निवसन्ति देवा
इति स्म साक्षाच्छ्रुतिरेव वक्ति ॥

१४.१००

स्वधर्मनिष्ठा विदिताखिलार्था
जितेन्द्रियाः सेवितसर्वतीर्थाः ।
परोपकारव्रतिनो महान्त
आयान्ति सर्वे गृहिणो गृहाय ॥

१४.१०१

गृही गृहस्थोऽपि तदश्नुते फलं
यत्तर्थिसेवाभिरवाप्यते जनैः ।
तत्तस्य तीर्थ गृहमेव कीर्तितं
धनी वदान्यः प्रवसेन्न कश्चन ॥

१४.१०२

अन्तःस्थिता मूषकमुख्यजीवा
बहिःस्थिता गोमृगपक्षिमुरख्याः ।
जीवन्ति जीवाः सकलोपजीव्य
स्तस्माद्गृही सर्ववरो मतो मे ॥

१४.१०३

शरीरमूलं पुरुषार्थसाधनं
तच्चान्नमूलं श्रुतितोऽवगम्यते ।
तच्चान्नमस्माकममीषु संस्थितं
सर्वं फलं गेहपतिङ्गमाश्रयम् ॥

१४.१०४

ब्रवीमि भूयः शृणुताऽऽदरेण वो
गृहागतं पूजयताऽऽतुरातिथिम् ।
संपूजितो वोऽतिथिमुद्धरेत्कुलं
निराकृतात्किं भवतीति नोच्यते ॥

१४.१०५

विनाऽभिसंधिं कुरुत श्रुतीरितं कर्म द्विजा नो जगतामधीश्वरः । तुष्येदिति प्रार्थनयाऽपि तेन स्वान्तस्य शुद्धिर्भवताऽचिरेण वः ॥

१४.१०६

ससंरम्भश्लिष्यत्सुफणितिवधूटीकुचतटी
पटीवत्पाटीरागरवनवपङ्काङ्कितहृदः ।
तथाऽप्येते पूता यतिपतिपदाम्भोजभजन
क्षणक्षीणक्लेशाः सदयहृदयाभाः सुकृतिनः ॥

१४.१०७

संदिश्येत्थं बन्धुतां भिक्षुराजो
भिक्षां चक्रे मातुलस्यैव गेहे ।
पप्रच्छैनं मातुलो भुक्तवन्तं
किं स्विच्छन्नं पुस्तकं शिष्यहस्ते ॥

१४.१०८

टीका विद्वन्भाष्यगेति ब्रुवाणं
तां देहीति प्रोचिषे दत्तवांश्च ।
अद्राक्षीत्तां मातुलस्तस्य बुद्धिं
दृष्ट्वाऽऽनन्दीत्खेदमापच्च किंचित् ॥

१४.१०९

प्रबन्धनिर्माणविचित्रनैपु-
णीं दृष्ट्वा प्रमोदं स विवेद किंचित् ।
मतान्तराणां किल युक्तिजालै
र्निरुत्तरं बन्धनमालुलोचे ॥

१४.११०

गुरोर्मतं स्वाभिमतं विशेषा
न्निराकृतं तत्र समत्सरोऽभूत् ।
साधुर्निबन्धोऽयमिति ब्रुवाण
स्तं साभ्यसूयोऽपि कृताभिनन्दः ॥

१४.१११

सेतुं गच्छाम्यालये पुस्तभारं
ते न्यस्येमं वर्तते मेऽत्र जीवः ।
विद्वन्यद्वद्द्रोहहादौ परेषां
प्रीतिः पूर्णा नस्तथा पुस्तभारे ॥

१४.११२

इत्युक्त्वा तैर्मातुलं मस्करीशः
शिष्यैर्हृष्यन्सेतुमेष प्रतस्थे ।
प्रस्थातुः श्रीपद्मपादस्य जातं
कष्टं चैष्यत्सूचनायै निमित्तम् ॥

१४.११३

वामं नेत्रं गन्तुरस्पन्दतैव
बाहुः पुस्फोरापि वामस्तथोरुः ।
चुक्षावोच्चैर्हन्त कश्चित्पुरस्ता
त्तत्सर्वं द्राज्ञोऽगणित्वा जगाम ॥

१४.११४

गतेऽत्र मेने किल मातुलोऽस्य
ग्रन्थे स्थितेऽस्मिन्गुरुपक्षहानिः ।
दग्धेऽत्र जायेत महान्प्रचारो
नोक्त्या निराकर्तुमपि प्रभुत्वम् ॥

१४.११५

पक्षस्य नाशाद्गृहनाश एव नो
वरं गृहेणैव दहामि पुस्तकम् ।
एवं निरूप्य न्यदधाद्धुताशनं
चुक्रोश चाग्निर्दहतीति मे गृहम् ॥

१४.११६

ऐतिह्यमाश्रित्य वदन्ति चैवं तदेव मूलं मम भाषणेऽपि । यावत्कृतं तावदिहास्य कर्तुः पापं ततः स्याद्विगुणं प्रक्तुः ॥

१४.११७

गच्छन्नसौ फुल्लमुनेर्जगाम
तमाश्रमं यत्र च रामचन्द्रः ।
अश्वत्थमूले न्यधित स्वचापं
स्वयं कुशानामुपरि न्यषीदत् ॥

१४.११८

तीर्त्वा समुद्रं जनकात्मजायाः
संदर्शनोपायमनीक्षमाणः ।
वसुंधरायां प्रवणः प्लवंगा
न वारिराशौ प्लवनं क्षमन्ते ॥

१४.११९

संचिन्तयन्निति कुशासनसंनिविष्टो
ज्योतिस्तदैक्षत विदूरगमेव किंचित् ।
संप्लावयज्जगदिदं सुखशीतलं य
त्संप्रार्थनीयमनिशं मुनिदेवताभिः ॥

१४.१२०

आगच्छदात्माभिमुखं निरीक्ष्य
सर्वे तदुत्तस्थुरुदारवीर्याः ।
ततेः पुमाकारमदृश्यतैत
न्महाप्रभामण्डल मध्यवर्ति ॥

१४.१२१

मध्येप्रभामण्डलमक्षताश्रितं
शिवाकृतिं सर्वतपोमयं पुनः ।
लोपादिमुद्रासहितं महामुनिं
प्राबोधि कुम्भोद्भवमादराज्जनैः ॥

१४.१२२

अगस्त्यदृष्ट्वा रघुनन्दनस्ततः
स खेदमन्तःकरणोत्थमत्यजत् ।
प्रायो महद्दर्शनमेव देहिनां
क्ष्णिओति खेदं रविवन्महातमः ॥

१४.१२३

सभार्घमर्थ्यादिभिरर्चयित्वा
रामस्तदङ्घ्रिं शिरसा ननाम ।
तूष्णीं मुहूर्तं व्यसनार्णवस्थो
धृतिं समास्थाय पुनर्बभाषे ॥

१४.१२४

दृष्ट्वा भवन्तं पितृवत्प्रमोदे
यन्मामगा दुःखमहार्णवस्थम् ।
मन्ये ममाऽऽत्मानमवाप्तकामं
वंशो महान्मे तपनात्प्रवृत्तः ॥

१४.१२५

न तत्र माहग्जनिता न जातः
पदच्युतोऽहं प्रथमं सभार्यः ।
सलक्ष्मणोऽरण्यमुपागतश्च
मारीचमायानिहतान्तरङ्गः ॥

१४.१२६

तत्रापि भार्यामहत च्छलेन
स रावणो राक्षसपुंगवो मे ।
सा चाधुनाऽशोकवने समास्ते
कृशा वियोगात्स्वत एव तन्वी ॥

१४.१२७

तीर्त्वा समुद्रं विनिहत्य दुष्टं
बलेन सीतां महता हरामि ।
यथा तथोपायमुदाहर त्वं
न मे त्वदन्योऽस्ति हितोपदेष्टा ॥

१४.१२८

इतीरितो वाचमुवाच विद्वा
न्मा राम शोकस्य वशं गतो भूः ।
वंशद्वये सन्ति नृपा महान्तः
संप्राप्य दुःखं परिमुक्तदुःखाः ॥

१४.१२९

त्वमग्रणीर्दाशरथे धनुर्भृतां
तवानुजस्यापि समो न लक्ष्यते ।
प्लवंगमानामधिपस्य कोटिशो
मा मुञ्च मा मुञ्च वचो विनार्थम् ॥

१४.१३०

सहायसंपत्तिरियं तवास्ति
हितोपदेष्टाऽप्यहमस्मि कश्चित् ।
वारां निधिः किं कुरुते तवायं
स्मराधुना गोष्पदमात्रमेनम् ॥

१४.१३१

पुरेव चार्वब्धिमहं पिबामि
शुष्केऽत्र तेन प्रतियाहि लङ्काम् ।
एवं मया कीर्तिरुपार्जिता स्या
द्धद्धे तु वार्धौ तव सार्जिता स्यात् ॥

१४.१३२

सेतुं वार्धौ बन्धयित्वा जहि त्वं
दुष्टं चौर्याद्येन सीता हृताऽऽसीत् ।
प्राप्नोषि त्वं कीर्तिमाचन्द्रतारं
तेनात्राब्धिं बन्धय त्वं कपीन्द्रैः ॥

१४.१३३

इत्थं यत्र प्रेरितोऽगस्त्यवाचा
सेतुं रामो बन्धयामास वार्धौ ।
तुङ्गैः शृङ्गैर्वानरैस्तेन गत्वा
तं हत्वाऽऽजौ जानकीमानिनाय ॥

१४.१३४

तत्तादृशे तत्र तीर्थे स भिक्षुः
स्नात्वा भक्त्या रामनाथं प्रणम्य ।
तत्र श्रद्धोत्पत्तये मानुषाणां
शिष्येभ्यस्तद्वैभवं सम्यगूचे ॥

१४.१३५

तन्माहात्म्यं वर्णयन्तं मुनिं तं
पप्रच्छैनं कश्चिदेवं विपश्चित् ।
रामेशाख्या किंसमासोपपन्ना
पृष्टश्चेधाऽवोचदेवं समासम् ॥

१४.१३६

रघूद्वहस्तत्पुरुषं परं जगौ
शिवो बहुव्रीहिसमासमैरयत् ।
रामेश्वरे नाम्नि कर्मधारयं
परं समाहुः स्म सुरेश्वरादयः ॥

१४.१३७

एवं निश्चित्योदितं तत्समासं
श्रुत्वा तत्रत्यो बुधो योऽभ्यनन्दत् ।
अम्भोजाङ्घ्रिस्तैरथ स्तूयमानः
कंचित्कालं तत्र योगीडनैषीत् ॥

१४.१३८

तस्मादार्यः प्रास्थितोऽभूत्सशिष्य
स्तीर्थस्नानोपात्तचित्तामलत्वः ।
पश्यन्देशान्मातुलीयं जगाहे
गेहं दाहं तस्य पुस्तने सार्धम् ॥

१४.१३९

श्रुत्वा किंचित्खेदमापेदिवान्स
मत्वा मत्त्वा धैर्यमापेदिवान्सः ।
श्रावं श्रावं मातुलीयस्य तीव्रं
दाहं गेहस्यानुकम्पां व्यधत्त ॥

१४.१४०

विश्वस्य मां निहितवानसि पुस्तभारं
तं चादहद्भुतवहः पतितः प्रमादात् ।
तावान्न मे सदनदाहकृतोऽनुतापो
यावांस्तु पुस्तकविनाशकृतो मम स्यात् ॥

१४.१४१

इत्थं ब्रुवन्तं तमथो न्यगादी
त्पुस्तं गतं बुद्धिरवस्थिता मे ।
उक्त्वा समारब्ध पुनश्च टीकां
कर्तुं स धीरो यतिवृन्दवन्द्यः ॥

१४.१४२

दृष्ट्वा बाद्धं मातुलस्तस्य भूयो
भीतः प्रास्यद्रोजने तन्मनोघ्नम् ।
किंचिद्रव्यं पूर्ववन्नाक्षमिष्ट
टीकां कर्तुं केचिदेवं ब्रुवन्ति ॥

१४.१४३

अत्रान्तरेऽन्यैर्निजवच्चरद्भिः
स्वैस्तीर्थयात्रां दयितैः सतीथ्यैः ।
अर्थादुपेत्याऽऽश्रमतः कनिष्ठे
र्ज्ञातः सखेदैः स मुनिः समैक्षि ॥

१४.१४४

दृष्ट्वा पद्याङ्घ्रिं क्रमात्ते प्रणेमु
स्तत्पादाम्भोजरयरेणून्दधानाः ।
अन्योन्यं द्रागाददुस्ते ददुश्चा
नेकानेहोयोगजैंक्यान्नमांसि ॥

