श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — एकादशः सर्गः (उग्रभैरववधः) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — ekādaśaḥ sargaḥ (ugrabhairavavadhaḥ)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ एकादशः सर्गः (उग्रभैरववधः) ॥

असावपश्यन्मदनाद्यवश्यं
वश्येन्द्रियाश्चैर्मुनिभिर्विमृग्यम् ।
आदिश्य भाष्यं सपदि प्रशस्य
मासीनमाश्रित्य मुनिं रहस्यम् ॥

दृष्टैव हृष्टः स चिरादभीष्टं
निर्धार्य संसिद्धमिव स्वमिष्टम् ।
महद्विशिष्टं निजलाभतुष्टं
विस्पष्टमाचष्ट च कृत्यशिष्टम् ॥

गुणांस्तवाऽऽकर्ण्य मुनेऽनवद्या
न्सर्वज्ञसौशील्यदयालुताद्यान् ।
द्रष्टुं समुत्कण्ठितचित्तवृत्ति
र्भवन्तमागां विदितप्रवृत्तिः ॥

त्वमेक एवात्र निरस्तमोहः
पराकृतद्वैतवचःसमूहः ।
आभासि दूरीकृतदेहमानः
शुद्धाद्वयो योजितसर्वमानः ॥

परोपकृत्यै प्रगृहीतमूर्ति
रमर्त्यलोकेष्वपि गीतकीर्तिः ।
कटाक्षलेशार्दितसज्जनार्तिः
सदुक्तिसंपादितविश्वपूर्तिः ॥

गुणाकरत्वाद्भवनैकमान्यः
समस्तविद्वादभिमानशून्यः ।
विजित्त्वरत्वाद्वलहस्तितान्यः
स्वात्मप्रदत्त्वाच्च महावदान्यः ॥

अशेषकल्याणगुणालयेषु
पराबरज्ञेषु भवादृशेषु ।
कार्यार्थिनः क्वाप्यनवाप्य कामं
न यान्ति दुष्प्रापमपि प्रकामम् ॥

तस्मान्महत्कार्यमहं प्रपद्य
निर्वर्तितं सर्वविदा त्वयाऽद्य ।
कपालिनं प्रीणयितुं यतिष्ये
कृतार्थमात्मानमतः करिष्ये ॥

अनेन देहेन सहैव गन्तुं
कैलासमशेन समं च रन्तुम् ।
अतोषयं तीव्रतपोभिरुग्रं
सुदुष्करैरब्दशतं समग्रम् ॥

तुष्टोऽब्रवीन्मां गिरिशः पुमर्थ
मभीप्सितं प्राप्स्यसि मत्प्रियार्थम् ।
जुहोषि चेत्सर्वविदः शिरो वा
हुताशने भूमिपतेः शिरो वा ॥

एतावदुक्त्वाऽन्तरधान्महेश
स्तदादि तत्संग्रहणे धृताशः ।
चराम्यथापि क्षितिपो न लब्धो
न सर्ववित्तत्र मयोपलब्धः ॥

दिष्ट्याऽद्य लोकस्य हिते चरन्तं
सर्वज्ञमद्राक्षमहं भवन्तम् ।
इतः परं सेत्स्यति मेऽनुबन्धः
संदर्शनान्तो हि जनस्य बन्धः ॥

मूर्धाभिषिक्तस्य शिरःकपालं
मुनीशितुर्वा मम सिद्धिहेतुः ।
आद्यं पुनर्मे मनसाऽप्यलभ्यं
ततः परं तत्रभवान्प्रमाणम् ॥

शिरःप्रदानेऽद्भुतकीर्तिलाभ
स्तवापि लोके मम सिद्धिलाभः ।
आलोच्य देहस्य च नश्वरत्वं
यद्रोचते सत्तम तत्कुरु त्वम् ॥

तद्याचितुं न क्षमते मनो मे
को वेष्टदायि स्वशरीरमुज्झतु ।
भवान्विरक्तो न शरीरमानी
परोपकाराय धृतात्मदेहः ॥

जनाः परक्लेशकथानभिज्ञा
नक्तं दिवा स्वार्थकृतात्मचित्ताः ।
रिपुं निहन्तुं कुलिशाय वज्री
दाधीचमादात्किल वाञ्छितास्थि ॥

दधीचिमुख्याः क्षणिकं शरीरं
त्यक्त्वा परार्थे स्म यशःशरीरम् ।
प्राप्य स्थिरं सर्वगतं जगन्ति
गुणैरनर्घ्यैः खलु रञ्जयन्ति ॥

वपुर्धरन्ते परतुष्टिहेतोः
केचित्प्रशान्ता दयया परीताः ।
अस्मदृशाः केचन सन्ति लोके
स्वार्थैकानिष्ठा दयया विहीनाः ॥

परोपकारं न विनाऽस्ति किंचि
त्प्रयोजनं ते विधुतैषणस्य ।
अस्मदृशाः कामवशास्तु युक्ता
युक्ते विजानन्ति न हन्त योगिन् ॥

जीमूतवाहो निजजीवदायी
दधीचिरप्यस्थि मुदा ददानः ।
आचन्द्रतारार्कमपायशून्यं
प्राप्तौ यशः कर्णपथं गतौ हि ॥

यद्यप्यदेयं ननु देहवद्भि
र्मयाऽर्थितं गर्हितमेव सद्भिः ।
तथाऽपि सर्वत्र विरागवद्भिः
किमस्त्यदेयं परमार्थविद्भिः ॥

अखण्डमूर्धन्यकपालमाहुः
संसिद्धिदं साधकपुंगवेभ्यः ।
विना भवन्तं बहवो न सन्ति
तद्वत्पुमांसो भगवन्पृथिव्याम् ॥

प्रयच्छशीर्षं भगवन्नमः स्ता
दितीरयित्वा पतितं पुरस्तात् ।
तमब्रवीद्वीक्ष्य सुधीरधस्ता
त्कृपालुरावृत्तमनाः समस्तात् ॥

तौ संविदं वितनुतामिति संप्रहृष्टौ
योगी जगाम मुदितो निलयं मनस्वी ।
श्रीशंकरोऽपि निजधामनि जोषमास
प्रोचे न किंचिदपि भावमसौ मनोगम् ॥

शूली त्रिपुण्ड्री पुरतोऽवलोकी
कंकालमालाकृतगात्रभूषः ।
संरकनेत्रो मदघूर्णिताक्षो
योगी ययौ देसिकवासभूमिम् ॥

शिष्येषु शिष्टेषु विदूरगेषु
स्नानादिकार्याय विविक्तभाजि ।
श्रीदेशिकेन्द्रे तु सनन्दनाख्य
भीत्या स्वदेहं व्यवधाय गूढे ॥

तं भैरवाकारमुदीक्ष्य देशिक
स्त्यक्तुं शरीरं व्यधित स्वयं मनः ।
आत्मानमात्मन्युदयुङ्क्त यो जपं
न्समाहितात्मा करणानि संहरन् ॥

तं भैरवोऽलोकत लोकपूज्यं
स्वसौख्यतुच्छीकृतदेवराज्यम् ।
योगीशमासादितनिर्विकल्पं
सनत्सुजातप्रभृतेरनलपम् ॥

जत्रुप्रदेशे चिबुकं निधाय
व्यात्तास्यमुत्तानकरौ निधाय ।
जानूपरि प्रेक्षितनासिकान्तं
विलोचने साभि निमीत्य कान्तम् ॥

आसीनमुच्चीकृतपूर्वगात्रं
सिद्धासने शेषतबोधमात्रम् ।
चिन्मात्रविन्यस्तहृषीकवर्ग
समाधिविस्मारितविश्वसर्गम् ॥

विलोक्य तं हन्तुमपास्तशङ्कः
स्वबुद्धिपूर्वाजिततीव्रपङ्कः ।
प्रापोद्यतासिः सविधं स याव
द्विज्ञातवान्पद्मपदोऽपि तावत् ॥

त्रिशूलमुद्यम्य निहन्तुकामं
गुरुं यतात्मा समुदैक्षतान्तः ।
स्थितश्चुकोप ज्वलिताग्निकल्पः
स पद्मपादः स्वगुरोर्हितैषी ॥

स्मरन्नथैष स्मरदार्तिहारिं
प्रह्लादवश्यं परमं महस्तत् ।
स मन्त्रसिद्धो नृहरेर्नृसिंहो
भूत्वा ददर्शोग्रदुरीहचेष्टाम् ॥

स तत्क्षणक्षुब्धानजस्वभावः
प्रवृद्धरूढिस्मृतमर्त्यभावः ।
आविष्कृतात्युग्रनृसिंहभावः
समुत्पपातातुलितप्रभावः ॥

सटाछटास्फोटितमेघसंघ
स्तीत्रारवत्रासितभूतसंघः ।
संवेगसंमूर्च्छितलोकसंघः
किमेतदित्याकुलदेवसंघः ॥

क्षुभ्यत्समुद्रं समुदूढरौद्रं
रटन्निशाटं स्फुटदद्रिकूटम् ।
ज्वलद्दिशान्तं प्रचलद्धरान्तं
प्रभ्रश्यदक्षं दलदन्तरिक्षम् ॥

जवादभिद्रुत्य शितस्वरूग्रै
र्दैत्येश्वरस्येव पुरा नखाग्रैः ।
क्षिपत्रिशूलस्य स तस्य वक्षो
ददार विक्षिप्तसुरारिपक्षः ॥

तत्तादृगत्युग्रनखायुधाग्र्यां
दंष्ट्रान्तरप्रोतदुरीहदेहः ।
निन्ये तदानीं नृहरिर्विदीर्ण
द्युपट्टनाट्टालकमट्टहासम् ॥

आकर्णयन्तं निनदं बहिर्गता
उपागमन्नाकुलचित्तवृत्तयः ।
व्यलोकयन्भैरवमग्रतो मृतं
ततो विमुक्तं च गुरुं सुखोषितम् ॥

प्रह्लादवश्यो भगवान्कथं वा
प्रसादितोऽयं नृहरिस्त्वयेति ।
सविस्मयैः स्निग्धजनैः स पृष्टः
सनन्दनः सस्मितमित्यवादीत् ॥

पुरा किलाहो बलभूधराग्रे
पुण्यं समाश्रित्य किमप्यरण्यम् ।
भक्तैकवश्यं भगवन्तमेनं
ध्यायन्ननेकान्दिवसाननैषम् ॥

किमर्थमेको गिरिगह्वरेऽस्मि
न्वाचंयम त्वं वससीति शश्वत् ।
केनापि पृष्टोऽत्र किरातयूना
प्रत्युत्तरं प्रागहमित्यवोचम् ॥

आकण्ठमत्यद्भुतमर्त्यमूर्तिः
कण्ठीरवात्मा परतश्च कश्चित् ।
मृगो वनेऽस्मिन्मृगयो वसन्मे
भवत्यहो नाक्षिपथे कदाऽपि ॥

इतीरयत्येव मयि क्षणेन
वनेचरोऽयं प्रविशन्वनान्तम् ।
निबध्य गाढं नृहरिं लताभिः
पुण्यैरगण्यैः पुरतो न्यधान्मे ॥

महर्षिभिस्त्वं मनसाऽप्यगम्यो
वनेचरस्यैव कथं वशोऽभूः ।
इत्यद्भुताविष्टहृदा मयाऽसौ
विज्ञाप्यमानो विभुरित्यवादीत् ॥

एकाग्रचित्तेन यथाऽमुनाऽहं
ध्यातस्तथा धातृमुखैर्न पूर्वैः ।
नोपालभेथास्त्वमितीरयन्मे
कृत्वा प्रसादं कृतवांस्तिरोधिम् ॥

आकर्ण्य तां पञ्चपदस्य वाणी
मानन्दमग्नैरखिलैरभावि ।
जर्ज चोच्चैर्जगदण्डभाण्डं
भूम्ना स्वधाम्ना दलयन्नृसिंहः ॥

ततस्तदार्भाटचलत्समाधिः
स्वात्मप्रबोधोन्मथितत्र्युपाधिः ।
उन्मील्य नेत्रे विकरालवक्त्रं
व्यलोकयन्मानवपञ्चवक्त्रम् ॥

शान्तः पुमानिति न पीडनमस्य कार्यं
शान्तोऽपि पीडनवशान्क्रुधमुद्वहेत्सः ।
शीतः सुखोऽपि मथितः किल चन्दनद्रु
स्तीव्राहताशजनको भवति क्षणेन ॥

यद्यप्यशास्त्रीयतया विभाति
तेजस्विनां कर्म तथाऽप्यनिन्द्यम् ।
विंनिन्द्यकृत्यं किल भार्गवस्य
ददुः स्वपुत्रान्कतिचिद्वृकाय ॥

इति स्वजननीमसौ मुनिजनैरपि प्रार्थितां
पुनः पतनवर्जितामतनुसौख्यसंदोहिनीम् ।
यतिर्क्षितिपतीर्गतिं वितमसं स नीत्वा तत
स्ततोऽन्यमतशातने प्रयतते स्म पृथ्वीतले ॥

मा भूदकाण्डे प्रलयो महात्म
न्कोपं नियच्छेति गृणद्भिरारात् ।
ससाध्वसैः प्राञ्जलिभिः सगात्र
कम्पैर्विरिञ्चादिभिरर्थ्यमानम् ॥

विलोक्य विद्युच्चपलोग्रजिह्वं
यतीक्षितीशः पुरतो नृसिंहम् ।
अभीतिरेदिष्ट तदोपकण्ठं
स्थितोऽपि हर्षाश्रुपिनद्धकण्ठः ॥

नरहरे हर कोपमनर्थदं
तव रिपुर्निहतो भुवि वर्तते ।
कुरु कृषां मयि देव सनातनीं
जगदिदं भयमेति भवद्दृशा ॥

तव वपुः किल सत्त्वमुदाहृतं
तव हि कोपनमप्यपि नोचितम् ।
तदिह शान्तिमवाप्नुहि शर्मणे
हरगुणं हरिमाश्रयसे कथम् ॥

सकलभीतिषु दैवतंम स्मर
न्सकलभीतिमपोह्य सुखी पुमान् ।
भवति किं प्रवदामि तवेक्षणे
परमदुर्लभमेव तवेक्षणम् ॥

स्मृतवतस्तव पादसरोरुहं
मृतवतः पुरुषस्य विमुक्तता ।
तव कराभिहतोऽमृत भैरवो
न हि स एष पुनर्भवमेष्यति ॥

दितिजसूनुममुं व्यसनार्दितं
सकृदरक्षदुदारगुणो भवान् ।
सकलगत्त्वमुदीरितमस्फुटं
प्रकटमेव विधित्सुरभूत्पुरः ॥

सृजसि विश्वमिदं रजसाऽऽवृतः
स्थितिविधौ श्रितसत्त्व उवायुधः ।
अवसि तद्धरणे तमसाऽऽवृतो
हरसि देव तदा हरसंज्ञितः ॥

तव जनिर्न गुणास्तव तत्त्वतो
जगदनुग्रहणाय भवादिकम् ।
तव पदं खलु वाङ्मनसातिगं
श्रुतिवचश्चकितं तव बोधकम् ॥

नरहरे तव नामपरिश्रवा
त्प्रमथगुह्यकदुष्टपिशाचकाः ।
अपसरन्ति विभोऽसुरनायका
न हि पुरःस्थितये प्रभवन्त्यपि ॥

त्वमेव सर्गस्थितिहेतुरस्य
त्वमेव नेता नृहरेऽखिलस्य ।
त्वमेव चिन्त्यो हृदयेऽनवद्ये
त्वामेव चिन्मात्रमहं प्रपद्ये ॥

हतो वराको हि रुषं नियच्छ
विश्वस्य भूमन्नभयं प्रयच्छ ।
एते हि देवाः शममर्थयन्ते
निरीक्ष्य भीताः प्रतिखेदयन्ते ॥

द्रष्टुं न शक्या हि तवानुकम्पा
हीनैर्जनैर्निहुतकोटिशंपाम् ।
मूर्तिं तदात्मन्नुपसंहरेमां
पाहि त्रिलोकीं समतीतसीमाम् ॥

कल्पान्तोञ्जृम्भमाणप्रमथपरिवृढप्रौढलालाटवह्नि
ज्वालालीढत्रिलोकीजनितचटचटाध्वानधिक्कारधुर्यः ।
मध्येब्रह्माण्डभाण्डोदरकुहरमनैकान्त्यदुस्थामवस्थां
स्त्यानस्त्यानो ममायं दलयतु दुरितं श्रीनृसिंहाट्टहासः ॥

मध्येव्यामद्धवातंधयगुणवलनाधानमन्थानभूभृ
न्मन्थेनोत्क्षोभिदुग्धोदधिलहरिमिथःस्फालनाचारघोरः ।
कल्पान्तोन्निद्ररुद्रोच्चतरडमरुकध्वानबद्धाभ्यसूयो
घोषोऽयं कर्णघोरः क्षपयतु नृहरे रंहसां संहतिं नः ॥

क्षुन्दानो मङ्क्षु कल्पावधिसमयसमुज्जृम्भदम्भोदगुम्फ
स्फूर्जदम्भोदसंघस्फुरदुरुरटिताखर्वगर्वप्ररोहान् ।
क्रीडाक्रोडेन्द्रघोणासरभसविसरद्धोरघूर्घोरवश्री
र्गम्भीरस्तेऽट्टहासो हर हर नृहरे रंहसांऽहांसि हन्यात् ॥

एवं विशिष्टनुतिभिर्नृहरौ प्रशान्ते
स्वं भावमेत्य मुनिरेष बभूव शान्तः ।
स्वप्रानुभूतमिव शान्तमनाः स्मरंस्त
मात्मानमात्मगुरवे प्रणतिं चकार ॥

चारित्र्यमेतत्प्रयतस्त्रिसंध्यं
भक्त्या पठेद्यः शृणुयादवन्ध्यम् ।
तीर्त्वाऽपमृत्युं प्रतिपद्य भक्तिं
स भुक्तभोगः समुपैति मुक्तिम् ॥

॥ इति एकादशः सर्गः (उग्रभैरववधः) ॥

Other texts to read

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

किरातार्जुनीयम् भारविः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect