श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — द्वादशः सर्गः (हस्तामलकादीनां शिष्यत्वेन ग्रहणम्) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — dvādaśaḥ sargaḥ (hastāmalakādīnāṃ śiṣyatvena grahaṇam)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ द्वादशः सर्गः (हस्तामलकादीनां शिष्यत्वेन ग्रहणम्) ॥

अथैकदाऽसौ यतिसार्वभौम
स्तीर्थानि सर्वाणि चरन्सतीर्थ्यैः ।
घोरात्कलेर्गोपितधर्ममागा
द्गोकर्णमभ्यर्णचलार्णवौघम् ॥

विरिञ्चिनाम्भोरुहनाभवन्द्यं
प्रपञ्चनाट्याद्भुतसूत्रधारम् ।
तुष्टाव वामार्थवधूटिमस्त
दुष्टावलेपं प्रणमन्महेशम् ॥

वपुः स्मरामि क्वचन स्मरारे
र्बलाहकाद्वैतवदावदश्रि ।
सौदामनीसाधितसंप्रदाय
समर्थनादेशिकमन्यतश्च ॥

वामाङ्कसीमाङ्कुरदंशुतृण्या
चञ्चन्मृगाञ्चत्तरदक्षपाणि ।
सव्यन्यशोभाकलमाग्रभक्ष
साकाङ्क्षकीरान्यकरं महोऽस्मि ॥

महीभ्रकन्यागलसङ्गतोऽपि
माङ्गल्यतन्तुः किल हालहालम् ।
यत्कण्ठदेशेऽकृत कुण्ठशक्ति
मैक्यानुभावादयमस्मि भूमा ॥

गुणत्रयातीतविभाव्यमित्थं
गोकर्णनाथं वचसाऽर्चयित्वा ।
तिस्रः स रात्रीस्त्रिजगत्पवित्रे
क्षेत्रे मुदैष क्षिपति स्म कालम् ॥

वैकुण्ठकैलासविर्तभूतं
हरन्नताघं हरिशंकराख्यम् ।
दिव्यस्थलं देशिकसार्वभौम
स्तीर्थप्रवासी नचिरादयासीत् ॥

श्रमापनोदाय भिदावदाना
मद्वैतमुद्रामिह दर्शयन्तौ ।
आराध्य देवौ हरिशंकरौ स
द्व्यर्थाभिरित्यर्चयति स्म वाग्भिः ॥

वन्द्यं महासोमकलाविलासं
गामादरेणाऽऽकलयन्ननादिम् ।
मैनं महः किंचन दिव्यमङ्गी
कुर्वन्विभुर्मे कुशलानि कुर्यात् ॥

यो मन्दरागं दधदादितेया
न्सुधाभुजः स्माऽऽतनुतेऽविषादी ।
स्वामद्रिलीलोचितचारुमूर्ते
कृपामपारां स भवान्विधत्ताम् ॥

उल्लासयन्द्यो महिमानमुच्चैः
स्फुरद्वाराहीशकलेवरोऽभूत् ।
तस्मै विदध्मः करयोरजस्रं
सायंतनाम्भोरुहसामरस्यम् ॥

समावहन्केसरितां वरां यः
सुरद्विषत्कुञ्जरमाजघान ।
प्रह्लादमुल्लासितमादधानं
पञ्चाननं तं प्रणूमः पुराणम् ॥

उदैत्तु बल्पाहरणाभिलाषो
यो वामनो हार्यजिनं वसानः ।
तपांसि कान्तारहितो व्यतानी
दाद्योऽवतादाश्रमिणामयं नः ॥

येनाधिकोद्यत्तरवारिणाऽऽशु
जितोऽर्जुनः संगररङ्गभूमौ ।
नक्षत्रनाथस्फुरितेन तेन
नाथेन केनापि वयं सनाथाः ॥

विलासिनाऽलीकभवेन धाम्ना
कामं द्विषन्तं स दशास्यमस्यन् ।
देवो धरापत्यकुचोष्मसाक्षी
देयादमन्दात्मसुखानुभूतिम् ॥

उत्तालकेतुः स्थिरधर्ममूर्ति
र्हालाहलस्वीकरणोग्रकण्ठः ।
स रोहिणीशानिशचुम्ब्यमान
निजोत्तमाङ्गोऽवतु कोऽपि भूमा ॥

विनायकेनाऽऽकलिताहितापं
निषेदुषोत्सङ्गभुवि प्रहृष्यन् ।
यः पूतनामोहकचित्तवृत्ति
रव्यादसौ कोऽपि कलापभूषः ॥

पाठीनकेतोर्जयिने प्रतीत
सर्वज्ञभावाय दयैकसीम्ने ।
प्रायः ऋतुद्वेषकृतादराय
बोधैकधाम्ने स्पृहयामि भूम्ने ॥

व्यतीत्य चेतो विषयं जनानां
विद्योतमानाय तमोनिहन्त्रे ।
भूम्ने सदावासकृताशयाय
भूयांसि मे सन्तुतमां नमांसि ॥

वृषाकपायीवरयोः सपर्यां
वाचाऽतिमोचारसयेति तन्वन् ।
मुनिप्रवीरो मुदितात्मकामो
मूकाम्बिकायाः सदनं प्रतस्थे ॥

अङ्के निधाय व्यसुमात्मजातं
महाकुलौ हन्त मुहुः प्ररुद्य ।
तदेकपुत्रौ द्विजदंपती स
दृष्ट्वा दयाधीनतया शुशोच ॥

अपारमश्नुत्यथ शोकमस्मि
न्नभूयतोच्चैरशरीरवाचा ।
जायेत संरक्षितुमक्षमस्य
जनस्य दुःखाय परं दयेति ॥

आकर्ण्य वाणीमशरीरिणीं ता
मसाविति व्याहरति स्म विज्ञः ।
जगत्त्रयीरक्षणदक्षिणस्य
सत्यं तवैकस्य तु शोभते सा ॥

इतीरयत्येवं यतौ द्विजातेः
सुतः सुखं सुप्त इवोदतिष्ठत् ।
समीपगैः सर्वजनीनमस्य
चारित्र्यमालोक्य विसिष्मिये च ॥

रम्योपशल्यं कृतमालसाल
रसालहिंतालतमालशालैः ।
सिद्धिस्थलं साधकसंपदां त
न्मूकाम्बिकायाः सदनं जगाहे ॥

उच्चावचानन्दजबाष्पमुञ्चै
रुद्रीर्णरोमाञ्चमुदारभक्तिः ।
अम्बामिहापारकृपावलम्बां
संभावयन्नस्तुत निस्तुलं सः ॥

पारेपरार्धं पदपद्मभाःसु
षष्टयुत्तरं ते त्रिशतं तु भासः ।
अविश्य वह्नयर्कसुधामरीची
नालोकवन्त्युपदधते जगन्ति ॥

अन्तश्चतुःषष्ट्युपचारभेदै
रन्तेवसत्काण्डपटप्रदानैः ।
आवाहनाद्यैस्तव देवि नित्य
माराधनामादधते महान्तः ॥

अम्बोपचारेष्वधिसिन्धुषष्टि
शुद्धाज्ञयोः शुद्धमिदमेकमेकम् ।
सहस्रपत्रे द्वितये च साधु
तन्वन्ति धन्यास्तव तोषहेतोः ॥

आराधनं ते बहिरेव केचि
दन्तर्बहिश्चैकतमेऽन्तरेव ।
अन्ये परे त्वम्ब कदापि कुर्यु
र्नैव त्वदैक्यानुभवैकनिष्ठाः ॥

अष्टोत्तरत्रिंशतियाः कलास्ता
स्वेर्ध्याः कलाः पञ्चनिवृत्तिमुख्याः ।
तासामुपर्यम्ब तवाङ्घ्रिपद्मं
विद्योतमानं विबुधा भजन्ते ॥

कालाग्निरूपेण जगन्ति दग्ध्वा
सुधात्मनाऽऽप्लाव्य समुत्सृजन्तीम् ।
ये त्वामवन्तीममृतात्मनैव
ध्यायन्ति ते सृष्टिकृतो भवन्ति ॥

ये प्रत्यभिज्ञामतपारविज्ञा
धन्यास्तु ते प्राग्विदितां गुरूक्त्या ।
सैवाहमस्मीति समाधियोगा
त्त्वां प्रत्यभिज्ञाविषयं विदध्युः ॥

आधारचक्रे च तदुत्तरस्मि
न्नाराधयन्त्यैहिकभोगलुब्धाः ।
उपासते ये मणिपूरके त्वां
वासस्तु तेषां नगराद्वहिस्ते ॥

अनाहते देवि भजन्ति ये त्वा
मन्तः स्थितिस्त्वन्नगरे तु तेषाम् ।
शुद्धाज्ञयोर्ये तु भजन्ति तेषां
क्रमेण सामीप्यसमानभोगौ ॥

सहस्रपत्रे ध्रुवमण्डलाख्ये
सरोरुहे त्वामनुसंदधानः ।
चतुर्विधैक्यानुभवास्तमोहः
सायुज्यमम्बाञ्चति साधकेन्द्रः ॥

श्रीचक्रशट्चक्रकयोः पुरोऽथ
श्रीचक्रमन्वोरपि चिन्तितैक्यम् ।
चक्रस्य मन्त्रस्य ततस्तवैक्यं
क्रमादनुध्यायति साधकेन्द्रः ॥

इति तां वचनैः प्रपूज्य भैक्षौ
दनमात्रेण स तुष्टिमान्कृतार्थः ।
बहुसाधकसंस्तुतः कियन्तं
समयं तत्र निनाय शान्तचेताः ॥

श्रयति स्म ततोऽग्रहारकं श्री
वलिसंज्ञं स कदाचन स्वशिष्यैः ।
अनुगेहहुताग्निहोत्रदुग्ध
प्रसरत्पावनगन्धलोभनीयम् ॥

यतोऽपमृत्युर्बहिरेव याति
भ्रान्त्वा प्रदेशं शनकैरलब्ध्वा ।
दृष्ट्वा द्विजातीन्निजकर्मनिष्ठा
न्दूरान्निषिद्धं त्यजतोऽप्रमत्तान् ॥

यस्मिन्सहस्त्रद्वितयं जनाना
मग्न्याहितानां श्रुतिपाठकानाम् ।
वसत्यवश्यं श्रुतिचोदितासु
क्रियासु दक्षं प्रथितानुभावम् ॥

मध्ये वसन्नस्य करोति भूषां
पिनाकपाणिर्गिरिजासहायः ।
हारस्य यष्टेस्तरलो यथा वै
रात्रेरिवेन्दुर्गगनाधिरूढः ॥

तत्र द्विजः कश्चन शास्त्रवेदी
प्रभाकराख्यः प्रथितानुभावः ।
प्रवृत्तिशास्त्रैकरतः सुबुद्धि
रास्ते ऋतून्मीलितकीर्तिवृन्दः ॥

गावो हिरण्यं धरणी समग्रा
सद्बान्धवा ज्ञातिजनाश्च तस्य ।
सन्त्येव किं तैर्न हि तोष एभिः
पुत्रो यदस्याजनि मुग्धचेष्टः ॥

न वक्ति किंचिन्न शृणोति किंचि ज्ज-
डायन्निवाऽऽस्ते किल मन्दचेष्टः ।
रूपेषु मारो महसा महस्वा
न्मुखेन चन्द्रः क्षमया महीसमः ॥

ग्रहग्रहात्किं जडवद्विचेष्टते
किंवा स्वभावादुत पूर्वकर्मणः ।
संचिन्तयंस्तिष्ठति तत्पिताऽनिशं
समागतानष्टमना बहुश्रुतान् ॥

शिष्यैः प्रशिष्यैर्बहुपुस्तभारैः
समागतं कंचन पूज्यपादम् ।
शुश्राव तं ग्राममनिन्दितात्मा
निनाय सूनुं निकटं स तस्य ॥

न शून्यहस्तो नृपमिष्टदैवं
गुरुं च यायादिति शास्त्रवित्स्वयम् ।
सोपायनः प्राप गुरुं व्यशिश्रण
त्फलं ननामास्य च पादपङ्कजे ॥

अनीनमत्तं च तदीयपादयो
र्जडाकृतिं भस्मनिगूढवह्निवत् ।
स नोदतिष्ठत्पतितः पदाम्बुजे
प्रायः स्वजाड्यं प्रकटं विधित्सति ॥

उपात्तहस्तः शनकैरवाङ्मुखं
तं देशिकेन्द्रः कृपयाऽदतिष्ठिपत् ।
उत्थापिते स्वे तनये पिताऽब्रवी
द्वद प्रभो जाड्यममुष्य किं कृतम् ॥

वर्षाण्यतीयुर्भगवन्नमुष्य
पञ्चाष्ट जातस्य विनाऽवबोधम् ।
नाध्यैष्ट वेदानलिखच्च नार्णा
नचीकरं चोपनयं कथंचित् ॥

क्रीडापरः क्रोशति बालवर्ग
स्तथापि न क्रीडितुमेष याति ।
बालाः शठा मुग्धमिमं निरीक्ष्य
संताडयन्तेऽपि न रोषमेति ॥

भुङ्क्ते कदाचिन्न तु जातु भुङ्क्ते
स्वेच्छाविहारी न करोति चोक्तम् ।
तथाऽपि रुष्टेन न ताड्यतेऽयं
स्वकर्मणा वर्धत एंव नित्यम् ॥

इतीरयित्वोपरते च विप्रे
पप्रच्छ तं शंकरदेशिकेन्द्रः ।
कस्त्वं किमेवं जडवत्प्रवृत्तः
स चाब्रवीद्धालवपुर्महात्मा ॥

नाहं जडः किंतु जडः प्रवर्तते
मत्संनिधानेन न संदिहे गुरो ।
षडूर्मिषड्भावविकारवर्जितं
सुखैकतानं परमस्मि तत्पदम् ॥

ममेव भूयादनुभूतिरेषा
मुमुक्षुवर्गस्य निरूप्य विद्वन् ।
पद्यैः परैर्द्वादशभिर्बभाषे
चिदात्मतत्त्वं विद्युतप्रपञ्चम् ॥

प्रकाशयन्ते परमात्मतत्त्वं
करस्थधात्रीफलवद्यदेकम् ।
श्लोकास्तु हस्तामलकाः प्रसिद्धा
स्तत्कर्तुराख्याऽपि तथैव वृत्ता ॥

विनोपदेशं स्वत एव जातः
परात्मबोधो द्विजवर्यसूनोः ।
व्यस्मेष्ट संप्रेक्ष्य स देशिकेन्द्रो
न्यधात्स्वहस्तं कृपयोत्तमाङ्गे ॥

सुते निवृत्ते वचनं बभाषे
स देशिकेन्द्रः पितरं तदीयम् ।
वस्तुं न योग्यो भवता सहायं
न तेऽमुनाऽर्थो जडिमास्पदेन ॥

पुराभवाभ्यासवशेन सर्वं
स वेत्ति सम्यङ्न च वक्ति किंचित् ।
नो चेत्कथं स्वानुभवैकगर्भ
पद्यानि भाषेत निरक्षरास्यः ॥

न सक्तिरस्यास्ति गृहादिगोचरा
नाऽऽत्मीयदेहे भ्रमतोऽस्य विद्यते ।
तादात्म्यताऽन्यत्र ममेति वेदनं
यदा न सा स्वे किमु बाह्यवस्तुषु ॥

इतीरयित्वा भगवान्द्विजात्मजं
ययौ गृहीत्वा दिशमीप्सितां पुनः ।
विप्रोऽप्यनुव्रज्य ययौ स्वमन्दिरं
कियत्प्रदेशं स्थिरधीर्बहुश्रुतः ॥

ततः शतानन्दमहेन्द्रपूर्वैः
सुपर्ववृन्दैरुपगीयमानः ।
पद्माङ्घ्रिमुख्यैः सममाप्तकाम
क्षोणीपतिः शृङ्गगिरिं प्रतस्थे ॥

यत्राधुनाऽप्युत्तममृष्यशृङ्ग
स्तपश्चरत्यात्मभृतेन्तरङ्गः ।
संस्पर्शमात्रेण वितीर्णभद्रा
विद्योतते यत्र च तुङ्गभद्रा ॥

अभ्यागतार्चालिपतल्पशाखा
कूलंकषाधीतसमस्तशाखाः ।
इज्याशतैर्यत्र समुल्लसन्तः
शान्तान्तराया निवसन्ति सन्तः ॥

अध्यापयामास स भाष्यमुख्या
न्ग्रन्थान्निजांस्तत्र मनीषिमुरख्यान् ।
आकर्णनप्राप्यमहापुमर्था
नादिष्ट विद्याग्रहणे समर्थान् ॥

मन्दाक्षनम्रं कलयन्नशेषं
पराणुदत्प्राणितमांस्यशेषम् ।
निरस्तजीवेश्वरयोर्विशेषं
व्याचष्ट वाचस्पतिनिर्विशेषम् ॥

प्रकल्प्य तत्रेन्द्रविमानकल्पं प्रासादमाविष्कृतसर्वशिल्पम् ।
प्रवर्तयामास स देवतायाः ।
पूजामजाद्यैरपि पूजितायाः ॥

या शारदाम्बेत्यभिधां वहन्ती
कृतां प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्ती ।
अद्यापि शृङ्गेरिपुरे वसन्ती
प्रद्योततेऽभीष्टवरान्दिशन्ती ॥

चित्तानुवर्ती निजधर्मचारी
भूतानुकम्पी तनुवाग्विभूतिः ।
कश्चिद्विनेयोऽजनि देशिकस्य
यं तोटकाचार्यमुदाहरन्ति ॥

स्नात्वा पुरा क्षिपति कम्बलवस्त्रमुख्यै
रुच्चासनं मृदु समं स ददाति नित्यम् ।
संलक्ष्य दन्तपरिशोधनकाष्ठमग्र्यं
बाह्यादिकं गतवते सलिलादिकं च ॥

श्रीदेशिकाय गुरवे तनुमार्जवस्त्रं
विश्राणयत्यनुदिनं विनयोपपन्नः ।
श्रीपादपद्मयुगमर्दनकोविदश्च
छायेव देशिकमसौ भृशमन्वयाचः ॥

गुरोः समीपे न तु जातु जृम्भते
प्रसारयन्नो चरणौ निषीदति ।
नोपेक्षते वा बहु वा न भाषते
न पृष्ठदर्शी पुरतोऽस्य तिष्ठति ॥

तिष्ठन्गुरौ तिष्ठति संप्रयाते
गच्छन्ब्रुवाणे विनयेन शृण्वन् ।
अनुच्यमानोऽपि हितं विधत्ते
यच्चाहितं तच्च तनोति नास्य ॥

तस्मिन्कदाचन विनेयवरे स्वशाटी
प्रक्षालनाय गतवत्यपवर्तनींगाः ।
व्याख्यानकर्मणि तदागममीक्षमाणो
भक्तेषु वत्सलतया विललम्ब एषः ॥

शान्तिपाठमथ कर्तुमसंख्ये
पूद्यतेषु स विनेयवरेषु ।
स्थीयतां गिरिरपि क्षणमात्रा
देष्यतीति समुदीरयति स्म ॥

तां निशम्य निगमान्तगुरूक्तिं
मन्दधीरनधिकार्यपि शास्त्रे ।
किं प्रतीक्ष्यत इति स्म ह भित्तिः
पद्मपादमुनिना समदर्शि ॥

तस्य गर्वमपहर्तुमखर्वं
स्वाश्रयेषु करुणातिशयाच्च ।
व्यादिदेश स चतुर्दश विद्याः
सद्य एव मनसा गिरिनाम्ने ॥

सोऽधिगम्य तदनुग्रहमग्र्यं
तत्क्षणेन विदिताखिलविद्यः ।
ऐष्ट देशिकवरं परतत्त्व
व्यञ्जकैर्ललिततोटकवृत्तैः ॥

श्रीमद्देशिकपादपङ्कजयुगीमूला तदेकाश्रया
तत्कारुण्यसुधावसेकसहिता तद्भक्तिसद्वल्लरी ।
हृद्यं तोटकवृत्तवृंतरुचिरं पद्यात्मकं सत्फलं
लेभे भोक्तुमनोतिसत्तमशुकैरास्वाद्यमानं मुहुः ॥

येनौन्नत्यमवापिता कृतपदा कामं क्षमायामियं
निःश्रेणिः पदमुन्नतं जिगमिषोर्व्योम स्पृशन्ती परम् ।
वंश्या काऽप्यधरीकृतत्रिभुवनश्रेणी गुरूणां कथं
सेवा तस्य यतीशितुर्न विरलं कुर्वीत गुर्वी तमः ॥

अथ तोटकवृत्तपद्यजातै
रयमज्ञातसुपर्वसूक्तिकोऽपि ।
दययैव गुरोस्त्रयीशिरोर्थं
स्फुटयन्नैक्षि विचक्षणः सतीर्थ्यैः ॥

अथ तस्य बुधस्य वाक्यगुम्फं
निशमय्यामृतमाधुरीधुरीणम् ।
जलजाङ्घ्रिमुखाः सतीर्थ्यवर्याः
स्मयमन्वस्य सविस्मया बभूवुः ॥

भक्त्युत्कर्षात्प्रादुरासन्नतोऽस्मा
त्पद्यान्येवं तोटकारूपाणि सन्ति ।
तस्मादाहुस्तोटकाचार्यमेनं
लोके शिष्टाः शिष्टवंश्यं मुनीन्द्रम् ॥

अद्यापि तत्प्रकरणं प्रथितं पृथिव्यां
तत्संज्ञया लघु महार्थमनल्पनीति ।
शिष्टैर्गृहीतमतिशिष्टपदानुविद्धं
वेदान्तवेद्यपरतत्त्वनिवेदनं यत् ॥

तोटकाह्वयमवाप्य महर्षेः
ख्यातिमाप स दिशासु तदादि ।
पद्मपादसदृशप्रतिभावा
न्मुख्यशिष्यपदवीमपि लेभे ॥

पुमर्थाश्चत्वारः किमुत निगमा ऋक्प्रभृतयः
प्रभेदा वा मुक्तेर्विमलतरसालोक्यमुखाः ।
मुखान्याहो धातुश्चिरमिति विमृश्याथ विबुधा
विदुः शिष्यान्हस्तामलकमुखराञ्शंकरगुरोः ॥

स्फारद्वारप्रघाणद्विरदमदसमुल्लोलकल्लोलभृङ्गी
संगीतोल्लासभङ्गीमुखरितहरितः संपदोऽकिंपचानैः ।
निष्ठीव्यन्तेऽतिदूरादधिगतभगवत्पादसिद्धान्तकाष्ठा
निष्ठासंपद्विजृम्भन्निरवधिसुखदस्वात्मलाभैकलोभैः ॥

समिन्धानो मन्थाचलमथितसिन्धूद्भवभव
त्सुधाफेनाभेनामृतरुचिनिभेनाऽऽत्मयशसा ।
निरुन्धानो दृष्ट्या परमहह पन्थानमसतां
पराधृष्यैः शिष्यैररमत विशिष्यैष मुनिराट् ॥

इति श्रीमाधवीये तद्धस्तधात्र्यादिसंश्रयः ।
संक्षेपशंकरजये सर्गोऽयं द्वादशोऽभवत् ॥

॥ इति द्वादशः सर्गः (हस्तामलकादीनां शिष्यत्वेन ग्रहणम्) ॥

Other texts to read

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

शिशुपालवधम् माघः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect