स्वप्नवासवदत्तम् — प्रथमोऽङ्कः

(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)

उदयनवेन्दुसवर्णौ वासवदत्ताबलौ बलस्य त्वाम् ।
पद्मावतीव पूर्णौ वसन्तकम्रौ भुजौ पाताम् ॥

Summary AI May the arms of Balarāma protect you—arms that are as fair as the rising new moon, strengthened by the wine given by Vāsavadattā, and as charming as the spring, being full of splendor like the goddess Padmāvatī.

सारांश AI बलराम की वे भुजाएँ, जो नवीन चंद्रमा के समान गौर वर्ण वाली हैं, वासवदत्ता के समान शक्तिशाली हैं, जो पद्मावती (लक्ष्मी) के समान पूर्ण वैभवशाली और वसंत के समान मनोहर हैं, वे आपकी रक्षा करें।

सूत्रधारः—एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये ! किं नु खलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग पश्यामि ।

(नेपथ्ये)

उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह । [उत्सरत उत्सरत आर्याः ! उत्सरत ।]

सूत्रधारः—भवतु, विज्ञातम् ।

१.२

भृत्यैर्मगधराजस्य स्निग्धैः कन्यानुगामिभिः ।
धृष्टमुत्सार्यते सर्वस्तपोवनगतो जनः ॥

Summary AI All people residing in the penance grove are being rudely pushed aside by the devoted servants of the King of Magadha, who are escorting the princess.

सारांश AI मगधराज के प्रिय सेवक, जो राजकुमारी के साथ चल रहे हैं, तपोवन में रहने वाले सभी लोगों को बड़ी धृष्टता से रास्ते से हटा रहे हैं।

(निष्क्रान्तः)

स्थापना ।

(प्रविश्य)

भटौ—उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह । [उत्सरत उत्सरत आर्याः ! उत्सरत ।]

(ततः प्रविशति परिव्राजकवेषो यौगन्धरायणः, आवन्तिकावेषधारिणी वासवदत्ता च)

यौगन्धरायणः—(कर्णं दत्त्वा) कथमिहाप्युत्सार्यते । कुतः,

१.३

धीरस्याश्रमसंश्रितस्य वसतस्तुष्टस्य वन्यैः फलै-
र्मानार्हस्य जनस्य वल्कलवतस्त्रासः समुत्पाद्यते ।
उत्सिक्तो विनयादपेतपुरुषो भाग्यैश्चलैर्विस्मितः
कोऽयं भो निभृतं तपोवनमिदं ग्रामीकरोत्याज्ञया ॥

Summary AI Fear is being caused to the steady forest-dwellers who live contentedly on wild fruits and deserve respect. Who is this arrogant man, devoid of humility and blinded by fleeting fortune, that by his command treats this tranquil penance grove like a common village?

सारांश AI वन्य फलों से संतुष्ट रहने वाले, सम्मान के योग्य और वल्कल वस्त्र धारण करने वाले धैर्यवान तपस्वियों को डराया जा रहा है। चंचल भाग्य के कारण अहंकार में डूबा और विनयहीन यह कौन व्यक्ति है, जो अपनी आज्ञा से इस शांत तपोवन को कोलाहलपूर्ण गाँव बना रहा है?

वासवदत्ता—अय्य ! को एसो उस्सारेदि । [आर्य ! क एष उत्सारयति ।]

यौगन्धरायणः—भवति ! यो धर्मादात्मानमुत्सारयति ।

वासवदत्ता—अय्य ! ण हि एव्वं वत्तुकामा, अहं वि णाम उस्सारइदव्वा होमि त्ति । [आर्य ! न ह्येवं वक्तुकामा, अहमपि नामोत्सारयितव्या भवामीति ।]

यौगन्धरायणः—भवति ! एवमनिर्ज्ञातानि दैवतान्यवधूयन्ते ।

वासवदत्ता—अय्य ! तह परिस्समो परिखेदं ण उप्पादेदि, जह अअं परिभवो । [आर्य ! तथा परिश्रमः परिखेदं नोत्पादयति, यथायं परिभवः ।]

यौगन्धरायणः—भुक्तोज्झित एष विषयोऽत्रभवत्या । नात्र चिन्ता कार्या । कुतः,

१.४

पूर्वं त्वयाप्यभिमतं गतमेवमासी-
च्छ्लाघ्यं गमिष्यसि पुनर्विजयेन भर्तुः ।
कालक्रमेण जगतः परिवर्तमाना
चक्रारपङ्क्तिरिव गच्छति भाग्यपङ्क्तिः ॥

Summary AI Previously, you too attained such a desired state, and you shall again attain a praiseworthy position upon your husband's victory. The wheel of fortune in this world revolves in the course of time, just like the spokes of a wheel.

सारांश AI पहले तुम भी इसी प्रकार वैभव के साथ चलते थे और स्वामी की विजय के बाद पुनः वैसी ही प्रशंसा प्राप्त करोगे। संसार में भाग्य की पंक्ति रथ के पहिये के आरों की तरह निरंतर घूमती रहती है।

भटौ—उस्सरह अय्या ! उस्सरह । [उत्सरत आर्याः ! उत्सरत ।]

(ततः प्रविशति काञ्चुकीयः)

काञ्चुकीयः—सम्भषक ! न खलु न खलूत्सारणा कार्या । पश्य,

१.५

परिहरतु भवान् नृपापवादं
न परुषमाश्रमवासिषु प्रयोज्यम् ।
नगरपरिभवान् विमोक्तुमेते
वनमभिगम्य मनस्विनो वसन्ति ॥

Summary AI Avoid bringing ill-repute to the king; harshness should not be employed against hermitage dwellers. These high-minded people reside in the forest having come here specifically to escape the indignities of the city.

सारांश AI आप राजा पर कलंक न लगाएँ और आश्रमवासियों के प्रति कठोर व्यवहार न करें। ये मनस्वी लोग नगर के अपमान से बचने के लिए ही वन में आकर निवास करते हैं।

उभौ—अय्य ! तह । [आर्य ! तथा ।]

(निष्क्रान्तौ)

यौगन्धरायणः—हन्त सविज्ञानमस्य दर्शनम् । वत्से ! उपसर्पावस्तावदेनम् ।

वासवदत्ता—अय्य ! तह । [आर्य ! तथा ।]

यौगन्धरायणः—(उपसृत्य) भोः ! किंकृतेयमुत्सारणा ।

काञ्चुकीयः—भोस्तपस्विन् ।

यौगन्धरायणः—(आत्मगतम्) तपस्विन्निति गुणवान् खल्वयमालापः । अपरिचयात्तु न श्लिष्यते मे मनसि ।

काञ्चुकीयः—भोः ! श्रूयताम् । एषा खलु गुरुभिरभिहितनामधेयस्यास्माकं महाराजदर्शकस्य भगिनी पद्मावती नाम । सैषा नो महाराजमातरं महादेवीमाश्रमस्थामभिगम्यानुज्ञाता तत्रभवत्या राजगृहमेव यास्यति । तदद्यास्मिन्नाश्रमपदे वासोऽभिप्रेतोऽस्याः । तद्भवन्तः

१.६

तीर्थोदकानि समिधः कुसुमानि दर्भान्
स्वैरं वनादुपनयन्तु तपोधनानि ।
धर्मप्रिया नृपसुता न हि धर्मपीडा-
मिच्छेत् तपस्विषु कुलव्रतमेतदस्याः ॥

Summary AI Let the ascetics freely gather holy water, fuel wood, flowers, and sacred grass from the forest. The princess, a lover of righteousness, does not wish to cause any hindrance to the religious duties of the penance-performers; this is her family tradition.

सारांश AI तपस्वी लोग तीर्थ का जल, समिधा, पुष्प और दर्भ अपनी इच्छानुसार वन से लाएँ। धर्मप्रेमी राजकुमारी तपस्वियों के धर्म में बाधा नहीं डालना चाहती, क्योंकि यही उनके कुल का व्रत है।

यौगन्धरायणः—(स्वगतम्) एवम् । एषा सा मगधराजपुत्री पद्मावती नाम, या पुष्पकभद्रादिभिरादेशिकैरादिष्टा स्वामिनो देवी भविष्यतीति । ततः,

१.७

प्रद्वेषो बहुमानो वा सङ्कल्पादुपजायते ।
भर्तृदाराभिलाषित्वादस्यां मे महती स्वता ॥

Summary AI Aversion or high regard arises from one's own thoughts. Because of the desire to see her as my husband's wife, I feel a great sense of kinship toward her.

सारांश AI किसी के प्रति द्वेष या अत्यधिक सम्मान मन के संकल्प से उत्पन्न होता है। अपने पति की भावी पत्नी होने के कारण, इस राजकुमारी के प्रति मुझे अपनापन महसूस हो रहा है।

वासवदत्ता—(स्वगतम्) राअदारिअत्ति सुणिअ भइणिआसिनेहो वि मे एत्थ सम्पज्जइ । [राजदारिकेति श्रुत्वा भगिनिकास्नेहोऽपि मेऽत्र संपद्यते ।]

(ततः प्रविशति पद्मावती सपरिवारा चेटी च)

चेटी—एदु एदु भट्टिदारिआ, इदं अस्समपदं, पविसदु । [एत्वेतु भर्तृदारिका, इदमाश्रमपदं, प्रविशतु ।]

(ततः प्रविशत्युपविष्टा तापसी)

तापसी—साअदं राअदारिआए । [स्वागतं राजदारिकायाः ।]

वासवदत्ता—(स्वगतम्) इअं सा राअदारिआ । अभिजणाणुरूवं खु से रूवं । [इयं सा राजदारिका । अभिजनानुरूपं खल्वस्या रूपम् ।]

पद्मावती—अय्ये ! वन्दामि । [आर्ये ! वन्दे ।]

तापसी—चिरं जीव । पविस जादे ! पविस । तवोवणाणि णाम अदिहिजणस्स सअगेहं । [चिरं जीव । प्रविश जाते ! प्रविश । तपोवनानि नामातिथिजनस्य स्वगेहम् ।]

पद्मावती—भोदु भोदु । अय्ये ! विस्सत्थह्मि । इमिणा बहुमाणवअणेण अणुग्गहिदह्मि । [भवतु भवतु । आर्ये ! विश्वस्तास्मि । अनेन बहुमानवचनेनानुगृहीतास्मि ।]

वासवदत्ता—(स्वगतम्) ण हि रूवं एव्व, वाआ वि खु से महुरा । [न हि रूपमेव, वागपि खल्वस्या मधुरा ।]

तापसी—भद्दे ! इमं दाव भद्दमुहस्स भइणिअं कोच्चि राआ ण वरेदि । [भद्रे ! इमां तावद् भद्रमुखस्य भगिनिकां कश्चिद्राजा न वरयति ।]

चेटी—अत्थि राआ पज्जोदो णाम उज्जइणीए । सो दारअस्स कारणादो दूदसम्पादं करेदि । [अस्ति राजा प्रद्योतो नामोज्जयिन्याः । स दारकस्य कारणाद्दूतसम्पातं करोति ।]

वासवदत्ता—(आत्मगतम्) भोदु भोदु । एसा अ अत्तणीआ दाणिं संवुत्ता । [भवतु भवतु । एषा चात्मीयेदानीं संवृत्ता ।]

तापसी—अर्हा खु इअं आइदी इमस्स बहुमाणस्स । उभआणि राऔलाणि महत्तराणि त्ति सुणीअदि । [अर्हा खल्वियमाकृतिरस्य बहुमानस्य । उभये राजकुले महत्तरे इति श्रूयते ।]

पद्मावती—अय्य ! किं दिट्ठो मुणिजणो अत्ताणं अणुग्गहीदुं । अभिप्पेदप्पदाणेण तवस्सिजणो उवणिमन्तीअदु दाव को किं एत्थ इच्छदि त्ति । [आर्य ! किं दृष्टो मुनिजन आत्मानमनुग्रहीतुम् । अभिप्रेतप्रदानेन तपस्विजन उपनिमन्त्र्यतां तावत् कः किमत्रेच्छतीति ।]

काञ्चुकीयः—यदभिप्रेतं भवत्या । भो भो आश्रमवासिनस्तपस्विनः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः । इहात्रभवती मगधराजपुत्री अनेन विस्रम्भेणोत्पादितविस्रम्भा धर्मार्थमर्थेनोपनिमन्त्रयते ।

१.८

कस्यार्थः कलशेन को मृगयते वासो यथानिश्चितं
दीक्षां पारितवान् किमिच्छति पुनर्देयं गुरोर्यद् भवेत् ।
आत्मानुग्रहमिच्छतीह नृपजा धर्माभिरामप्रिया
यद् यस्यास्ति समीप्सितं वदतु तत् कस्याद्य किं दीयताम् ॥

Summary AI Who needs a water-pot? Who seeks a garment as prescribed? What does one who has completed his initiation desire to give his preceptor? This princess, who delights in righteousness, seeks to favor herself by giving. Let anyone say what they desire; what should be given to whom today?

सारांश AI किसे कलश की आवश्यकता है? किसे वस्त्र चाहिए? जिसने अपनी शिक्षा पूरी कर ली है, वह गुरुदक्षिणा के लिए क्या चाहता है? धर्मप्रेमी राजकुमारी आज परोपकार करना चाहती है। जिसे जिसकी इच्छा हो, वह बताए कि आज किसे क्या दिया जाए।

यौगन्धरायणः—हन्त दृष्ट उपायः । (प्रकाशम्) भोः ! अहमर्थी ।

पद्मावती—दिट्ठिआ सहलं मे तवोवणाभिगमणं । [दिष्ट्या सफलं मे तपोवनाभिगमनम् ।]

तापसी—सन्तुट्ठतपस्सिजणं इदं अस्समपदं । आअन्तुएण इमिणा होदव्वं । [सन्तुष्टतपस्विजनमिदमाश्रमपदम् । आगन्तुकेनानेन भवितव्यम् ।]

काञ्चुकीयः—भोः ! किं क्रियताम् ।

यौगन्धरायणः—इयं मे स्वसा । प्रोषितभर्तृकामिमामिच्छाम्यत्रभवत्या कञ्चित् कालं परिपाल्यमानाम् । कुतः,

१.९

कार्यं नैवार्थैर्नापि भोगैर्न वस्त्रै-
र्नाहं काषायं वृत्तिहेतोः प्रपन्नः ।
धीरा कन्येयं दृष्टधर्मप्रचारा
शक्ता चारित्रं रक्षितुं मे भगिन्याः ॥

Summary AI I have no need for wealth, nor enjoyments, nor clothes. I have not donned these saffron robes for the sake of a livelihood. This composed princess, who is seen to practice dharma, is capable of protecting the character of my sister.

सारांश AI मुझे न धन चाहिए, न भोग और न ही वस्त्र। मैंने आजीविका के लिए ये काषाय वस्त्र धारण नहीं किए हैं। यह राजकुमारी धैर्यवान और धर्म का आचरण करने वाली है, यह मेरी बहन के चरित्र की रक्षा करने में समर्थ है।

वासवदत्ता—(आत्मगतम्) हं । इह मं णिक्खिविदुकामो अय्यजोअन्धराअणो । होदु, अविआरिअ कमं ण करिस्सदि । [इह मां निक्षेप्तुकाम आर्यो यौगन्धरायणः । भवतु, अविचार्य क्रमं न करिष्यति ।]

काञ्चुकीयः—भवति ! महती खल्वस्य व्यपाश्रयणा । कथं प्रतिजानीमः । कुतः,

१.१०

सुखमर्थो भवेद् दातुं सुखं प्राणाः सुखं तपः ।
सुखमन्यद् भवेत् सर्वं दुःखं न्यासस्य रक्षणम् ॥

Summary AI It is easy to give wealth, easy to give one's life, and easy to give away the merits of penance. Everything else is easy, but protecting a deposit is difficult.

सारांश AI धन देना सरल है, प्राण देना सरल है और तपस्या करना भी सरल है। संसार में अन्य सब कुछ सुलभ है, किंतु किसी की धरोहर की रक्षा करना सबसे कठिन कार्य है।

पद्मावती—अय्य ! पढमं उग्घोसिअ को किं इच्छदि त्ति अजुत्तं दाणिं विआरिदुं । जं एसो भणादि, तं अणुचिट्ठदु अय्यो । [आर्य ! प्रथममुद्घोष्य कः किमिच्छतीत्ययुक्तमिदानीं विचारयितुम् । यदेषो भणति तदनुतिष्ठत्वार्यः ।]

काञ्चुकीयः—अनुरूपमेतद् भवत्याभिहितम् ।

चेटी—चिरं जीवदु भट्टिदारिआ एवं सच्चवादिणी । [चिरं जीवतु भर्तृदारिकैवं सत्यवादिनी ।]

तापसी—चिरं जीवदु भद्दे । [चिरं जीवतु भद्रे ।]

काञ्चुकीयः—भवति ! तथा । (उपगम्य) भोः ! अभ्युपगतमत्रभवतो भगिन्याः परिपालनमत्रभवत्या ।

यौगन्धरायणः—अनुगृहीतोऽस्मि तत्रभवत्या । वत्से ! उपसर्पात्रभवतीम् ।

वासवदत्ता—(आत्मगतम्) का गई । एसा गच्छामि मन्दभाआ । [का गतिः । एषा गच्छामि मन्दभागा ।]

पद्मावती—भोदु भोदु । अत्तणीआ दाणिं संवुत्ता । [भवतु भवतु । आत्मीयेदानीं संवृत्ता ।]

तापसी—जा ईदिसी से आइदी, इयं वि राअदारिअ त्ति तक्केमि । [यावदीदृश्यस्या आकृतिः, इयमपि राजदारिकेति तर्कयामि ।]

चेटी—सुट्ठु अय्या भणादि । अहं वि अणुहूदसुहत्ति पेक्खामि । [सुष्ठु आर्या भणति । अहमप्यनुभूतसुखेति पश्यामि ।]

यौगन्धरायणः—(आत्मगतम्) हन्त भोः ! अर्धमवसितं भारस्य । यथा मन्त्रिभिः सह समर्थितं, तथा परिणमति । ततः प्रतिष्ठिते स्वामिनि तत्रभवतीमुपनयतो मे इहात्रभवती मगधराजपुत्री विश्वासस्थानं भविष्यति । कुतः,

१.११

पद्मावती नरपतेर्महिषी भवित्री
दृष्टा विपत्तिरथ यैः प्रथमं प्रदिष्टा ।
तत्प्रत्ययात् कृतमिदं न हि सिद्धवाक्या-
न्युत्क्रम्य गच्छति विधिः सुपरीक्षितानि ॥

Summary AI Those who first predicted the calamity also foresaw that Padmāvatī would become the King's queen. Based on that faith, this plan was made. Fate does not bypass the well-tested words of the seers.

सारांश AI पद्मावती राजा उदयन की पटरानी होगी, ऐसा उन ज्योतिषियों ने पहले ही कह दिया था जिन्होंने विपत्ति की भविष्यवाणी की थी। भाग्य सिद्ध पुरुषों के भली-भाँति परीक्षित वचनों का उल्लंघन नहीं करता।

(ततः प्रविशति ब्रह्मचारी)

ब्रह्मचारी—(ऊर्ध्वमवलोक्य) स्थितो मध्याह्नः । दृढमस्मि परिश्रान्तः । अथ कस्मिन् प्रदेशे विश्रमिष्ये । (परिक्रम्य) भवतु, दृष्टम् । अभितस्तपोवनेन भवितव्यम् । तथाहि,

१.१२

विस्रब्धं हरिणाश्चरन्त्यचकिता देशागतप्रत्यया
वृक्षाः पुष्पफलैः समृद्धविटपाः सर्वे दयारक्षिताः ।
भूयिष्ठं कपिलानि गोकुलधनान्यक्षेत्रवत्यो दिशो
निःसन्दिग्धमिदं तपोवनमयं धूमो हि बह्वाश्रयः ॥

Summary AI Confident in the safety of this place, deer roam fearlessly. All trees, protected by compassion, have branches laden with flowers and fruit. The herds of cows are mostly tawny. The land is not cultivated. Smoke rises from many directions. This is undoubtedly a penance grove.

सारांश AI यहाँ हिरण निडर होकर घूम रहे हैं, वृक्ष फलों और फूलों से लदे हुए हैं, बहुत सारी कपिला गाएँ हैं और चारों ओर खेत नहीं हैं। निसंदेह यह तपोवन है, क्योंकि यहाँ से उठने वाला धुआँ बहुतों का आश्रय है।

ब्रह्मचारी—यावत् प्रविशामि । (प्रविश्य) अये आश्रमविरुद्धः खल्वेष जनः । (अन्यतो विलोक्य) अथवा तपस्विजोऽप्यत्र । निर्दोषमुपसर्पणम् । अये स्त्रीजनः ।

काञ्चुकीयः—स्वैरं स्वैरं प्रविशतु भवान् । सर्वजनसाधारणमाश्रमपदं नाम ।

वासवदत्ता—हम् । [हम् ।]

पद्मावती—अम्मो परपुरुसदंसणं परिहरदि अय्या । भोदु, सुपरिवालणीओ खु मण्णासो । [अम्मो परपुरुषदर्शनं परिहरत्यार्या । भवतु, सुपरिपालनीयः खलु मे न्यासः ।]

काञ्चुकीयः—भोः ! पूर्वं प्रविष्टाः स्मः । प्रतिगृह्यतामतिथिसत्कारः ।

ब्रह्मचारी—(आचम्य) भवतु भवतु । निवृत्तपरिश्रमोऽस्मि ।

यौगन्धरायणः—भोः ! कुत आगम्यते, क्व गन्तव्यम्, क्वाधिष्ठानमार्यस्य ।

ब्रह्मचारी—भोः ! श्रूयताम् । राजगृहतोऽस्मि । श्रुतिविशेषणार्थं वत्सभूमौ लावाणकं नाम ग्रामस्तत्रोषितवानस्मि ।

वासवदत्ता—(आत्मगतम्) हा लावाणअं णाम । लावाणअसङ्कित्तणेण पुणो णवीकिदो विअ मे सन्दावो । [हा लावाणकं नाम । लावाणकसङ्कीर्तनेन पुनर्नवीकृत इव मे सन्तापः ।]

यौगन्धरायणः—अथ परिसमाप्ता विद्या ।

ब्रह्मचारी—न खलु तावत् ।

यौगन्धरायणः—यद्यनवसिता विद्या, किमागमनप्रयोजनम् ।

ब्रह्मचारी—तत्र खल्वतिदारुणं व्यसनं संवृत्तम् ।

यौगन्धरायणः—कथमिव ।

ब्रह्मचारी—तत्रोदयनो नाम राजा प्रतिवसति ।

यौगन्धरायणः—श्रूयते तत्रभवानुदयनः । किं सः ।

ब्रह्मचारी—तस्यावन्तिराजपुत्री वासवदत्ता नाम पत्नी दृढमभिप्रेता किल ।

यौगन्धरायणः—भवितव्यम् । ततस्ततः ।

ब्रह्मचारी—ततस्तस्मिन् मृगयानिष्क्रान्ते राजनि ग्रामदाहेन सा दग्धा ।

वासवदत्ता—(आत्मगतम्) अलिअं अलिअं खु एदं । जीवामि मन्दभाआ । [अलीकमलीकं खल्वेतत् । जीवामि मन्दभागा ।]

यौगन्धरायणः—ततस्ततः ।

ब्रह्मचारी—ततस्तामभ्यवपत्तुकामो यौगन्धरायणो नाम सचिवस्तस्मिन्नेवाग्नौ पतितः ।

यौगन्धरायणः—सत्यं पतित इति । ततस्ततः ।

ब्रह्मचारी—ततः प्रतिनिवृत्तो राजा तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा तयोर्वियोगजनितसन्तापस्तस्मिन्नेवाग्नौ प्राणान् परित्यक्तुकामोऽमात्यैर्महता यत्नेन वारितः ।

वासवदत्ता—(आत्मगतम्) जाणामि जाणामि अय्यउत्तस्स मइ साणुक्कोसत्तणं । [जानामि जानाम्यार्यपुत्रस्य मयि सानुक्रोशत्वम् ।]

यौगन्धरायणः—ततस्ततः ।

ब्रह्मचारी—ततस्तस्याः शरीरोपभुक्तानि दग्धशेषाण्याभरणानि परिष्वज्य राजा मोहमुपगतः ।

सर्वे—हा ।

वासवदत्ता—(स्वगतम्) सकामो दाणिं अय्यजोअन्धराअणो होदु । [सकाम इदानीमार्यो यौगन्धरायणो भवतु ।]

चेटी—भट्टिदारिए ! रोदिदि खु इअं अय्या । [भर्तृदारिके ! रोदिति खल्वियमार्या ।]

पद्मावती—साणुक्कोसाए होदव्वं । [सानुक्रोशया भवितव्यम् ।]

यौगन्धरायणः—अथ किमथ किम् । प्रकृत्या सानुक्रोशा मे भगिनी । ततस्ततः ।

ब्रह्मचारी—ततः शनैः शनैः प्रतिलब्धसञ्ज्ञः संवृत्तः ।

पद्मावती—दिट्ठिआ धरइ । मोहं गदो त्ति सुणिअ सुण्णं विअ मे हिअअं । [दिष्ट्या ध्रियते । मोहं गत इति श्रुत्वा शून्यमिव मे हृदयम् ।]

यौगन्धरायणः—ततस्ततः ।

ब्रह्मचारी—ततः स राजा महीतलपरिसर्पणपांसुपाटलशरीरः सहसोत्थाय 'हा वासवदत्ते ! हा अवन्तिराजपुत्रि ! हा प्रिये ! हा प्रियशिष्ये !' इति किमपि किमपि बहु प्रलपितवान् । किं बहुना,

१.१३

नैवेदानीं तादृशाश्चक्रवाका
नैवाप्यन्ये स्त्रीविशेषैर्वियुक्ताः ।
धन्या सा स्त्री यां तथा वेत्ति भर्ता
भर्तृस्नेहात् सा हि दग्धाप्यदग्धा ॥

Summary AI Now, even the Cakravāka birds are not like him, nor are others who are separated from exceptional women. Blessed is that woman whom her husband regards so highly; because of her husband's love, though burnt, she is not burnt.

सारांश AI न तो ऐसे चक्रवाक पक्षी देखे गए और न ही स्त्रियों से बिछड़े हुए अन्य कोई प्रेमी। वह स्त्री धन्य है जिसे उसका पति इतना अधिक चाहता है; पति के प्रेम के कारण वह जलकर भी नहीं जली है।

यौगन्धरायणः—अथ भोः ! तं तु पर्यवस्थापयितुं न कश्चिद् यत्नवानमात्यः ।

ब्रह्मचारी—अस्ति रुमण्वान्नामामात्यो दृढं प्रयत्नवांस्तत्रभवन्तं पर्यवस्थापयितुम् । स हि,

१.१४

अनाहारे तुल्यः प्रततरुदितक्षामवदनः
शरीरे संस्कारं नृपतिसमदुःखं परिवहन् ।
दिवा वा रात्रौ वा परिचरति यत्नैर्नरपतिं
नृपः प्राणान् सद्यस्त्यजति यदि तस्याप्युपरमः ॥

Summary AI He is equal in fasting, his face is haggard from constant weeping, and bearing grief equal to the King, he neglects bodily care. He serves the King with effort day and night. If the King were to suddenly give up his life, his end too would surely follow.

सारांश AI वह राजा के समान ही दुखी है, निरंतर विलाप करने से उसका मुख दुर्बल हो गया है और वह राजा की सेवा में लगा रहता है। यदि राजा अपने प्राण त्याग दे, तो वह भी तुरंत मृत्यु को प्राप्त हो जाएगा।

वासवदत्ता—(स्वगतम्) दिट्ठिआ सुणिक्खित्तो दाणिं अय्यउत्तो । [दिष्ट्या सुनिक्षिप्त इदानीमार्यपुत्रः ।]

यौगन्धरायणः—(आत्मगतम्) अहो महद्भारमुद्वहति रुमण्वान् । कुतः,

१.१५

सविश्रमो ह्यस्य भारः प्रसक्तस्तस्य तु श्रमः ।
तस्मिन् सर्वमधीनं हि यत्राधीनो नराधिपः ॥

Summary AI For this King, the burden of state is shared, but for the minister Yaugandharāyaṇa, the exertion is continuous. Indeed, everything depends on him upon whom the King himself depends.

सारांश AI मेरा कार्यभार तो अब कुछ समय के लिए विश्राम पा गया है, किंतु उसका परिश्रम निरंतर जारी है। क्योंकि सब कुछ उसी पर टिका है जिस पर राजा स्वयं निर्भर है।

यौगन्धरायणः—(प्रकाशम्) अथ भोः ! पर्यवस्थापित इदानीं स राजा ।

ब्रह्मचारी—तदिदानीं न जाने । इह तया सह हसितम्, इह तया सह कथितम्, इह तया सह पर्युषितम्, इह तया सह कुपितम्, इह तया सह शयितम्, इत्येवं तं विलपन्तं राजानममात्यैर्महता यत्नेन तस्माद् ग्रामाद् गृहीत्वापक्रान्तम् । ततो निष्क्रान्ते राजनि प्रोषितनक्षत्रचन्द्रमिव नभोऽरमणीयः संवृत्तः स ग्रामः । ततोऽहमपि निर्गतोऽस्मि ।

तापसी—सो खु गुणवन्तो णाम राआ, जो आअन्तुएण वि इमिणा एव्वं पसंसीअदि । [स खलु गुणवान् नाम राजा य आगन्तुकेनाप्यनेनैवं प्रशस्यते ।]

चेटी—भट्टिदारिए ! किं णु खु अवरा इत्थिआ तस्स हत्थं गमिस्सदि । [भर्तृदारिके ! किं नु खल्वपरा स्त्री तस्य हस्तं गमिष्यति ।]

पद्मावती—(आत्मगतम्) मम हिअएण एव्व सह मन्तिदं । [मम हृदयेनैव सह मन्त्रितम् ।]

ब्रह्मचारी—आपृच्छामि भवन्तौ । गच्छामस्तावत् ।

उभौ—गम्यतामर्थसिद्धये ।

ब्रह्मचारी—तथास्तु । (निष्क्रान्तः)

यौगन्धरायणः—साधु, अहमपि तत्रभवत्याभ्यनुज्ञातो गन्तुमिच्छामि ।

काञ्चुकीयः—तत्रभवत्याभ्यनुज्ञातो गन्तुमिच्छति किल ।

पद्मावती—अय्यस्स भइणिआ अय्येण विना उक्कण्ठिस्सदि । [आर्यस्य भगिनिकार्येण विनोत्कण्ठिष्यते ।]

यौगन्धरायणः—साधुजनहस्तगतैषा नोत्कण्ठिष्यति । (काञ्चुकीयमवलोक्य) गच्छामस्तावत् ।

काञ्चुकीयः—गच्छतु भवान् पुनर्दर्शनाय ।

यौगन्धरायणः—तथास्तु । (निष्क्रान्तः)

काञ्चुकीयः—समय इदानीमभ्यन्तरं प्रवेष्टुम् ।

पद्मावती—अय्ये ! वन्दामि । [आर्ये ! वन्दे ।]

तापसी—जादे ! तव सदिसं भत्तारं लभेहि । [जाते ! तव सदृशं भर्तारं लभस्व ।]

वासवदत्ता—अय्ये ! वन्दामि दाव अहं । [आर्ये ! वन्दे तावदहम् ।]

तापसी—तुवं पि ऐरेण भत्तारं समासादेहि । [त्वमप्यचिरेण भर्तारं समासादय ।]

वासवदत्ता—अणुग्गहीदह्मि । [अनुगृहीतास्मि ।]

काञ्चुकीयः—तदागम्यताम् । इत इतो भवति ! सम्प्रति हि,

१.१६

खगा वासोपेताः सलिलमवगाढो मुनिजनः
प्रदीप्तोऽग्निर्भाति प्रविचरति धूमो मुनिवनम् ।
परिभ्रष्टो दूराद् रविरपि च सङ्क्षिप्तकिरणो
रथं व्यावर्त्यासौ प्रविशति शनैरस्तशिखरम् ॥

Summary AI Birds have returned to their nests. The ascetics have plunged into the water for rituals. The sacred fire shines bright, and smoke spreads through the hermitage woods. Fallen from afar and with contracted rays, the sun, turning his chariot, slowly enters the peak of the setting mountain.

सारांश AI पक्षी अपने घोंसलों में लौट आए हैं, मुनिजन जल में स्नान कर रहे हैं, अग्नि प्रज्वलित हो उठी है और तपोवन में धुआँ फैल रहा है। सूर्य भी अपनी किरणों को समेटकर और अपना रथ मोड़कर धीरे-धीरे अस्ताचल पर्वत की ओर जा रहा है।

(निष्क्रान्ताः सर्वे)

Other texts to read

मध्यमव्यायोगः भासः

उत्तररामचरितम् भवभूतिः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

मध्यमव्यायोगः भासः

उत्तररामचरितम् भवभूतिः

About

Resources

Connect