१४.१४५

वाणीनिर्जितपन्नगेश्वरगुरुप्राचेतसा चेतसा
बिभ्राणा चरणं मुनेर्विरचितव्यापप्लवं पल्लवम् ।
धुन्वन्तं प्रभया निवारिततमाशङ्कापदं कामदं
रेजेऽन्तेवसतां समष्टिरसुहृत्तर्त्याहितात्याहिता ॥

१४.१४६

शुश्राव साऽन्तेवसतां समष्टिः
स्वदेशकीयां सुखदां सुवार्ताम् ।
अर्थात्समीपागततः कुतश्चि
द्विजेन्द्रतः सेवितसर्वतीर्थात् ॥

१४.१४७

अथ गुरुवरमनवेक्ष्य
नितान्तं व्यथितहृदो मुनिवर्यविनेय्-
आः कथमपि विदिततदीय-
सुवार्ताः समधिगताः किल केरलदेश्-
आन्

१४.१४८

अत्रान्तरे यतिपतिः प्रसुवोऽन्त्यकृत्यां
कृत्वा स्वधर्मपरिपालनक्तचित्तः ।
आकाशलङ्घिवरकेरमहीरुहेषु
श्रीकेरलेषु मुनिरास्त चरन्विरक्तः ॥

१४.१४९

विचरन्नथ केरलेषु विष्वङ्
निजशिष्यागमनं निरीक्ष्य मौनी ।
विनयेन महासुरालयेशं
विनमन्नस्तुत निस्तुलानुभावः ॥

१४.१५०

सदसत्त्वविमुक्तया प्रकृत्या
चिदचिद्रूपमिदं जगद्विचित्रम् ।
कुरुषे जगदीश लीलया त्वं
परिपूर्णस्य न हि प्रयोजनेच्छा ॥

१४.१५१

रजसा सृजसीश सत्त्ववृत्ति
स्त्रिजगद्रक्षसि तामसः क्षिणोषि ।
बहुधा परिकीर्त्यसे च स त्वं
विधिवैकुण्ठशिवाभिधाभिरेकः ॥

१४.१५२

विविधेषु जलाशयेषु सोऽयं
सवितेव प्रतिबिम्बितस्वभावः ।
बहुरूपमिदं प्रविश्य विश्वं
स्वयमेकोऽपि भवान्विभात्यनेकः ॥

१४.१५३

इति देवमभिष्टुवन्विशिष्ट- स्तुतितोऽसौ सुरसघसंनिविष्टः । चिरकालवियोगदीर्नाचत्तैः शिरसा शिष्यगणैरथो ववन्दे ॥

१४.१५४

गुरुणा कुशलानुयोगपूर्वं सदयं शिष्यगणेषु सान्त्वितेषु । अतिदीनमनाः शनैरवादी- दजहद्भद्रादकं स पद्मपादः ॥

१४.१५५

भगवन्तमभिगम्य रङ्गनाथं पथि पद्माक्षमहं निवर्तमानः । बहुधाविहितानुनीतिनीतो बत पूर्वाश्रममातुलेन गेहम् ॥

१४.१५६

अहमस्य पुरो भिदावदेन्दो
रपि पूर्वाश्रमवासनानुबन्धात् ।
अपठं भवदीयभाष्यटीका
मजयं चात्रकृतानुयोगमेनम् ॥

१४.१५७

दग्धमुद्रमुखमुद्रणमन्त्रै
र्ध्वस्ततर्कगुरुकापिलतन्त्रैः ।
वर्मितो निगमसारसुधाक्तै
र्मातुलं तमजयं तव सूक्तैः ॥

१४.१५८

खड्गाखङ्गिविहारकल्पितरुजं काणादसेनामुखे
शस्त्राशांस्त्रकृतं श्रमं च विषमं पश्यत्पदानां पदे ।
यष्टीषष्टभवं च कापिलबले खेदं मुने तावकेः
सूक्तैर्यौक्तिकवंशमौक्तिकमयैर्नाऽऽपद्यते वर्मितः ॥

१४.१५९

अथ गूढहृदो यथापुरं मा- मभिनन्द्याऽऽहितसत्क्रियस्य तस्य । अधिसद्म निधाय भाष्यटीका- महमरयाऽऽयमशङ्कितो निशायाम् ॥

१४.१६०

युगपर्ययनृत्यदुग्रफाल
ज्वलनज्वालकरालकीलजालः ।
दहनोऽधिनिशीथमस्य धाम्ना
बत टीकामपि भस्मसादकार्षीत् ॥

१४.१६१

अदहत्स्वगृहं स्वयं हुताशो
विमतग्रन्थमसौ विदग्धुकामः ।
मतिमान्द्यकरं गरं च भैक्षे
व्यधितास्येति विजृम्भते स्म वार्ता ॥

१४.१६२

अधुना धिषणा यथापुरं नो विधुनाना विशयं प्रसादमॆति । विषमा पुनरीदृशी दशा नः किमु युक्ता भवदङ्घिकिंकराणाम् ॥

१४.१६३

गुरुवर तव या भाष्यव-
रेण्ये व्यरचि मया ललिता किल वृत्तिः ।
निरतिशयोज्ज्वलयुक्तियुता
सा पथि किल हा विननाश कृशानौ ॥

१४.१६४

प्रयतेऽहं पुनरेव यदा तां प्रविधातुं बहुधाकृतयत्नः । न यथापूर्वमुपक्रमते ताः पटुयुक्तीर्भगवन्मम बुद्धिः ॥

१४.१६५

कृपापारावारं तव चरणकोणाग्रशरणं
गता दीना दूनाः कति कति न सर्वेश्वरपदम् ।
गुरो मन्तुर्नन्तुः क इव मम पापांश इति चे
न्मृषा मा भाषिष्ठाः पदकमलचिन्तावधिरसौ ॥

१४.१६६

इति वादिनमेनमार्यपादः
करुणापूरकरम्भितान्तरङ्गः ।
अमृताब्धिसखैरपास्तमोहै
र्वचनैः सान्त्वयति स्म वल्गुबन्धैः ॥

१४.१६७

विषमो बत कर्मणां विपाको
विषमोहोपमदुर्निवार एषः ।
विदितः प्रथमं मयाऽयमर्थः
कथितश्चाङ्ग सुरेशदेशिकाय ॥

१४.१६८

पूर्वं शृङ्गक्षमाधरे मत्समीपे
प्रेम्णा याऽसौ वाचिता पञ्चपादी ।
सा मे चित्तान्नापयात्यद्य शोको
याताच्छीघ्रं तां लिखेत्याह्यदार्यः ॥

१४.१६९

आश्वास्येत्थं जलजचरणं भाष्यकृत्पञ्चपादी
माचख्यौ तां कृतिमुपहितां पूर्वयैवाऽऽनुपूर्व्या ।
नैतच्चित्रं परमपुरुषेऽव्याहतज्ञानशक्तौ
तस्मिन्मूले त्रिभुवनगुरौ सर्वविद्याप्रवृत्तेः ॥

१४.१७०

प्रसभं स विलिख्य पञ्चपादीं
परमानन्दभरेण पद्मपादः ।
उदतिष्ठदतिष्ठदभ्यरोदी
त्पुनरूद्रायति तु स्म नृत्यति स्म ॥

१४.१७१

कविताकुशलोऽथ केरलक्ष्मा
कमनः कश्चन राजशेखराख्यः ।
मुनिवर्यममुं मुदं वितेने
निजकौटीरनिघृष्टपन्नखाग्र्यः ॥

१४.१७२

प्रथते किमु नाटकत्रयी से
त्यमुना संयमिना ततो नियुक्तः ।
अयमुत्तरमाददे प्रमादा
दनले साऽऽहुतितामुपागतेति ॥

१४.१७३

मुखतः पठितां मुनीन्दुना तां
विलिखन्नेष विसिष्मियेऽथ भूपः ।
वद किं करवाणि किंकरोऽहं
वरदेति प्रणमन्व्यजिज्ञपच्च ॥

१४.१७४

द्विजकर्मानधिकारिणोऽद्य शप्ताः । भवताऽपि तथैव ते विधेया बत पापा इति देशिकोऽशिषत्तम् ॥

१४.१७५

पद्माङ्घ्रौ प्रतिपद्य नष्टविवृतिं तुष्टे पुनः केरल
क्ष्मापालो यतिसार्वभौमसविधं प्राप्य प्रणम्याञ्जसा ।
लब्ध्वा तस्य मुखात्स्वनाटकवराण्यानन्दपाथोनिधौ
मज्जंस्तत्पदपद्मयुग्ममनिशं ध्यायन्प्रतस्थे पुरीम् ॥

॥ इति चतुर्दशः सर्गः (पद्मपादतीर्थयात्रावर्णनम्) ॥

Other texts to read

श्रीमद्भगवद्गीता

किरातार्जुनीयम् भारविः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect