प्रतिमानाटकम् — चतुर्थोऽङ्कः

(ततः प्रविशतश्चेट्यौ)

विजया—हला णन्दिणिए ! भणेहि भणेहि । अज्ज कोसल्लापुरोगेहि सव्वेहि अन्तेउरेहि पडिमागेहं दट्ठुं गदेहि तहिं किल भट्टिदारओ भरदो दिट्ठो । अहं च मन्दभाआ दुवारे ट्ठिदा । [हला नन्दिनिके ! भण भण । अद्य कौसल्यापुरोगैः सर्वैरन्तःपुरैः प्रतिमागेहं द्रष्टुं गतैस्तत्र किल भर्तृदारको भरतो दृष्टः । अहं च मन्दभागा द्वारे स्थिता ।]

नन्दिनिका—हला ! दिट्ठो अम्हेहि कोदूहलेण भट्टिदारओ भरदो । [हला ! दृष्टोऽस्माभिः कौतूहलेन भर्तृदारको भरतः ।]

विजया—भट्टिणी कुमारेण किं भणिदा । [भर्त्री कुमारेण किं भणिता ।]

नन्दिनिका—किं भणिदं । ओलोइदुं वि णेच्छदि कुमारो । [किं भणितम् । अवलोकितुमपि नेच्छति कुमारः ।]

विजया—अहो अच्चाहिदम् । रज्जलुद्धाए भट्टिदारअस्स रामस्स रज्जविब्भट्ठं करन्तीए अत्तणो वेहव्वं आदिट्ठं । लोओ वि विणासं गमिओ । णिग्घिणा हु भट्टिणी । पापाअं किदं । [अहो अत्याहितम् । राज्यलुब्धया भर्तृदारकस्य रामस्य राज्यविभ्रष्टं कुर्वन्त्यात्मनो वैधव्यमादिष्टम् । लोकोऽपि विनाशं गमितः । निर्घृणा खलु भर्त्री । पापकं कृतम् ।]

नन्दिनिका—हला ! सुणाहि । पइदीहि आणीदं अभिसेअं विसज्जिअ रामतवोवणं गदो कुमारो । [हला ! शृणु । प्रकृतिभिरानीतमभिषेकं विसृज्य रामतपोवनं गतः कुमारः ।]

विजया—(सविषादम्) हं । एवं गदो कुमारो । णन्दिणिए ! एहि, अम्हे भट्टिणिं पेक्खामो । [हम् । एवं गतः कुमारः । नन्दिनिके ! एह्यावां भर्त्रीं पश्यावः ।]

(निष्क्रान्ते)

इति प्रवेशकः ।

अथ चतुर्थोऽङ्कः ।

(ततः प्रविशति भरतो रथेन सुमन्त्रः सूतश्च)

४.१

स्वर्गं गते नरपतौ सुकृतानुयात्रे
पौराश्रुपातसलिलैरनुगम्यमानः ।
द्रष्टुं प्रयाम्यकृपणेषु तपोवनेषु
रामाभिधानमपरं जगतः शशाङ्कम् ॥

Summary AI When the king has departed for heaven accompanied by his good deeds, I, followed by the tears of the citizens, proceed to the generous penance groves to see the world's second moon named Rāma.

सारांश AI राजा दशरथ के स्वर्गवास के बाद, प्रजा के अश्रुपूरित नेत्रों के बीच, मैं उन तपोवनों की ओर जा रहा हूँ जहाँ संसार के दूसरे चन्द्रमा के समान श्री राम निवास कर रहे हैं।

सुमन्त्रः—एष एष आयुष्मान् भरतः,

४.२

दैत्येन्द्रमानमथनस्य नृपस्य पुत्रो
यज्ञोपयुक्तविभवस्य नृपस्य पौत्रः ।
भ्राता पितुः प्रियकरस्य जगत्प्रियस्य
रामस्य रामसदृशेन पथा प्रयाति ॥

Summary AI The son of a king who crushed the demon-lord’s pride, grandson of a king who spent wealth on sacrifices, and brother of the world-beloved Rāma travels on a path worthy of Rāma.

सारांश AI असुरों का मान मर्दन करने वाले राजा के पुत्र, यज्ञों में वैभव दान करने वाले राजा के पौत्र और पिता के प्रिय राम के भाई भरत, राम के ही समान श्रेष्ठ मार्ग पर चल रहे हैं।

भरतः—भोस्तात !

सुमन्त्रः—कुमार, अयमस्मि ।

भरतः—क्व तत्रभवान् ममार्यो रामः । क्वासौ महाराजस्य प्रतिनिधिः । क्व सन्निदर्शनं सारवताम् । क्वासौ प्रत्यादेशो राज्यलुब्धायाः कैकेय्याः । क्व तत् पात्रं यशसः । क्वासौ नरपतेः पुत्रः । क्वासौ सत्यमनुव्रतः ।

४.३

मम मातुः प्रियं कर्तुं येन लक्ष्मीर्विसर्जिता ।
तमहं द्रष्टुमिच्छामि दैवतं परमं मम ॥

Summary AI I desire to see my supreme deity, who renounced royal fortune just to fulfill my mother's wish.

सारांश AI अपनी माता की इच्छा पूरी करने के लिए जिन्होंने राजलक्ष्मी का त्याग कर दिया, मैं अपने उन परम आराध्य देव के दर्शन करना चाहता हूँ।

सुमन्त्रः—कुमार ! एतस्मिन्नाश्रमपदे---

४.४

अत्र रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च महायशाः ।
सत्यं शीलं च भक्तिश्च येषु विग्रहवत् स्थिता ॥

Summary AI Here dwell the illustrious Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa, in whom truth, character, and devotion reside in embodied form.

सारांश AI यहाँ राम, सीता और यशस्वी लक्ष्मण निवास करते हैं, जिनमें सत्य, सदाचार और भक्ति साक्षात् शरीर धारण कर विद्यमान हैं।

भरतः—तेन हि स्थाप्यतां रथः ।

सूतः—यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (तथा करोति)

भरतः—(रथादवतीर्य) सूत ! एकान्ते विश्रामयाश्वान् ।

सूतः—यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (निष्क्रान्तः)

भरतः—भोस्तात ! निवेद्यतां निवेद्यताम् ।

सुमन्त्रः—कुमार ! किमिति निवेद्यते ।

भरतः—राज्यलुब्धायाः कैकेय्याः पुत्रो भरतः प्राप्त इति ।

सुमन्त्रः—कुमार ! अलं गुरुजनापवादमभिधातुम् ।

भरतः—सुष्ठु न न्याय्यं परदोषमभिधातुम् । तेन हि उच्यतामिक्ष्वाकुकुलन्यङ्गभूतो भरतो दर्शनमभिलषतीति ।

सुमन्त्रः—कुमार ! नाहमेवं वक्तुं समर्थः । अथ पुनर्भरतः प्राप्त इति ब्रूयाम् ।

भरतः—न न । नाम केवलमभिधीयमानमकृतप्रायश्चित्तमिव मे प्रतिभाति । किं ब्रह्मघ्नानामपि परेण निवेदनं क्रियते । तस्मात् तिष्ठतु तातः । अहमेव निवेदयिष्ये । भो भोः ! निवेद्यतां निवेद्यतां तत्रभवते पितृवचनकराय राघवाय---

४.५

निर्घृणश्च कृतघ्नश्च प्राकृतः प्रियसाहसः ।
भक्तिमानागतः कश्चित् कथं तिष्ठतु यात्वति ॥

Summary AI Some heartless, ungrateful, common, and reckless man has arrived under the guise of devotion. Should he stay or should he depart?

सारांश AI निर्दयी, कृतघ्न और साधारण सा दिखने वाला कोई भक्त यहाँ आया है; वह यहाँ रुके या चला जाए, यह विचारणीय है।

(ततः प्रविशति रामः सीतालक्ष्मणाभ्याम्)

रामः—(आकर्ण्य सहर्षम्) सौमित्रे किं शृणोषि । अयि विदेहराजपुत्रि । त्वमपि शृणोषि ।

४.६

कस्यासौ सदृशतरः स्वरः पितुर्मे
गाम्भीर्यात् परिभवतीव मेघनादम् ।
यः कुर्वन् मम हृदयस्य बन्धुशङ्कां
सस्नेहः श्रुतिपथमिष्टतः प्रविष्टः ॥

Summary AI Whose voice is this, surpassing the thunder of clouds and resembling my father’s depth? Arousing a sense of kinship, it has entered my ears affectionately and pleasantly.

सारांश AI मेरे पिता के स्वर के समान गम्भीर यह किसकी वाणी है, जो बादलों के गर्जन को मात दे रही है और मेरे हृदय में आत्मीयता जगाते हुए कानों में सुखद लग रही है?

लक्ष्मणः—आर्य ! ममापि खल्वेष स्वरसंयोगो बन्धुजनबहुमानमावहति । एष हि,

४.७

घनः स्पष्टो धीरः समदवृषभस्निग्धमधुरः
कलः कण्ठे वक्षस्यनुपहतसञ्चाररभसः ।
यथास्थानं प्राप्य स्फुटकरणनानाक्षरतया
चतुर्णां वर्णानामभयमिव दातुं व्यवसितः ॥

Summary AI Deep, clear, steady, and sweet like a bull in rut, this voice resonates freely in the chest. Articulating syllables in their proper places, it seems determined to offer safety to the four castes.

सारांश AI यह वाणी मेघ के समान गम्भीर, स्पष्ट, मधुर और प्रभावशाली है। उचित स्थान से उच्चरित यह वाणी मानो चारों वर्णों को अभय दान देने के लिए ही प्रकट हुई है।

रामः—सर्वथा नायमबान्धवस्य स्वरसंयोगः । क्लेदयतीव मे हृदयम् । वत्सलक्ष्मण ! दृश्यतां तावत् ।

लक्ष्मणः—यदाज्ञापयत्यार्यः । (परिक्रामति)

भरतः—अये कथं न कश्चित् प्रतिवचनं प्रयच्छति । किं नु खलु विज्ञातोऽस्मि कैकेय्याः पुत्रो भरतः प्राप्त इति ।

लक्ष्मणः—(विलोक्य) अये अयमार्यो रामः । न न । रूपसादृश्यम् ।

४.८

मुखमनुपमं त्वार्यस्याभं शशाङ्कमनोहरं
मम पितृसमं पीनं वक्षः सुरारिशरक्षतम् ।
द्युतिपरिवृतस्तेजोराशिर्जगत्प्रियदर्शनो
नरपतिरयं देवेन्द्रो वा स्वयं मधुसूदनः ॥

Summary AI His peerless face is charming like the moon and resembles my noble brother; his broad chest, scarred by the enemies of gods, is like my father's. This radiant, pleasing king is surely Indra or Madhusūdana himself.

सारांश AI इनका मुख चन्द्रमा के समान मनोहर है और वक्षस्थल पिता के समान विशाल है जिस पर शत्रुओं के बाणों के चिह्न हैं। तेज से घिरे ये पुरुष स्वयं इन्द्र हैं या साक्षात् विष्णु हैं।

लक्ष्मणः—(सुमन्त्रं दृष्ट्वा) अये तातः ।

सुमन्त्रः—अये कुमारो लक्ष्मणः ।

भरतः—एवं, गुरुरयम् । आर्य, अभिवादये ।

लक्ष्मणः—एह्येहि । आयुष्मान् भव । (सुमन्त्रं वीक्ष्य) तात ! कोऽत्रभवान् ।

सुमन्त्रः—कुमार !

४.९

रघोश्चतुर्थोऽयमजात् तृतीयः
पितुः प्रकाशस्य तव द्वितीयः ।
यस्यानुजस्त्वं स्वकुलस्य केतो-
स्तस्यानुजोऽयं भरतः कुमारः ॥

Summary AI He is the fourth from Raghu, third from Aja, and second from your father. As you are the younger brother of the banner of your race, this Prince Bharata is his younger brother.

सारांश AI महाराज रघु की चौथी, अज की तीसरी और तुम्हारे यशस्वी पिता की दूसरी पीढ़ी में उत्पन्न, अपने कुल की कीर्ति बढ़ाने वाले ये तुम्हारे छोटे भाई राजकुमार भरत हैं।

लक्ष्मणः—एह्येहीक्ष्वाकुकुमार ! वत्स स्वस्त्यायुष्मान् भव ।

४.१०

असुरसमरदक्षैर्वज्रसंघृष्टचापै-
रनुपमबलवीर्यैः स्वैः कुलैस्तुल्यवीर्यः ।
रघुरिव स नरेन्द्रो यज्ञविश्रान्तकोशो
भव जगति गुणानां भाजनं भ्राजितानाम् ॥

Summary AI Possessing valor equal to your ancestors, who were skilled in battles with demons, whose bows were scarred by the thunderbolt, and who possessed incomparable strength, may you be like King Raghu, whose treasury was emptied by sacrifices, and become a vessel of shining virtues in the world.

सारांश AI असुरों के साथ युद्ध में कुशल अपने पूर्वजों के समान पराक्रमी बनो। राजा रघु की भाँति, जिनका कोष यज्ञों में रिक्त हो गया था, तुम भी संसार में श्रेष्ठ गुणों के पात्र बनो।

भरतः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

लक्ष्मणः—कुमार ! इह तिष्ठ । त्वदागमनमार्याय निवेदयामि ।

भरतः—आर्य ! अचिरमिदानीमभिवादयितुमिच्छामि । शीघ्रं निवेद्यताम् ।

लक्ष्मणः—बाढम् । (उपेत्य) जयत्वार्यः । आर्य !

४.११

अयं ते दयितो भ्राता भरतो भ्रातृवत्सलः ।
संक्रान्तं यत्र ते रूपमादर्श इव तिष्ठति ॥

Summary AI This is your dear brother Bharata, devoted to his siblings, in whom your own form is reflected as if in a mirror.

सारांश AI ये तुम्हारे प्रिय और भ्रातृप्रेमी भाई भरत हैं, जिनमें तुम्हारा ही स्वरूप दर्पण की भाँति प्रतिबिम्बित हो रहा है।

रामः—वत्स लक्ष्मण ! किमेवं भरतः प्राप्तः ।

लक्ष्मणः—आर्य ! अथ किम् ।

रामः—मैथिलि ! भरतावलोकनार्थं विशालीक्रियतां ते चक्षुः ।

सीता—अय्यउत्त ! किं भरदो आआदो । [आर्यपुत्र ! किं भरत आगतः ।]

रामः—मैथिलि ! अथ किम् !

४.१२

अद्य खल्ववगच्छामि पित्रा मे दुष्करं कृतम् ।
कीदृशस्तनयस्नेहो भ्रातृस्नेहोऽयमीदृशः ॥

Summary AI Now I truly realize the difficult task my father performed. If brotherly love is such, how profound must be parental love for a son?

सारांश AI आज मैं वास्तव में समझ पा रहा हूँ कि पिता ने कितना कठिन कार्य किया था। पुत्र-मोह की तुलना में यह अद्भुत भ्रातृ-प्रेम कितना महान और दुष्कर है।

लक्ष्मणः—आर्य ! किं प्रविशतु कुमारः ।

रामः—वत्स लक्ष्मण ! इदमपि तावदात्माभिप्रायमनुवर्तयितुमिच्छसि । गच्छ सत्कृत्य शीघ्रं प्रवेश्यतां कुमारः ।

लक्ष्मणः—यदाज्ञापयत्यार्यः ।

रामः—अथवा तिष्ठ त्वम् ।

४.१३

इयं स्वयं गच्छतु मानहेतो-
र्मातेव भावं तनये निवेश्य ।
तुषारपूर्णोत्पलपत्रनेत्रा
हर्षास्रमासारमिवोत्सृजन्ती ॥

Summary AI For the sake of honor, let her go personally, like a mother placing her affection in her son, with eyes like dewy lotus petals shedding a shower of joyful tears.

सारांश AI ये माता के समान पुत्र पर स्नेह भाव रखती हुई स्वयं सम्मानपूर्वक मिलें। ओस से भीगे कमल के पत्तों के समान इनकी आँखों से हर्ष के आँसुओं की वर्षा हो रही है।

सीता—जं अय्यउत्तो आणवेदि । (उत्थाय परिक्रम्य भरतमवलोक्य) हं तदो तं वेलं दाणि णिक्कन्तो अय्यउत्तो । णहि णहि । रूवसादिस्सं । [यदार्यपुत्र आज्ञापयति । हं ततस्तां वेलामिदानीं निष्क्रान्त आर्यपुत्रः ! न हि न हि । रूपसादृश्यम् ।]

सुमन्त्रः—अये वधूः ।

भरतः—अये इयमत्रभवती जनकराजपुत्री ।

४.१४

इदं तत् स्त्रीमयं तेजो जातं क्षेत्रोदराद्धलात् ।
जनकस्य नृपेन्द्रस्य तपसः सन्निदर्शनम् ॥

Summary AI This is that feminine luster, born from the womb of the field by the plow—a visible manifestation of the penance of King Janaka.

सारांश AI यह वह स्त्री रूपी तेज है जो हल के अग्रभाग से पृथ्वी से उत्पन्न हुआ है; यह राजा जनक की महान तपस्या का साक्षात् प्रमाण है।

भरतः—आर्ये ! अभिवादये भरतोऽहमस्मि ।

सीता—(आत्मगतम्) णहि रूवं एव्व । सरजोओ वि सो एव्व । (प्रकाशम्) वच्छ ! चिरं जीव । [नहि रूपमेव । स्वरयोगोऽपि स एव । वत्स ! चिरं जीव ।]

भरतः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

सीता—एहि वच्छ । भादुमणोरहं पूरेहि । [एहि वत्स ! भ्रातृमनोरथं पूरय ।]

सुमन्त्रः—प्रविशतु कुमारः ।

भरतः—तात ! इदानीं किं करिष्यसि ।

४.१५

अहं पश्चात् प्रवेक्ष्यामि स्वर्गं याते नराधिपे ।
विदितार्थस्य रामस्य ममैतत् पूर्वदर्शनम् ॥

Summary AI Since the king has gone to heaven, this is my first sight of Rāma, who is aware of the circumstances; therefore, I shall enter afterwards.

सारांश AI महाराज के स्वर्गवास के बाद मैं बाद में प्रवेश करूँगा। पिता के निधन का समाचार प्राप्त करने वाले श्री राम के साथ यह मेरी पहली भेंट है।

भरतः—एवमस्तु । (राममुपगम्य) आर्य ! अभिवादये भरतोऽहमस्मि ।

रामः—(सहर्षम्) एहि एहि इक्ष्वाकुकुमार--- स्वस्ति । आयुष्मान् भव ।

४.१६

वक्षः प्रसारय कवाटपुटप्रमाण-
मालिङ्ग मां सुविपुलेन भुजद्वयेन ।
उन्नामयाननमिदं शरदिन्दुकल्पं
प्रह्लादय व्यसनदग्धमिदं शरीरम् ॥

Summary AI Spread your chest, wide as a door-panel, and embrace me with your long arms. Lift this face, fair as the autumnal moon, and comfort this body scorched by grief.

सारांश AI विशाल द्वार के पल्लों के समान अपने वक्ष को फैलाकर मुझे अपनी लंबी भुजाओं से गले लगाओ। शरद ऋतु के चन्द्रमा के समान मुख वाले भाई! शोक से दग्ध मेरे शरीर को शीतलता दो।

भरतः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

सुमन्त्रः—(उपेत्य) जयत्वायुष्मान् ।

रामः—हा तात ।

४.१७

गत्वा पूर्वं स्वसैन्यैरभिसरिसमये खं समानैर्विमानै-
र्विख्यातो यो विमर्दे स स इति बहुशः सासुराणां सुराणाम् ।
स श्रीमांस्त्यक्तदेहो दयितमपि विना स्नेहवन्तं भवन्तं
स्वर्गस्थः साम्प्रतं किं रमयति पितृभिः स्वैर्नरेन्द्रैर्नरेन्द्रः ॥

Summary AI That glorious king of kings, famous in the sky and the battles of gods and demons, has left his body. Does he now find joy with his ancestors in heaven, even without you, his beloved son?

सारांश AI युद्धों में अपने पराक्रम के लिए देवताओं और असुरों के बीच प्रसिद्ध वे राजा अब स्वर्ग में हैं। क्या वे अपने प्रिय पुत्र के बिना वहाँ अपने पूर्वजों के साथ प्रसन्न रह पा रहे होंगे?

सुमन्त्रः—(सशोकम्)

४.१८

नरपतिनिधनं भवत्प्रवासं
भरतविषादमनाथतां कुलस्य ।
बहुविधमनुभूय दुष्प्रसह्यं
गुण इव बह्वपराद्धमायुषा मे ॥

Summary AI Having endured the king's death, your exile, Bharata's grief, and the family’s ruin, my long life has offended me greatly, like a string of misfortunes.

सारांश AI राजा की मृत्यु, आपका वनवास, भरत का दुःख और कुल की अनाथ अवस्था; इन सबको देखते हुए मेरी लंबी आयु ने मानो बहुत बड़ा अपराध किया है।

सीता—रोदन्तं अय्यउत्तं पुणो वि रोदावीअदि तादो । [रुदन्तमार्यपुत्रं पुनरपि रोदयति तातः ।]

रामः—मैथिलि ! एषा पर्यवस्थापयाम्यात्मानम् । वत्स लक्ष्मण ! आपस्तावत् ।

लक्ष्मणः—यदाज्ञापयत्यार्यः ।

भरतः—आर्य ! न खलु न्याय्यम् । क्रमेण शुश्रूषयिष्ये । अहमेव यास्यामि । (कलशं गृहीत्वा निष्क्रम्य प्रविश्य) इमा आपः ।

रामः—(आचम्य) मैथिलि । विशीर्यते खलु लक्ष्मणस्य व्यापारः ।

सीता—अय्यउत्त ! णं एदिणा पि सुस्सूसइदव्वो । [आर्यपुत्र ! नन्वेतेनापि शुश्रूषयितव्यः ।]

रामः—सुष्ठु खल्विह लक्ष्मणः शुश्रूषयतु । तत्रस्थो मां भरतः शुश्रूषयतु ।

भरतः—प्रसीदत्वार्यः ।

४.१९

इह स्थास्यामि देहेन तत्र स्थास्यामि कर्मणा ।
नाम्नैव भवतो राज्यं कृतरक्षं भविष्यति ॥

Summary AI I shall remain here in body but there in spirit through my actions. The kingdom shall be protected by your name alone.

सारांश AI मैं शरीर से यहाँ रहूँगा किन्तु कर्म से आपके साथ अयोध्या में रहूँगा। आपके नाम मात्र से ही राज्य की रक्षा सुनिश्चित हो जाएगी।

रामः—वत्स ! कैकेयीमातः ! मा मैवम् ।

४.२०

पितुर्नियोगादहमागतो वनं
न वत्स दर्पान्न भयान्न विभ्रमात् ।
कुलं च नः सत्यधनं ब्रवीमि ते
कथं भवान् नीचपथे प्रवर्तते ॥

Summary AI My dear, I have come to the forest by my father’s command, not out of pride, fear, or delusion. I tell you, our race treasures truth; why do you set out on a lowly path?

सारांश AI हे वत्स! मैं पिता की आज्ञा से वन आया हूँ, न कि अहंकार या भय से। हमारा कुल सत्य को ही धन मानता है, फिर तुम मुझे गलत मार्ग पर चलने को क्यों कहते हो?

सुमन्त्रः—अथेदानीमभिषेकोदकं क्व तिष्ठतु ।

रामः—यत्र मे मात्राभिहितं, तत्रैव तावत् तिष्ठतु ।

भरतः—प्रसीदत्वार्यः । आर्य ! अलमिदानीं व्रणे प्रहर्तुम् ।

४.२१

अपि सुगुण ममापि त्वत्प्रसूतिः प्रसूतिः
स खलु निभृतधीमांस्ते पिता मे पिता च ।
सुपुरुष पुरुषाणां मातृदोषो न दोषो
वरद भरतमार्तं पश्य तावद् यथावत् ॥

Summary AI O virtuous one! Your origin is my own, and your steady-minded father is my father too. O noble man! A mother’s fault is not the fault of her sons. O granter of boons! Look properly at the distressed Bharata.

सारांश AI हे सुगुणी! तुम्हारी उत्पत्ति मेरी ही उत्पत्ति के समान है। वे बुद्धिमान पिता तुम्हारे भी पिता हैं और मेरे भी। हे उत्तम पुरुष! पुरुषों के लिए माता का दोष उनका अपना दोष नहीं होता। हे वरदायक! इस दुखी भरत को यथार्थ रूप में देखो।

सीता—अय्यउत्त ! अदिकरुणं मन्तेदि भरदो । किं दाणिं अय्यउत्तेण चिन्तीअदि । [आर्यपुत्र ! अतिकरुणं मन्त्रयते भरतः । किमिदानीमार्यपुत्रेण चिन्त्यते ।]

रामः—मैथिलि !

४.२२

तं चिन्तयामि नृपतिं सुरलोकयातं
येनायमात्मजविशिष्टगुणो न दृष्टः ।
ईदृग्विधं गुणनिधिं समवाप्य लोके
धिग् भो विधेर्यदि बलं पुरुषोत्तमेषु ॥

Summary AI I think of the King who has gone to the heavenly world and did not see this son’s distinguished virtues. Having found such a treasure of virtues in this world, oh, fie upon the power of fate if it prevails over the best of men!

सारांश AI मैं उन स्वर्गवासी महाराज के बारे में सोचता हूँ, जिन्होंने पुत्र के इन विशिष्ट गुणों को नहीं देखा। संसार में ऐसे गुणनिधि को पाकर भी, यदि भाग्य का बल ऐसे श्रेष्ठ पुरुषों पर चलता है, तो उस विधाता को धिक्कार है।

रामः—वत्स कैकेयीमातः !

४.२३

यत्सत्यं परितोषितोऽस्मि भवता निष्कल्मषात्मा भवां-
स्त्वद्वाक्यस्य वशानुगोऽस्मि भवतः ख्यातैर्गुणैर्निर्जितः ।
किन्त्वेतन्नृपतेर्वचस्तदनृतं कर्तुं न युक्तं त्वया
किञ्चोत्पाद्य भवद्विधं भवतु ते मिथ्याभिधायी पिता ॥

Summary AI Truly, I am pleased by you. You are a pure soul; conquered by your famous virtues, I am at the command of your words. However, it is not right for you to make the King’s word false. Should your father, having sired a son like you, become a speaker of lies?

सारांश AI सत्य ही मैं आपसे संतुष्ट हूँ, आप निष्पाप आत्मा हैं। मैं आपकी वाणी के वश में हूँ और आपके प्रसिद्ध गुणों द्वारा जीत लिया गया हूँ। किंतु राजा के वचन को झूठा करना आपके लिए उचित नहीं है। क्या आप जैसे पुत्र को जन्म देकर आपके पिता असत्यवादी कहलाएँ?

४.२४

यावद् भविष्यति भवन्नियमावसानं
तावद् भवेयमिह ते नृप पादमूले ।
मैवं नृपः स्वसुकृतैरनुयातु सिद्धिं
मे शापितो न परिरक्षसि चेत् स्वराज्यम् ॥

Summary AI Bharata says: O King! Until your vow ends, I shall remain here at your feet. Rāma replies: Not so. Let the King attain perfection through his own good deeds. If you do not protect your kingdom, you are bound by my curse.

सारांश AI जब तक आपके नियम की अवधि समाप्त नहीं होती, तब तक मैं आपके चरणों के पास रहूँगा। राम कहते हैं कि ऐसा न हो, राजा अपने पुण्य कर्मों से सिद्धि प्राप्त करें। यदि तुम अपने राज्य की रक्षा नहीं करते हो, तो तुम्हें मेरी शपथ है।

भरतः—हन्त ! अनुत्तरमभिहितम् । भवतु समयतस्ते राज्यं परिपालयामि ।

रामः—वत्स ! कः समयः ।

भरतः—मम हस्ते निक्षिप्तं तव राज्यं चतुर्दशवर्षान्ते प्रतिग्रहीतुमिच्छामि ।

रामः—एवमस्तु ।

भरतः—आर्य ! श्रुतम् । आर्ये ! श्रुतम् । तात ! श्रुतम् ।

सर्वे—वयमपि श्रोतारः ।

भरतः—आर्य ! अन्यमपि वरं हर्तुमिच्छामि ।

रामः—वत्स ! किमिच्छसि । किमहं ददामि । किमहमनुष्ठास्यामि ।

४.२५

पादोपभुक्ते तव पादुके मे
एते प्रयच्छ प्रणताय मूर्ध्ना ।
यावद् भवानेष्यति कार्यसिद्धिं
तावद् भविष्याम्यनयोर्विधेयः ॥

Summary AI Please grant these pādukā, used by your feet, to me who bows my head. Until you return after completing your task, I shall remain obedient to them.

सारांश AI अपने पैरों द्वारा उपयोग की गई ये दोनों पादुकाएँ मुझ प्रणाम करने वाले को प्रदान करें। जब तक आप कार्य सिद्ध करके नहीं लौटते, तब तक मैं इन पादुकाओं की आज्ञा के अधीन रहूँगा।

रामः—(स्वगतम्) हन्त भोः !

४.२६

सुचिरेणापि कालेन यशः किञ्चिन्मयार्जितम् ।
अचिरेणैव कालेन भरतेनाद्य सञ्चितम् ॥

Summary AI Whatever little fame I earned over a very long time has been accumulated by Bharata today in a very short time.

सारांश AI मैंने लंबे समय में जो थोड़ा-सा यश अर्जित किया था, उसे भरत ने आज बहुत ही कम समय में ही प्राप्त कर लिया है।

सीता—अय्यउत्त ! णं दीअदि खु पढमजाअणं भरदस्स । [आर्यपुत्र ! ननु दीयते खलु प्रथमयाचनं भरताय ।]

रामः—तथास्तु । वत्स ! गृह्यताम् । (पादुके अर्पयति)

भरतः—अनुगृहीतोऽस्मि । (गृहीत्वा) आर्य ! अत्राभिषेकोदकमावर्जयितुमिच्छामि ।

रामः—तात ! यदिष्टं भरतस्य तत् सर्वं क्रियताम् ।

सुमन्त्रः—यदाज्ञापयत्यायुष्मान् ।

भरतः—(आत्मगतम्) हन्त भोः,

४.२७

श्रद्धेयः स्वजनस्य पौररुचितो लोकस्य दृष्टिक्षमः
स्वर्गस्थस्य नराधिपस्य दयितः शीलान्वितोऽहं सुतः ।
भ्रातॄणां गुणशालिनां बहुमतः कीर्तेर्महद् भाजनं
संवादेषु कथाश्रयो गुणवतां लब्धप्रियाणां प्रियः ॥

Summary AI I am the trustworthy one of my kin, liked by the citizens, worthy of being seen by the world, the beloved virtuous son of the late King, respected by my talented brothers, a great vessel of fame, the subject of conversation, and dear to the virtuous.

सारांश AI मैं स्वजनों का श्रद्धेय, नगरवासियों का प्रिय, संसार के देखने योग्य, स्वर्गवासी राजा का प्रिय और शीलवान पुत्र हूँ। मैं गुणवान भाइयों द्वारा सम्मानित, कीर्ति का पात्र, सज्जनों की चर्चाओं का आधार और प्रिय पात्रों का प्रिय हूँ।

रामः—वत्स कैकेयीमातः ! राज्यं नाम मुहूर्तमपि नोपेक्षणीयम् । तस्मादद्यैव विजयाय प्रतिनिवर्ततां कुमारः ।

सीता—हं अज्ज एव्व गमिस्सदि कुमारो भरदो । [हम्, अद्यैव गमिष्यति कुमारो भरतः ।]

रामः—अलमतिस्नेहेन । अद्यैव विजयाय प्रतिनिवर्ततां कुमारः ।

भरतः—आर्य ! अद्यैवाहं गमिष्यामि ।

४.२८

आशावन्तः पुरे पौराः स्थास्यन्ति त्वद्दिदृक्षया ।
तेषां प्रीतिं करिष्यामि त्वत्प्रसादस्य दर्शनात् ॥

Summary AI The citizens in the city will remain hopeful, longing to see you. I shall bring them joy by showing them your pādukā, the tokens of your grace.

सारांश AI नगर के निवासी आपकी प्रतीक्षा में आशावान होकर खड़े रहेंगे। मैं आपके इस प्रसाद (पादुकाओं) को दिखाकर उन्हें प्रसन्न करूँगा।

सुमन्त्रः—आयुष्मन् ! मयेदानीं किं कर्तव्यम् ।

रामः—तात ! महाराजवत् परिपाल्यतां कुमारः ।

सुमन्त्रः—यदि जीवामि, तावत् प्रयतिष्ये ।

रामः—वत्स कैकेयीमातः ! आरुह्यतां ममाग्रतो रथः ।

भरतः—यदाज्ञापयत्यार्यः । (रथमारोहतः)

रामः—मैथिलि ! इतस्तावत् । वत्स लक्ष्मण ! इतस्तावत् । आश्रमपदद्वारमात्रमपि भरतस्यानुयात्रं भविष्यामः ।

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)

इति चतुर्थोऽङ्कः ।

Other texts to read

मध्यमव्यायोगः भासः

ऊरुभङ्गम् भासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

मध्यमव्यायोगः भासः

ऊरुभङ्गम् भासः

About

Resources

Connect