श्रीमच्छंकरदिग्विजयः — दशमः सर्गः (राजदेहप्रवेशादिकथनम्) | śrīmacchaṃkaradigvijayaḥ — daśamaḥ sargaḥ (rājadehapraveśādikathanam)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ दशमः सर्गः (राजदेहप्रवेशादिकथनम्) ॥

इति नृपत्वमुपेत्य वसुंधरा
मवति संयमिभूभृति मन्त्रिणः ।
तमधिकृत्य परं कृतसंशया
इति जजलपुरनल्पधियो मिथः ॥

मृतिमुपेत्य यथा पुनरुत्थितः
प्रकृतिभाग्यवशेन तथा त्वयम् ।
नरपतिः प्रतिभाति न पूर्वव
त्समुदिताखिलदिव्यगुणोदयः ॥

वसु ददाति ययातिवदर्थिने
वदति गीष्पतिवद्विरमर्थवित् ।
जयति फाल्गुनवत्प्रतिपार्थिवा
न्सकलमप्यवगच्छति शर्ववत् ॥

अनुसवनविसृत्वरैरपूर्वै
र्वितरणपौरुषशौर्यधैर्यपूर्वैः ।
अनितरसुलभैर्गुणैर्विभाति
क्षितिपतिरेष परः पुमानिवाऽऽद्यः ॥

अऋतुषु तरवः सुपुष्पिताग्रा
बहुतरदुग्धदुघाश्च गोमहिष्यः ।
क्षितिरभिमतवृष्टिराढ्यसस्या
स्वविहितधर्मरताः प्रजाश्च सर्वाः ॥

कालस्तिष्यः सर्वदोषाकरोऽपि
त्रेतामत्येत्यद्य राज्ञः प्रभावात् ।
तस्मादस्मद्राजवर्ष्म प्रविश्य
प्राप्तैश्वर्यः शास्ति कश्चिद्धरित्रीम् ॥

तदयं गुणवारिधिर्यथा
प्रतिपद्येत न पूर्वकं वपुः ।
करवाम तथेति निश्चयं
कृतवन्तः सचिवाः परस्परम् ॥

अथ ते भुवि यस्य कस्यचि- द्विगतासोर्वपुरस्ति देहिनः । अविचार्य तदाशु दह्यता- मिति भृत्यानरहसि न्ययोजयन् ॥

अथ राज्यधुरं धराधिपः
परमाप्तेषु निवेश्य मन्त्रिषु ।
बुभुजे विषयान्विलासिनी
सचिवोऽन्यक्षितिपालदुर्लभान् ॥

स्फटिकफलके ज्योत्स्नाशुभ्रे मनोज्ञशिरोगृहे
वरयुवतिभिर्दीव्यन्नक्षैर्दुगेदरकेलिषु ।
अधरदशनं बाह्वावाहं महोत्पलताडनं
रतिविनिमयं राजाऽकार्षीद्ग्लहं विजये मिथः ॥

अधरजसुधाश्लेषाद्रुच्यं सुगन्धि मुखानिल
व्यतिकरवशात्कामं कान्ताकरात्तमतिप्रियम् ।
मधु मदकरं पायं पायं प्रियाः समपायय
त्कनकचषकैरिन्दुच्छायापरिष्कृतमादरात् ॥

मधुमदकलं मन्दस्विन्नं मनोहरभाषणं
निभृतपुलकं सीत्काराढ्यं सरोरुहसौरभम् ।
दरमुकुलिताक्षीषल्लज्जं विसृत्वरमन्मथं
प्रचरदलकं कान्तावक्त्रं निपीय कृती नृपः ॥

विवृतजघनं संदष्टोष्ठं प्रणुन्नपयोधरं
प्रसृतभणितं प्राप्तोत्साहं रणन्मणिमेखलम् ।
निभृतकरणं त्रुट्यद्गात्रं गतेतरभावनं
प्रसृमरसुखं प्रादुर्भूतं किमप्यपदं गिराम् ॥

मनसिजकलातत्त्वाभिज्ञो मनोज्ञविचेष्टितः
सकलविषयव्यावृत्ताक्षः सदानुसृतोत्तमः ।
कृतकुचगुरूपास्त्याऽत्यन्तं सुनिर्वृतमानसो
निधुवनवरब्रह्मानन्दं निरर्गलमन्वभूत् ॥

पुरेव भोगान्बुभुजे महीभृ
त्स भोगिनीभिः सहितोऽप्यरंस्त ।
कंदर्पशास्त्रानुगतः प्रवीणै
र्वात्स्यायने तच्च निरैक्षताद्धा ॥

वात्स्यायनप्रोदितसूत्रजातं
तदीयभाष्यं च निरीक्ष्य सम्यक् ।
स्वयं व्यधत्ताभिनवार्थगर्भं
निबन्धमेकं नृपवेषधारी ॥

पाराशर्यवनिष्टृति प्रविश्य राज्ञो
वर्ष्मैवं विहरति तद्विलासिनीभिः ।
दृष्ट्वा तत्समयमतीतमस्य शिष्या
रक्षन्तो वपुरितरेतरं जजल्युः ॥

आचार्यैरवधिरकारि मासमात्रं
सोऽतीतः पुनरपि पञ्चशाश्च घस्राः ।
अद्यापि स्वकरणमेत्य नः सनाथा
न्कर्तुं तन्मनसि न जायतेऽनुकम्पा ॥

किं कुर्मः क्व नु मृगयामहे क्व यामः
को जानन्निह वसतीति नोऽभिदध्यात् ।
विज्ञातुं कथमिममश्महे विचिन्त्या
प्यासन्धु क्षितितलमन्यगात्रगूढम् ॥

गुरुणा करुणानिधिना ह्यधुना
यदि नो निहिता विहितास्त्यजिताः ।
जगति क्व गतिर्भजतां त्यजतां
स्वपदं विपदन्तकरं तदिदम् ॥

निःशेषेन्द्रियजाड्यत्वन्नवनवाह्लादं मुहुस्तन्वती
नित्याश्लिष्टरजोयतीशचरणाम्भोजाश्रया श्रेयसी ।
निष्प्रत्यूहविजृम्भमाणवृजिनस्योद्वासना वासना
निःसीमा त्वदयेन कल्पितपरीरम्भा चिरं भाव्यते ॥

फलितैरिव सत्त्वपादपैः परिणामैरिव योगसंपदाम्
सशरीरैरिव तत्त्वनिर्णयैः ।
२४
सशरीरैरिव तत्त्वनिर्णयैः ॥

सधनैर्निजलाभवैभवा
त्स्वकुटुम्बैरुपशान्तिकान्तया ।
अतदन्यतयाऽखिलात्मकै
रनुगृह्येय कदा नु धामभिः ॥

अविनयं विनयन्नसतां सता
मतिरयं तिरयन्भवपावकम् ।
जयति यो यतियोगभृतां वरो
जगति मे गतिमेष विधास्यति ॥

विगतमोहतमोहतिमाप्ययं
विधुतमायतमा यतयोऽभवन् ।
अमृतदस्य तदस्य दृशः सृता
ववतरेम तरेम शुगर्णवम् ॥

शुभाशुभविभाजकस्फुरणदृष्टिमुष्टिंधयः
क्षपान्धमतपान्थदुष्कथकदम्भकुक्षिंभरिः ।
कदा भवसि मे पुनः पुनरनाद्यविद्यातमः
प्रमृद्य गलितद्वयं पदमुदश्चयन्नद्वयम् ॥

मर्त्यानां निजपादपङ्कजजुषामाचार्य वाचा यया
रुन्धानो मतिकल्मषं त्वमिह किं कुर्वाणनिर्वाणया ।
द्राङ्नाऽऽयास्यसि चेत्सुधीकृतपरीहासस्य दासस्य ते
दुःखान्तो न भवेदितीड्य स पुनर्जानही मा मीनीहि मा ॥

इति खेदमुपेयुषि मित्रजने
प्रतिपन्नयतिक्षितिभृन्महिमा ।
शुचमर्थवता शमयन्वचसा
निजगाद सरोरुहपाद इदम् ॥

पर्याप्तं नः क्लैब्यमुपेत्यात्र सखायः
कृत्वोत्साहं भूमिमशेषामपिधानात् ।
अन्वेष्यामो भूविवराण्यप्यथ च द्यां
यद्वद्देवं देवमनुष्यादिषु गूढम् ॥

अनिर्विण्णचेताः समास्थाय यत्नं
सुदुष्प्रापमप्यर्थमाप्नोत्यवश्यम् ।
मुहुर्विघ्नजालैः सुरा हन्यमानाः
सुधामप्यवापुर्ह्यनिर्विण्णचित्ताः ॥

यदप्यन्यगात्रप्रतिच्छन्नरूपो
दुरन्वेषणः स्याद्गुरुर्नस्तथाऽपि ।
स्वभानूदरस्थः शशीव प्रकाशै
स्तदीयैर्गुणैरेव वेत्तुं स शक्यः ॥

इक्षुचापागमापेक्षया निर्गतो
वर्ष्म तस्योचितं कृष्णवर्त्मद्युतिः ।
विभ्रमाणां पदं सुभ्रुवां भूपतेः
प्राप्तुमर्हत्यकामाग्रणीः संयमी ॥

नित्यतृप्ताग्रयाय्याश्रिते निर्वृताः
प्राणिनो रोगशोकादिना नेक्षिताः ।
दस्युपीडोज्झिताः स्वस्वधर्मे रताः
कालवर्षी स्वराण्मेदिनी कामसूः ॥

तदिहाऽऽलस्यमपास्य
विचेतुं निरवधिसंसृतिजलधेः सेत्-
उम् देशिकवरपदकमल्-
अं यामो न वृथाऽनेहसमत्र नयाम्-
अः

इति जलरुहपदवचनं
सर्वे मनसि निधाय निराकृतगर्वे
कांश्चित्तत्र निवेश्य
शरीरं रक्षितुमन्ये निरगुरुदार्-
अम्

ते चिन्वन्तः शैलाच्छेलं विषयाद्विषयं भुवमनुवेलम् । प्रापुर्धिक्कृतविबुधनिवेशा- न्स्फीतानमरकनृपतेर्देशान् ॥

मृत्वा पुनरप्युत्थितमेनं श्रुत्वा वैन्यदिलीपसमानम् ।
त्यक्त्वा विरहजदैन्यममन्दं मत्वाऽऽश्चर्यं धैर्यमविन्दन् ॥

ते च ज्ञात्वा गानवि-
लोलं तरुणीसक्तं धरणीपालम् ।
विविशुः स्वीकृतगायक-
वेषा नगरं विदितसमस्तविशेषाः ॥

राज्ञे ज्ञापितविद्यातिशया- स्तेतत्संग्रहविधृतातिशयाः । रमणीशतमध्यगमवनीन्द्रं ददृशुस्तारावृतमिव चन्द्रम् ॥

वरचामरकरतरुणी-
कङ्कण रञ्जितमनोहरपश्चभागम् ।
गीतिगतिज्ञोद्गीत-
श्रुतिसुख तानसमुल्लसदग्रिमदेशम् ॥

धृतश्चामीकरदण्डसितातप- वारणरञ्जितरत्नकिरीटम् । श्रितविग्रहमिव रतिपतिमाश्रित- भुवमिव सान्तःपुरममरेशम् ॥

रुचिरवेषाः समासाद्य तां संसदं नयनसंज्ञावितीर्णासना भूभुजा । समतिसृष्टास्ततः सुस्वरं मूर्छनापदविदस्ते जगुर्मोहयन्तः सभाम् ॥

भृङ्ग तव संगतिमपास्य गिरिशृङ्गे तुङ्गविटपिनि संगमजुषि त्वदङ्गे । स्वाद्वरचिताः सकलुषान्तरङ्गाः संगमकृते भङ्गमुपयन्ति भृङ्गाः ॥

पञ्चशरसमयसंचयकृते प्राञ्चं मुञ्चन्निवेह संचरसि प्रपञ्चम् । पञ्चजनमुख पञ्चमुखमप्यनश्चंस्त्वं च गतिरिति किंच किल वञ्चितोऽसौ ॥

पर्वशशिमुख सर्वमपहाय पूर्वं कुर्वदिह गर्वमनुसृत्य हृदपूर्वम् । न स्मरसि वस्त्वस्मदीयमिति कस्मात्संस्मर तदस्मर परमस्मदुक्त्या ॥

नेतिनेत्यादिनिगमवचनेन निपुणं निषिध्य मूर्तामूर्तराशिम् । यदशक्यनिह्नवँ स्वात्मरूपतया जानन्ति कोविदास्तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥

खाद्यमुत्पाद्य विश्वमनुप्रविश्य गूढमन्नमयादिकोशतुषजालो । कवयो विविच्य युक्त्यवघाततो यत्तण्डुलवदाददति तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥

विषमविषयेषु संचारिणोऽश्वा
श्वान्दोषदर्शनकशाभिघाततः ।
स्वैरं संनिवर्त्य स्वान्तरश्मिभिर्धीरा
बध्नन्ति यत्र तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥

व्यावृत्तजाग्रदादिष्वनुस्यूतं तेभ्योऽन्यदिव पुष्पेष्विव सूत्रम् । इति यदौपाधिकत्रयपृथक्त्वेन विदन्ति सूरयस्तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥

पुरुष एवेदमित्यादिवेदेषु सर्वकारणतया यस्य । सार्वात्म्यं हाटकस्येव मुकुटादितादात्म्यं सरसमान्नायते तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥

यश्चाहमत्र वर्ष्मणि भामि सोऽसौ योऽसौ विभाति रविमण्डले सोहमिति । वेदवादिनो व्यतिहारतो यदध्यापयन्ति यत्नतस्तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥

वेदानुवचनसद्दानमुखध-
र्मैः श्रद्धयाऽनुष्ठितैर्विद्यया युक्तैः ।
विविदिषन्त्यत्यन्तविमलस्वान्ता
ब्राह्मणा यद्ब्रह्म तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥

शमदमोपरमादिसाधनैर्धीराः स्वात्मनाऽऽत्मनि यदन्विष्य कृतकृत्याः । अधिगतामितसच्चिदानन्दरूपा न पुनरिह खिद्यन्ते तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥

अविगीतमेवं नरपतिराकर्ण्य वर्णितात्मार्थम् । विससर्ज पूरिताशानेतानितिकर्तव्यः ॥

उद्बोधितः सदसि तैरवलम्ब्य मूर्छां
निर्गत्य राजतनुतो निजमाविवेश ।
गात्रं पुरोदितनयेन स देशिकेन्द्रः
संज्ञामवाप्य च पुरेव समुत्थितोऽभूत् ॥

तदनु कुहरमेत्य पूर्वदृष्टं
नरपतिभृत्यविसृष्टपावकेन ।
निजवपुरवलोक्य दह्यमानं
झटिति स योगधुरंधरो विवेश ॥

सपदि दहनशान्तये महान्तं
नरमृगरूपमधोक्षजं शरण्यम् ।
स्तुतिभिरधिकलालसत्पदाभि
स्त्वरितमतोषयदात्मवित्प्रधानः ॥

नरहरिकृपया ततः प्रशान्ते
प्रबलतरे स हुताशने प्रविष्टः ।
निरगमदचलेन्द्रकन्दरान्ता
द्विधुरिव वक्त्रविलाद्विधुंतुदस्य ॥

तदनु शमधनाधिपो विनेयै
श्चिरविरहादतिवर्धमानहार्दैः ।
सनक इव वृतः सनन्दनाद्यै
र्जिगमिषुराजनि मण्डनस्य गेहम् ॥

तदनु सदनममेत्य पूर्वदृष्टं गगनपथाद्गलितक्रियाभिमानम् । विषयविषानिवृत्ततर्षमुच्चै- रतनत मण्डनमिश्रमक्षिपात्रम् ॥

तं समीक्ष्य नभसश्च्युतं स च
प्राञ्जलिः प्रणतपूर्वविग्रहः ।
अर्हणाभिरभिपूज्य तस्थिवा
नीक्षणैरनिमिषैः पिबन्निव ॥

स विश्वरूपो बत सत्यवादी
पपात पादाम्बुजयोर्यतीशः ।
गृहं शरीरं मम यच्च सर्वं
तवेति वादी मुदितो महात्मा ॥

प्रेयसा प्रथममर्चितं मुनिं
प्राप्तविष्टरमुपस्थितं बुधैः ।
प्रश्रयावनतमूर्तिरब्रवी
च्छारदाऽभिवदने विशारदा ॥

ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वदेहिनाम् ।
ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मन्भवान्साक्षात्सदाशिवः ॥

सदसि मामविजित्य तथैव य
न्मदनशासनकामकलास्वपि ।
तदवबोधकृते कृतिमाचर
स्तदिह मर्त्यचारत्रविडम्बनम् ॥

त्वया यदावां विजितौ परात्म
न्न तत्रपामावहतीड्य सर्वथा ।
कृताऽभिभूतिर्न मयूखशालिना
निशाकरादेरपकीर्तये खलु ॥

आदावात्म्यं धाम कामं प्रयास्या
म्यर्हस्यच्छं मामनुज्ञातुमर्हन् ।
इत्यामन्त्र्यान्तर्हितां योगशक्त्या
पश्यन्देवीं भाष्यकर्ता बभाषे ॥

जानामि त्वां देवि देवस्य धातु
र्भार्यामिष्टामष्टमूर्तेः सगर्भ्याम् ।
वाचामाद्यां देवतां विश्वगुप्त्यै
चिन्मात्रामप्यात्तलक्ष्म्यादिरूपाम् ॥

तस्मादस्मत्कल्पितेष्वर्च्यमाना
स्थानेषु त्वं शारदाख्या दिशन्ती ।
इष्टानर्थानृष्यशृङ्गादिकेषु
क्षेत्रेष्वास्व प्राप्तसत्संनिधाना ॥

तथेति संश्रुत्य सरस्वती सा
प्रायात्प्रियं धाम पितामहस्य ।
अदर्शनं तत्र समीक्ष्य सर्व
आकस्मिकं विस्मयमीयुरुच्चैः ॥

तस्या यतीशाजितभर्तृयन्तित्वजात
वैधव्यसंभवशुचा भुवमस्पृशन्त्याः ।
अन्तर्धिमेक्ष्य मुदितोऽजनि मण्डनोऽपि
तत्साधु वीक्ष्य मुमुदे यतिशेखरश्च ॥

मण्डनमिश्रोऽप्यथ विधिपूर्व दत्त्वा वित्तं यागे सर्वम् ।
आत्मारोपितशौचिष्केशो भेजे शंकरमस्तमिताशः ॥

संन्यासगृह्यविधिना सकलानिकर्मा
ण्यह्नाय शंकरगुरुर्विदुषोऽस्य कुर्वन् ।
कर्णे जगौ किमपि तत्त्वमसीति वाक्यं
कर्णेजपं निखिलसंसृतिदुःखहानेः ॥

संन्यासपूर्वं विधिवद्भिक्षे
पश्चादुपादिक्षदथाऽऽत्मतत्त्वम् ।
आचार्यवर्यः श्रुतिमस्तकस्थं
तदादिवाक्यं पुनराबभाषे ॥

त्वं नासि देहो घटवद्धचनात्मा
रूपादिमत्त्वादिह जातिमत्त्वात् ।
ममेति भेदप्रथनादभेद
संप्रत्ययं विद्धि विपर्ययोत्थम् ॥

लोप्यो हि लोप्यव्यतिरिक्तलोपको
दृष्टो घटादिः खलु तादृशी तनुः ।
दृश्यत्वहेतोर्व्यतिरेकसाधने
त्वत्तः शरीरे कथमात्मतागतिः ॥

नापीन्द्रियाणि खलु तानि च साधनानि
दात्रादिवत्कथममीषु तवाऽऽत्मभावः ।
चक्षुर्मदीयमिति भेदगतेरमीषां
स्वप्रादिभावविरहाच्च घटादिसाम्यम् ॥

यद्यात्मतैषां समुदायगा स्या
देकव्ययेनापि भवेन्न तद्धीः ।
प्रत्येकमात्मत्वमुदीर्यते चे
न्नश्येच्छरीरं बहुनायकत्वात् ॥

आत्मत्वमन्यतमगं यदि चक्षुरादे
श्चक्षुर्विनाशसमये स्मरणं न हि स्यात् ।
एकाश्रयत्वनियमात्स्मरणानुभूत्यो
र्दृष्टश्रुतार्थविषयावगतिश्च न स्यात् ॥

मनोऽपि नाऽऽत्मा करणत्वहेतो
र्मनो मदीयं गतमन्यतोऽभूत् ।
इति प्रतीतेर्व्यभिचारितायाः
सुप्तौ चं तच्चिन्मनसोर्विविक्तता ॥

अनयैव दिशा निराकृता न च बुद्धेरपि चाऽऽत्मता स्फुटम् । अपि भेदगतेरन्वया- त्करणादाविव बुद्धिमझ भोः ॥

नाहंकृतिश्चरमधातुपदप्रयोगा
त्प्राणा मदीया इति लोकवादात् ।
त् प्राणोऽपि नाऽऽत्मा भवितुं प्रगल्भः
सर्वोपसंहारिणि सन्सुषुप्ते ॥

एवं शरीराद्यविविक्त आत्मा
त्वंशब्दवाच्योऽभिहितोऽत्र वाक्ये ।
तदोदितं ब्रह्म जगन्निदानं
तथा तयैक्यं पदयुग्मबोध्यं ॥

कथं तदैक्यं प्रतिपादयेद्वचः
सर्वज्ञसंमूढपदाभिषिक्तयोः ।
न ह्येकता संतमसप्रकाशयोः
संदृष्टपूर्वा न च दृश्यतेऽधुना ॥

सत्यं विरोधगतिरस्ति तु वाच्यगेयं
सोऽयं पुमानितिवदत्र विरोधहानेः ।
आदाय वाच्यमविरोधि पदद्वयं त
ल्लक्ष्यैकबोधनपरं ननु को विरोधः ॥

जहीहि देहादिगतामहंधियं
चिरार्जितां कर्मशठैः सुदुस्त्यजाम् ।
विवेकबुद्ध्या परमेव संततं
ध्यायाऽऽत्मभावेन यतो विमुक्तता ॥

साधारणे वपुषि काकसृगालवह्नि
मात्रादिकस्य ममतां त्यज दुःखहेतुम् ।
तद्वज्जहीहि बहिरर्थगतां च विद्वं
श्चित्तं बधान परमात्मनि निर्विशङ्कम् ॥

तीरात्तीरं संचरन्दीर्घमत्स्य
स्तीराद्भिन्नो लिप्यते नापि तेन ।
एवं देही संचरञ्जाग्रदादौ
तस्माद्भिन्नो नापि तद्धर्मको वा ॥

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिलक्षणमदोऽवस्थात्रयं चित्तनौ
त्वय्येवानुगते मिथो व्यभिचरद्धीसंज्ञमज्ञानतः ।
क्लृप्तं रज्जिवदंशके वसुमती छिद्राहिदण्डादिव
त्तद्ब्रह्मासि तुरीयमुज्झितभयं मा त्वं पुरेव भ्रमीः ॥

प्रत्यक्तमं परपदं विदुषोऽन्तिकस्थं
दूरं तदेव परिमूढमतेर्जनस्य ।
अन्तर्बहिश्च चितिरस्ति न वेति कश्चि
च्चिन्वन्बहिर्बहिरहो महिमाऽऽत्मशक्तेः ॥

यथा प्रपायां बहवो मिलन्ते
क्षणे द्वितीये बत भिन्नमार्गाः ।
प्रयान्ति तद्वद्बहुनामभाजो
गृहे भवन्त्यत्र न कश्चिदन्ते ॥

सुखाय यद्यत्क्रियते दिवानिशं
सुखं न किंचिद्वहुदुःखमेव तत् ।
विना न हेतुं सुखजन्म दृश्यते
हेतुश्च हेत्वन्तरसंनिधौ भवेत् ॥

परिपक्वमतेः सकृच्छ्रुतं जनयेदात्मधियं श्रुतेर्वचः । परिंमन्दमतेः शनैः शनै- र्गुरुपादाब्जनिषेवणादिना ॥

प्रणवाभ्यसनोक्तकर्मणोः
करणेनापि गुरोर्निषेवणात् ।
अपगच्छति मानसं मलं
क्षमते तत्त्वमुदीरितं ततः ॥

मनोऽनुवर्तेत दिवानिशं गुरौ
गुरुर्हि साक्षाच्छिव एव तत्त्ववित् ।
निजानुवृत्त्या परितोषितो गुरु
र्विनेयवक्त्रं कृपया हि वीक्षते ॥

सा कल्पवल्लीव निजेष्टमर्थं
फलत्यवश्यं किमकार्यमस्याः ।
आज्ञा गुरोस्तत्परिपालनीया
सामोदमानीय विधातुमिष्टा ॥

गुरूपदिष्टा निजदेवता चे
त्कुप्येत्तदा पालयिता गुरुः स्यात् ।
रुष्टे गुरौ पालयिता न कश्चि
द्गुरौ न तस्माज्जनयेत कोपम् ॥

१०.१००

पुमान्पुमर्थं लभतेऽपि चोदितं
भजन्निवृत्तः प्रतिषिद्धसेवनात् ।
विधिं निषेधं च निवेदयत्यसौ
गुरोरनिष्टच्युतिरिष्टसंभवः ॥

१०.१०१

आराधितं दैवतमिष्टमर्थं
ददाति तस्याधिगमो गुरोः स्यात् ।
नो चेत्कथं वेदितुमीश्वरोऽय
मतीन्द्रियं दैवतमष्टदं नः ॥

१०.१०२

तुष्टे गुरौ तुष्यति देवतागणो
रुष्टे गुरौ रुष्यति देवतागणः ।
सदाऽऽत्मभावेन सदात्मदेवताः
पश्यन्नसौ विश्वमयो हि देशिकः ॥

१०.१०३

एवं पुराणगुरुणा परमात्मतत्त्वं
शिष्टो गुरोश्चरणयोर्निपपात तस्य ।
धन्योऽस्म्यहं तव गुरो करुणाकटाक्ष
पातेन पातिततमा इति भाषमाणः ॥

१०.१०४

ततः समादिश्य सुरेश्वराख्यां
दिगङ्गनाभिः क्रियमाणसख्याम् ।
सच्छिष्यतां भाष्यकृतश्च मुख्या
मवाप तुच्छीकृतधातुसौख्याम् ॥

१०.१०५

निखिलनिगमचूडाचिन्तया हन्त याव
त्स्वमनवधिकसौख्यं निर्विशन्निर्विशङ्कम् ।
बहुतिथमभितोऽसौ नर्मदां नर्मदां तां
मगधभुवि निवासं निर्ममे निर्ममेन्द्रः ॥

१०.१०६

इतिवशीकृतमण्डनपण्डितः
प्रणतसत्करणत्रयदण्डितः ।
सकलसद्गुणमण्डलमण्डितः
स निरगात्कृतदुर्मतखण्डितः ॥

१०.१०७

कुसुमितविविधपलाशभ्रमदलिकुलगीतमधुरस्वनम् । पश्यन्विपिनमयासीदाशां कीनाशपालितामेषः ॥

१०.१०८

तत्र महाराष्ट्रमुखे
देशे ग्रन्थान्प्रचारयन्प्राज्ञतमः ।
शमितमतान्तरमानः
शनकैः सनकोपमोऽगमच्छ्रीशैलम् ॥

१०.१०९

प्रफुल्लमल्लिकावनप्रसङ्गसङ्गतामित
प्रकाण्डगन्धबन्धुरप्रवातधूतपादपम् ।
सदामदद्विपाधिपप्रहारशूरकेसरि
व्रजं भुजंगभूषणप्रियं स्वयंभुकौशलम् ॥

१०.११०

कलिकल्मषभङ्गायां सोऽद्रेराराच्चलत्तरङ्गायाम् ।
अधरीकृततुङ्गायां सस्नौ पातालगामिगङ्गायाम् ॥

१०.१११

नमन्मोहभङ्गं नभोलेहिश्शृङ्गं
त्रुटत्पापसङ्गं रटत्पक्षिभृङ्गम् ।
समाश्लिष्टगङ्गं प्रहृष्टान्तरङ्गं
तमारुह्य तुङ्गं ददर्शेशलिङ्गम् ॥

१०.११२

प्रणमद्भवबीजभर्जनं
प्रणिपत्यामृतसंपदार्जनम् ।
प्रमुमोद स मल्लिकार्जुनं
भ्रमराम्बासचिचं नतार्जुनम् ॥

१०.११३

तीररुहैः कृष्णयास्तीरेऽवात्सीत्तिरोहितोष्णायाः । आवर्जिततृष्णाया आचार्येन्द्रो निरस्तकाष्ण्र्यायाः ॥

१०.११४

तत्रातिचित्रपदमत्रभवान्पवित्र
कीर्तिर्विचित्रसुचरित्रनिधिः सुधीन्द्रान् ।
अग्राहयत्कृतमसद्ग्रहनिग्रहार्थ
मत्र्यान्समग्रसुगुणान्महदग्रयायी ॥

१०.११५

अध्यापयन्तमसदर्धनिरासपूर्वं
किंत्वन्यतीर्थयशसं श्रुतिभाष्यजातम् ।
आक्षिप्य पाशुपतवैष्णववीरशैव
माहेश्वराश्च विजिता हि सुरेश्वराद्यैः ॥

१०.११६

केचिद्विसृज्य मतमात्म्यममुष्य शिष्य
भावं गता विगतमत्सरमानदोषाः ।
अन्ये तु मन्युवशमेत्य जघन्यचित्ता
निन्युः क्षणं निधनमस्य निरीक्षमाणाः ॥

१०.११७

वेदान्तीकृतनीचशूद्रवचसो वेदः स्वयंकल्पनाः
पापिष्ठाः स्वमपि त्रयीपथमपि प्रायो दहन्तः खलाः ।
साक्षाद्ब्रह्मणि शंकरे विदधति स्पर्धानिबद्धां मतिं
कृष्णे पौण्ड्रकवत्तथा न चरमां किं ते लभन्ते गतिम् ॥

१०.११८

वाणी काणभुजी च नैव गणिता लीना क्वचित्कापिली
शैव चाशिवभावमेति भजते गर्हापदं चाऽऽर्हतम् ।
दौर्गं दुर्गतिमश्नुते भुवि जनः पुष्णाति को वैष्णवं
निष्णातेषु यतीशसूक्तिषु कथाकेलीकृतासूक्तिषु ॥

१०.११९

तथागतकथा गता तदनुयायि नैयायिकं वचोऽजनि न चोदितो वदति जातु तौतातितः
विदग्ध्यति न दग्धधीर्विदितचापलं कापिलं विनिर्दयविनिर्दलद्विमतसंकरे शंकरे
११८४
इति श्रीमाधवीये तत्कलाज्ञत्वप्रपञ्चनम्
संक्षेपशंकरजये सर्गोऽयं दशमोऽभवत्

॥ इति दशमः सर्गः (राजदेहप्रवेशादिकथनम्) ॥

Other texts to read

रामायणम् वाल्मीकिः

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect