श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — त्रयोदशः सर्गः (ब्रह्मविद्याविचारः) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — trayodaśaḥ sargaḥ (brahmavidyāvicāraḥ)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ त्रयोदशः सर्गः (ब्रह्मविद्याविचारः) ॥

ततः कदाचित्प्रणिपत्य भक्त्या
सुरेश्वराय्ॐ गुरुमात्मदेशम् ।
शारीरकेऽत्यन्तगभीरभावे
वृत्तिं स्फुटं कर्तुमना जगाद ॥

मम यत्करणीयमस्ति ते
त्वमिमं मामनुशाध्यसंशयम् ।
तदिदं पुरुषस्य जीवितं
यदयं जीवति भक्तिमान्गुरौ ॥

इतीरिते शिष्यवरेण शिष्यं
प्रोचे दरीपानतिहृष्टचेताः ।
मत्कस्य भाष्यस्य विधेयमिष्टं
निबन्धनं वार्त्तिकनामधेयम् ॥

द्रष्टुं सतर्कं भवदीयभाष्यं
गम्भीरवाक्यं न ममास्ति शक्तिः ।
तथाऽपि भावत्ककटाक्षपाते
यते यथाशक्ति निबन्धनाय ॥

अस्त्वेवमित्यार्यपदाभ्यनुज्ञा
मादाय मूर्ध्ना स विनिर्जगाम ।
अथाम्बुजाङ्घ्रेर्दयिताः सतीर्थ्या
स्तं चित्सुखाद्या रहसीत्थमूचुः ॥

योऽयं प्रयत्नः क्रियते हिताय
हिताय नायं विफलत्वनर्थम् ।
प्रत्येकमेवं गुरवे निवेद्य
बोद्धा स्वयं कर्मणि तत्परश्च ॥

यः सार्वलौकिकमपीश्वरमीश्वराणां
प्रत्यादिदेश बहुयुक्तिभिरुत्तरज्ञः ।
कर्मैव नाकनरकादिफलं ददाति
नैवं परोऽस्ति फलदो जगदीशितेति ॥

प्रत्येकमस्य प्रलयं वदन्ति
पुराणवाक्यानि स तस्य कर्ता ।
व्यासो मुनिर्जैमिनिरस्य शिष्य
स्तत्पक्षपाती प्रलयावलम्बी ॥

गुरोश्च शिष्यस्य च पक्षभेदे
कथं तयोः स्याद्गुरुशिष्यभावः ।
तथाऽपि यद्यस्ति स पूर्वपक्षः
सिद्धान्तभावस्तु गुरुक्त एव ॥

आ जन्मनः स खलु कर्मणि योजितात्मा
कुर्वन्नवस्थित इहानिशमेव कर्म ।
ब्रूते परांश्च कुरुतार्वाहताः प्रयत्ना
त्स्वर्गादिकं सुखमवाप्स्यथ किं वृथाध्वे ॥

एवंविधेन क्रियते निबन्धनं
यदि त्वदाज्ञामवलम्ब्य भाष्यके ।
भाष्यं परं कर्मपरं स योक्ष्यते
मा च्यावि मूलादपि वृद्धिमिच्छता ॥

संन्यासमप्येष न बुद्धिपूर्वकं
व्यधत्त वादे विजितो वशो व्यधात् ।
तस्मान्न विश्वासपदं विभाति नो
मा चीकरोऽनेन निबन्धनं गुरो ॥

यः शक्नुयात्कर्म विधातुमीप्सितं
सोऽयं न कर्माणि विहातुमर्हति ।
यद्यस्ति संन्यासविधौ दुराग्रहो
जात्यन्धमूकादिरमुष्य गोचरः ॥

एवं सदा भट्टमतानुसारिणो ब्रुवन्त्यसौ तन्मतपक्षपातवान् । एवं स्थिते योग्यमदो विधीयतां न नोऽस्ति निर्बन्धनमत्र किंचन ॥

पुरा किलास्मासु सुरापगायाः
पारे परस्मिन्विचरत्सु सत्सु ।
आकारयामास भवानशेषा
न्भक्तिं परिज्ञातुमिवास्मदीयाम् ॥

तदा तदाकर्ण्य समाकुलेषु
नावर्थमस्मासु परिभ्रमत्सु ।
सनन्दनस्त्वेष वियत्तटिन्या
झरीमभिप्रस्थित एव तूर्णम् ॥

अनन्यसाधारणमस्य भाव
माचार्यवर्ये भगवत्यवेक्ष्य ।
तुष्टा त्रिवर्त्मा कनकाम्बुजानि
प्रादुष्करोति स्म पदे पदे च ॥

पदानि तेषु प्रणिधाय युष्म
त्सकाशमागाद्यदयं महात्मा ।
ततोऽतितुष्टो भगवांश्चकार
नाम्ना तमेनं किल पद्मपादम् ॥

स एव युष्मच्चरणारविन्द
सेवाविनिर्धूतसमस्तभेदः ।
आजानसिद्धोऽर्हति सूत्रभाष्ये
वृत्तिं विधातुं भगवन्नगाधे ॥

यद्वाऽयमानन्दगिरिर्यदुग्र
तपःप्रसन्ना परमेष्ठिपत्नी ।
भवत्प्रबन्धेषु यथाभिसंधि
व्याख्यानसामर्थ्यवरं दिदेश ॥

कर्मैकतानमतिरेष कथं गुरो ते
विश्वासपात्रमवपद्यत विश्वरूपः ।
भाष्यस्य पद्मपद एव करोतु टीका
मित्यूचिरे रहसि योगिवरं विधेयाः ॥

अत्रान्तरेऽभ्यर्णगतः स तूर्णं
सनन्दनो वाक्यमुदाजहार ।
आचार्य हस्तामलकोऽपि कल्पो
भवत्कृतौ वार्त्तिकमेष कर्तुम् ॥

यतः करस्थामलकाविशेषं
जानाति सिद्धान्तमसावशेषम् ।
अतोऽह्यमुष्मै भवतैव पूर्व
मदापि हस्तामलकाभिधानम् ॥

वाणीं समाकर्ण्य सनन्दनस्य
सामिस्मितं भाष्यकृदाबभाषे ।
नैपुण्यमन्यादृशमस्य किंतु
समाहितत्वान्न बहिः प्रवृत्तिः ॥

अयं तु बाल्ये न पपाठ पित्रा
नियोजितः सादरमक्षराणि ।
न चोपनीतोऽपि गुरोः सकाशा
दध्यैष्ट वेदान्परमार्थनिष्ठः ॥

बालैर्न चिक्रीड न चान्नमैच्छ
न्न चारुवाचं ह्यवदत्कदाऽपि ।
निश्चित्य भूतोपहतं तमेन
मानिन्यिरेऽस्मन्निकटं कदाचित् ॥

अस्मानवेक्ष्यैव मुहुः प्रणम्य
कृताञ्जलौ तिष्ठति बालकेऽस्मिन् ।
इमामपूर्वां प्रकृतिं विलोक्य
विसिष्मये तत्र जनः समेतः ॥

कस्त्वं शिशो कस्य सुतः कुतो वे
त्यस्माभिराचष्ट किलैष पृष्टः ।
आत्मानमानन्दघनस्वरूपं
विस्मापयन्वृत्तमयैर्वचोभिः ॥

तदा कदाऽप्यश्रुतिगोचरं त
दाकर्ण्य वाग्वैभवमात्मजस्य ।
पिता प्रपद्यास्य परं प्रहर्षं
सप्रश्रयां वाचमुवाच विज्ञः ॥

जनैर्जडत्वेन विनिश्चितोऽपि
ब्रवीति यद्येष परात्मतत्त्वम् ।
प्रज्ञोन्नतानामपि दुर्विभाव्यं
किं वर्ण्यतेऽहन्भवतः प्रभावः ॥

आ जन्मनः संसृतिपाशमुक्तः
शिष्योऽस्त्वयं विश्वगुरोस्तवैव ।
प्रफुल्लराजीववने विहारी
कथं रमेत क्षुरके मरालः ॥

विज्ञाप्य तस्मिन्निति निर्गतेऽसौ
तदाप्रभृत्यत्र वसत्युदारः ।
आ शैशवादात्मविलीनचेताः
कथं प्रवर्तेत महाप्रबन्धे ॥

श्रुत्वेति पप्रच्छुरमुं विनेयाः
स्वामिन्विनेव श्रवणाद्युपायैः ।
अलव्ध विज्ञानमयं कथं वा
भवानिदं साधु विदांकरोतु ॥

तानब्रवीत्संयमिचक्रवर्ती
कश्चित्पुरा यामुनतीरवर्ती ।
बभूव सिद्धः किल साधुवृत्तः
सांसारिकेभ्यः सुतरां निवृत्तः ॥

तस्यान्तिके काचन विप्रकन्या
द्विहायनं जातु निवेश्य बालम् ।
क्षणं प्रतीक्षस्व शिशुं द्विजेति
स्नातुं सखीभिः सह निर्जगाम ॥

अत्रान्तरे दैववशात्स बाल
श्चङ्क्रम्यमाणो निपपात नद्याम् ।
मृतं तमादाय शिशुं तदीया
श्चक्रन्दुरुच्चैः पुरतो महर्षेः ॥

आक्रोशमाकर्ण्य मुनिः स तेषा
मत्यन्तखिन्नो निजयोगभूम्ना ।
प्राविक्षदङ्गं पृथुकस्य तस्य
स ऐष हस्तामलकस्तपस्वी ॥

तस्मादयं वेद विनोपदेशं
श्रुतीरनन्ताः सकलाः स्मृतीश्च ।
सर्वाणि शास्त्राणि परं च तत्त्व
मज्ञातमेतेन न किंचिदस्ति ॥

तत्तादृगात्मा न बहिः प्रवृत्तौ
नियोगमर्हत्ययमत्र वृत्तौ ।
स मण्डनस्त्वर्हति बुद्धतत्त्वः
सरस्वतीसाक्षिकसर्ववित्त्वः ॥

तत्तादृशात्युज्ज्वलकीर्तिराशिः
समस्तशास्त्रार्णवपारदर्शी ।
आसादितो धर्महितः प्रयत्ना
त्स चेन्न रोचेत न दृश्यतेऽन्यः ॥

अहं बहूनामनभीष्टकार्यं
न कारयिष्ये हि महानिबन्धे ।
किंचात्र संशीतिरभून्ममातो
यदेककार्ये बहवः प्रतीपाः ॥

भवन्निदेशाद्भगवन्सनन्दनः
करिष्यते भाष्यनिबन्धमीप्सितम् ।
स ब्रह्मचर्यादुररीकृताश्रमो
मतिप्रकर्षो विदितो हि सर्वतः ॥

सनन्दनो नन्दयिता जनानां
निबन्धमेकं विदधातु भाष्ये ।
न वार्त्तिकं तत्तु परप्रतिज्ञं
व्यधात्प्रतिज्ञां स हि नूतदीक्षः ॥

आदिश्येत्थं शिष्यसंघं यतीन्द्रः
प्रोवाचेत्थं नूत्नभिक्षुं रहेस्तम् ।
भाष्ये भिक्षो मा कृथा वार्त्तिकं त्वं
नेमे शिष्याः सेहिरे दुर्विदग्धाः ॥

तात्पर्यं ते गेहिधर्मेषु दृष्ट्वा
तत्संस्कारं सांप्रतं शङ्कमानाः ।
भाष्ये कृत्वा वार्त्तिकं योजयेत्स
भाष्यं प्राहुः स्वीयसिद्धान्तशेषम् ॥

नास्त्येवामावाश्रमस्तुर्य इत्थं
सिद्धान्तोऽयं तावको वेदसिद्धः ।
द्वारि द्वास्थैर्वारिता भिक्षमाणा
वेश्मान्तस्ते न प्रवेशं लभन्ते ॥

इत्याद्यां तां किंवदन्तीं विदित्वा
तेषां नाऽऽसीत्प्रत्ययस्त्वय्यनल्पे ।
स्वातन्त्र्यात्त्वं ग्रन्थमेकं महात्म
न्कृत्वा मह्यं दर्शयाध्यात्मनिष्ठम् ॥

विद्वन्यद्वत्प्रत्ययः स्यादमीषां
शिष्याणां नो ग्रन्थसंदर्शनेन ।
इत्युक्तेमं वार्त्तिकं सूत्रभाष्ये
नाभूद्वाहेत्याप खेदं च किंचित् ॥

शिष्योक्तिभिः शिथिलितात्ममनोरथोऽसा
वेनं स्वतन्त्रकृतिनिर्मितये न्ययुङ्क्त ।
नैष्कर्म्यसिद्धिमचिराद्विदधत्स चेत्थं
न्याय्यामविन्दत सुरेश्वरदेशिकाख्याम् ॥

नैष्कर्म्यसिद्धिमथ तां निरवद्ययुक्तिं
निष्कर्मतत्त्वविषयावगतिप्रधानाम् ।
आद्यन्तहृद्यपदबन्धवतीमुदारा
माद्यन्तमैक्षततरां परितुष्टचेताः ॥

ग्रन्थं दृष्ट्वा मोदमानो मुनीन्द्र
स्तं चान्येभ्यो दर्शयामास हृद्यम् ।
तेषां चाऽऽसीत्प्रत्ययस्तद्धृदस्मि
न्यद्वच्चान्यस्तत्त्ववित्सः स नेति ॥

यत्राद्यापि श्रूयते मस्करीन्द्रै
र्निष्कर्माऽऽत्मा यत्र नैष्कर्म्यसिद्धिः ।
तन्नाम्नाऽयं ववृधे ग्रन्थवर्य
स्तन्माहात्म्यात्सर्वलोकादृतोऽभूत् ॥

आचार्यवाक्येन विधित्सितेऽस्मि
न्विघ्नं यदन्ये व्यधुरुत्ससर्ज ।
शापं कृतेऽस्मिन्कृतमप्युदारै
स्तद्वार्त्तिकं न प्रसरेत्पृथिव्याम् ॥

नैष्कर्म्यसिद्धाख्यनिबन्धमेकं
कृत्वाऽऽत्मपूज्याय निवेद्य चाऽऽप्त्वा ।
विश्वासंमुक्त्वाऽऽथ पुनर्बभाषे
स विश्वरूपो गुरुमात्मदेवम् ॥

न ख्यातिहेतोर्न च लाभहेतो
र्नाप्यर्चनायै विहितः प्रबन्धः ।
नोल्लङ्घनीयं वचनं गुरूणां
नोल्लङ्घने स्याद्गुरुशिष्यभावः ॥

पूर्वं गृहित्वेऽपि न तत्स्वभावो
न बाल्यमन्वेति हि यौवनस्थम् ।
न यौवनं वृद्धमुपैति तद्व
द्व्रजन्हि पूर्वस्थितिमुज्झ्य गच्छेत् ॥

अहं गृही नात्र विचारणीयं
किं ते न पूर्वं मन एव हेतुः ।
बन्धे च मोक्षे च मनो विशुद्धो
गृही भवेद्वाऽप्युत मस्करी वा ॥

नास्त्येव चेदाश्रम उत्तमादिः
कथं च तत्प्राप्तिनिवृत्तिगामिनौ ।
प्रतिश्रवौ नौ कथमल्पकालौ
न हि प्रतिज्ञा भगवन्निरुद्धा ॥

संभिक्षमाणा न लभन्त एव चे
द्गृहप्रवेशं गुरुणा प्रवेशनम् ।
कथं हि भिक्षा विहिता ननूत्तमा
को नाम लोकस्य मुखापिधायकः ॥

तत्त्वोपदेशाद्विदितात्मतत्त्वो
व्यधामहं संन्यसनं कृतात्मा ।
विरागभावान्न पराजितस्तु
वादो हि तत्त्वस्य विनिर्णयाय ॥

पुरा गृहस्थेन मया प्रबन्धा
नैयायिकादौ विहिता महार्थाः ।
इतः परं मे हृदयं चिकीर्षु
त्वदङ्घ्रिसेवां न विलङ्घ्य किंचित् ॥

श्रद्धामद्वैतवद्धादरबुधपरिषच्छेमुषीसंनिषण्णा
मर्वाग्दुर्वादिगर्वानलविपुलतरज्वालमालावलीढाम् ।
सिक्त्वासूक्तामृतौघैरहह परिहसञ्जीवयस्यद्य सद्यः
को वा सेवापटुः स्याद्रणतरणविधौ सद्गुरोर्नैव जाने ॥

इत्युक्त्वोपरते सुरेश्वरगुरौ तेनैव शारीरके
नो संभाव्यहहात्र वार्त्तिकमिति प्रौढं शुगग्निं शनैः ।
धीराग्र्यः शमयन्विवेकपयसा देवेश्वरेण त्रयी
भाष्ये कारयितुं स वार्त्तिकयुगं बद्धादरोऽभून्मुनिः ॥

भावानुकारिमृदुवाक्यनिवेशितार्थं
स्वीयैः पदैः सह निराकृतपूर्वपक्षम् ।
सिद्धान्तयुक्तिविनिवेशिततत्स्वरूपं
दृष्ट्वाऽभिनन्द्य परितोषवशादवोचत् ॥

सत्यं यदात्त्थ विनयिन्मम याजुषी या
शाखा तदन्तगतभाष्यनिबन्धइष्टः ।
तद्वार्त्तिकं मम कृते भवता प्रणेयं
सच्चेष्टितं परहितैकफलं प्रसिद्धम् ॥

तद्वत्त्वदीया खलु काण्वशाखा
ममापि तत्रास्ति तदन्तभाष्यम् ।
तद्वार्त्तिकं चापि विधेयमिष्टं
परोपकाराय सतां प्रवृत्तिः ॥

तत्रोभयत्र कुरु वार्त्तिकमार्तिहारि
कीर्तिं च पाहि जितकार्तिकचन्द्रिकाभाम् ।
मा शङ्किः पूर्वमिव दुःशठवाक्यरोधो
मद्वाक्यमेव शरणं व्रज मा विचारीः ॥

इत्थं स उक्तो भगवत्पदेन
श्रीविश्वरूपो विदुषां वरिष्ठः ।
चकार भाष्यद्वयवार्त्तिके द्वे
ह्याज्ञा गुरूणां ह्यविचारणीया ॥

आज्ञा गुरोरनुचरैर्न हि लङ्घनीये
त्युक्त्वा तयोर्निगमशेखरयोरुदारम् ।
निर्माय वार्त्तिकयुगं निजदेशिकाय
निःसीमनिस्तुलनधीरुपदां चकार ॥

सनन्दनो नाम गुरोरनुज्ञया
भाष्यस्य टीकां व्यधितरितः पराम् ।
यत्पूर्वभागः किल पञ्चपादिका
तच्छेषगा वृत्तिरिति प्रथीयसी ॥

व्यासर्षिसूत्रनिचयस्य विवेचनाय
टीकाभिधं विजयडिण्डिममात्मकीर्तेः ।
निर्माय पद्मचरणो निरवद्ययुक्ति
हृद्यं प्रबन्धमकरोद्गुरुदक्षिणां सः ॥

आलोचयन्नथ तदा नु गतिं ग्रहाणा
मूचे सुरेश्वरसमाह्वमुपहरे सः ।
पञ्चैव वत्स चरणाः प्रथिता इह स्यु
स्तत्रापि सूत्रयुगलद्वयमेव भूम्ना ॥

प्रारब्धकर्मपरिपाकवशात्पुनस्त्वं
वाचस्पतित्वमधिगम्य वसुंधरायाम् ।
भव्यां विधास्यसितमां मम भाष्यटीका
माभूतसंलयमधिक्षिति सा च जीयात् ॥

इत्येवमुक्त्वाऽथ यतीश्वरोऽसा
वानन्दगिर्यादिमुनीन्स हूत्वा ।
कुरुध्वमद्वैतपरान्निबन्धा
नित्यन्वशान्निर्ममसार्वभौमः ॥

ते सर्वेऽप्यनुमतिमाप्य देशिकेन्दो- रानन्दाचलमुखा महानुभावाः
आतेनुर्जगति यथास्वमात्मतत्त्वा- म्भोजार्कान्विशदतरान्बहून्निबन्धान्
१३८७
इति श्रीमाधवीये तद्वार्त्तिकान्तप्रवर्तनः
संक्षेपशंकरजये पूर्णः सर्गस्त्रयोदशः

॥ इति त्रयोदशः सर्गः (ब्रह्मविद्याविचारः) ॥

Other texts to read

सुभद्राहरणम् ब्रह्मदत्तनारायणः

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect