सुभद्राहरणम् — सप्तमस्सर्गः | subhadrāharaṇam — saptamassargaḥ

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ सप्तमस्सर्गः ॥

ततस्ततयशा गत्वामगलूरान्महीमणिः ।
दक्षिणो दाक्षिणात्यानि पार्थस्तीर्थान्यसेवत ॥

तत्र दिव्याङ्गनाः पञ्चत्रितयादुज्जहार सः ।
नारदस्य मुनेश्शापात् ग्राहजातेरुदन्वतः ॥

तास्तेन कमनीयाङ्ग्यः स्मित्या वाचाच सत्कृताः ।
पीत्वा तं नयनैः कृत्वा हृदि चारुरुहुर्दिवम् ॥

सौभद्रादिषु तीर्थेषु मिलितान् स महामुनीन् ।
प्राग्ग्राहभीत्या मुक्तेषु तदापश्यन्मुदाकुलान् ॥

वैश्वामित्रं महर्षिं स माधुच्छन्दसमैक्षत ।
जेतारं जितपाप्मानं माधुच्छन्दसमप्यृषिम् ॥

मेधातिथिं तथा काण्वं सम्यगाराधितातिथिम् ।
आजीगर्तिं शुनश्शेफं वैश्वामित्रञ्च कृत्रिमम् ॥

मुनिमाङ्गिरसञ्चापि हिरण्यस्तूपसंज्ञकम् ।
घोरं कण्वं तथा काण्वं प्रस्कण्वं कण्ववर्जितम् ॥

सव्यमाङ्गिरसञ्चैव सौधसञ्चापि गौतमम् ।
शाक्तं पराशरञ्चैव सराहूगणगौतमम् ॥

कुत्समाङ्गिरसञ्चैव मारीचमपि काश्यपम् ।
ऋजाश्वादीन् सुराधोन्तानपि वार्षागिरानृषीन् ॥

कक्षीवन्तं तथा दीर्घतमसं मुनिसत्तमम् ।
पितरं तस्य चौचथ्यं दृष्टसूक्तकदंबकम् ॥

दैवोदासिं परुच्छेपं मैत्रावरुणिमप्यृषिम् ।
अगस्त्यमौर्वशेयं च वसिष्ठभ्रातरं विभुम् ॥

ऋषिमाङ्गिरसञ्चापि शौनकं दृष्टमण्डलम् ।
कूर्मं गार्त्समदञ्चैव विश्वामित्रञ्च गाथिनम् ॥

कुशिकं गाथिनं चर्षि विश्वामित्रांश्च विश्रुतान् ।
परमात्मविदामाद्यं वामदेवञ्च गौतमम् ॥

तपस्सलिलराशिञ्च भौममत्रिं सहात्रिभिः ।
दृष्टिंगुप्तेरभूद्यस्य सोममण्डलमौक्तिकम् ॥

बार्हस्पत्यं भरद्वाजं भरद्वाजैस्तथा सह ।
वसिष्ठैस्सह कुंभोत्थं वसिष्ठञ्च महामुनिम् ॥

मेधातिथिप्रधानांश्च सन्दृष्टाष्टममण्डलान् ।
मधुच्छन्दपुरोगांश्च सोममण्डलमण्डनान् ॥

अन्तिमं मण्डलं द्रष्टृनृग्वेदस्य महामुनीन् ।
त्रितादींश्च स तान् दृष्ट्वा भक्तिनम्रोऽभ्यवन्दत ॥

क्रमेणर्ग्वेदसूक्तानि ददृशुर्ये महर्षयः ।
ते मयैवमनुक्रान्ताः पुण्यश्रवणकीर्तनाः ॥

द्वैपायनञ्च सोपश्यत्तत्रायातं पितामहम् ।
ऋर्षिं कथायाः कर्तारं भारत्यास्सन्ततेरपि ॥

जटालं जलदश्यामं कृष्णकृत्स्न्युपवीतिनम् ।
सनीवारं सशैवालं समृणालमिव ह्रदम् ॥

सदण्डशाखं सुच्छायं साक्षमालाफलावलिम् ।
विद्यालताढ्यं सशुकं कल्पद्रुमिव जङ्गमम् ॥

दधानमायतं बाहुं व्याख्यायामौपजानुकम् ।
शोषेण धूसरं दर्भपवित्रंचौपकर्णिकम् ॥

आनन्दनमशेषाणां पावनञ्च शरीरिणाम् ।
सर्वावदातं गंभीरं भागीरथ्या इव ह्रदम् ॥

पितामहस्य पाणिभ्यां स पादावभ्यवन्दत ।
स च तं मूर्ध्न्युपाघ्राय प्रेमार्द्रः परिषस्वजे ॥

हितं प्रोवाच सर्वज्ञो यथाविध्यर्चितस्स तम् ।
वक्ति सूक्तमपृष्टो यस्तद्धि स्नेहस्य लक्षणम् ॥

वने निवसता सत्यं दिष्ट्या संरक्षितं त्वया ।
सत्ये हि गुप्ते तन्मूलः प्रथते धर्मपादपः ॥

सत्यमूलः क्रियातो यैर्धर्मवृक्षो विवर्धितः ।
कामार्थपुष्पितो मुक्तिं फलति द्विजसेवितः ॥

वृत्तं माहाकुलत्वेधि वृत्ते माहाकुलीनता ।
कुलीनता च वृत्तञ्चप्रेप्सनीये ततो बुधैः ॥

आदृत्याय सदा सद्भिसदाचाराय कल्पते ।
पुरुषो बहुकुलयोपि किमु कौशेयकः पुमान् ॥

मनसा कर्मणा वाचा सर्वलोकस्य निग्रहः ।
दुष्कुलीने सदालक्ष्यस्सुकुलीने विपर्ययः ॥

शरीरिणमशेषाणां चित्तादिभिरनुग्रहः ।
सदा महाकुलीनेस्ति दौष्कुलेये विपर्ययः ॥

वर्तध्वं कुल्यवद्यूयं तत्सदा पाण्डुनन्दनाः ।
धार्तराष्ट्रास्तु वर्तन्तां मूर्खा नीचकुलीनवत् ॥

राजन्यस्य हि जातस्य स्वं भवत्यखिला मही ।
विपक्षाः क्षत्रियास्सर्वे कुटुंबस्सकलाः प्रजाः ॥

अन्धो राजा पितृव्यो वः प्रज्ञाचक्षुः किमुच्यते ।
युष्मान् करोति भ्रातृव्यान् भ्रातृव्यान् सुधियोपि यः ॥

स्वयं दुर्योधनः पापः स्वस्रीयश्शकुनैः किमु ।
रूढः कारस्करस्कन्धे तिक्तो निंबतरुः कियत् ॥

आ जन्मनस्सहमात्यैः कर्णदुश्शासनादिभिः ।
हन्तुमुत्सहते युष्मान् सविपाशीविषादिभिः ॥

हित्वा मातृष्वसेयान्वश्चैद्यो यात्युरगध्वजम् ।
पापस्वभावस्संबन्धादैकात्म्यं प्रेमकृत्तरम् ॥

दैत्यांशा भूभुजस्सर्वे भुजगध्वजतः स्थिताः ।
आदित्यभागा भूपालाः पुनरादित्यपुत्रतः ॥

भ्रात्रीयो जनयित्र्या वस्तेषु कृष्णस्सुहृत्तमः ।
भूभारभूतभूपानां जिहीर्षुरपि मण्डलम् ॥

तस्याग्रतो हली श्रीमान् जामातरि सुयोधने ।
समः पैतृष्वसेयेषु युष्मासु च महाबलः ॥

पौतृष्वस्त्रीयवात्सल्याद्युष्मानेव सदाश्रितः ।
भ्रूलतावश्यनिश्शेषवृष्णिचक्रस्तु चक्रभृत् ॥

पैतृष्वसेयमप्यब्जनयनो दमघोषजम् ।
हन्ता विदधतं क्रोधादपराधान् परश्शतान् ॥

प्ररोहयन्महद्वैरं युष्मासु हृदि सात्यकेः ।
कृतवर्मा तु हार्दिक्यो नागकेतुं गमिष्यति ॥

वर्धमाने क्रमेणेत्थं वैरे सकलभूभृताम् ।
जेतुं जागृहि जिष्णो त्वं त्वय्यधीना हि पाण्डवाः ॥

नप्तारो धार्तराष्ट्राश्च पाण्डवाश्चोभयेपि मे ।
तदपीच्छामि वो भूतिं सन्तस्सतपक्षपातिनः ॥

आर्याणां क्वापि संप्रीतिरिन्दुपादेन्दुकान्तवत् ।
अन्योन्यं प्रत्यनार्याणां तथोलूकान्धकारवत् ॥

उत्तमो नम्रतामेति ज्ञानभारं वहन्निव ।
विभर्त्युत्तालतामेव तमविभ्रदिवेतरः ॥

अदर्शने प्रकाशन्ते न दृश्यन्ते प्रकाशने ।
धामराशेरधामानः खद्योताः खमणेरिव ॥

तपःकृशितसर्वाङ्गान् शास्त्राधीनान् सतस्तदा ।
प्रभिन्ना विविधैर्भागैर्निन्दन्त्यज्ञा निरङ्कुशाः ॥

नश्वरेणाऽविशुद्धेन दुःखानुभवहेतुना ।
विपरीतं यशःकायं कायेन क्रीणते बुधाः ॥

अभ्यन्तरानरातींस्त्वं जय पूर्वं धनञ्जय ।
इन्द्रियाणि दशैकञ्च षट् च कामपुरस्सरान् ॥

विजित्याभ्यन्तरानैतान् जय बाह्यानरीन् पुनः ।
सेवस्व दण्डनीतिञ्च पण्डितांश्चैधि शान्तिमान् ॥

निर्जित्य पृथिवीपालान् करदीकृत्य चाखिलान् ।
भ्रातृभिस्सह धीमन्तं सम्राट्कुरु युधिष्टिरम् ॥

इत्युक्त्वान्तर्हिते व्यासे मुदितः श्वेतवाहनः ।
आमन्त्र्य तान्मुनीनुक्तो मणलूरपुरं ययौ ॥

प्रविश्य तत्पुरं पार्थो द्विजभृत्यजनान्वितः ।
ददर्श दर्शनीयाङ्गप्रोतनारीनरेक्षणः ॥

पौंस्रेन जुष्टं माञ्जिष्ठहारिद्रांबरधारिणा ।
लाक्षिकांघ्रिप्रवालेन स्त्रैणेन परिभूषितम् ॥

पुरोहितैश्चतुर्वेदै रक्षितं क्षपिताशुभैः ।
अमात्यैश्च कुशाग्रीयधिषणैर्धिषणोपमैः ॥

पौषमेतदहः पौषी रात्रिरेषाद्य रोहिणी ।
नृपतिं नित्यमित्यादि वदद्भिर्गणकैर्युतम् ॥

कालेयवामदेव्यादिसामस्वृक्षु यजुष्षु च ।
दक्षिणैः क्षोणिगीर्वाणैरात्विजीनैरलङ्कृतम् ॥

पाण्डुकम्बलिभिर्जुष्टं द्वैपैरपि रथैस्सदा ।
आगत्य सेव्यमानानां गोपुरे पृतनाभृताम् ॥

विस्रम्भयद्भिः कौमारीर्जाया लज्जाविभूषणाः ।
कौमारैः पतिभिर्जुष्टमनोज्ञशयनालयम् ॥

शरावाद्यन्नपुष्टाङ्गसूदजुष्टमहानसम् ।
श्रितं विविक्तदेशस्थैर्व्रतिभिः स्थाण्डिलादिभिः ॥

श्राणाः पिबद्भिः क्षैरेयीर्गोमिभिर्नागरैर्वृतम् ।
भ्राष्ट्रानपूपानश्नद्भिः शूल्यानि पिशितानि च ॥

चैत्रिके मासि वैशाखे ज्यैष्ठे चापाढनाम्नि च ।
श्रावणाख्ये तथा भाद्र आश्विने कार्तिके तथा ॥

आग्रहायणिके तैषमाघफाल्गुनिकेषु च ।
पुष्पितैः पादपैर्जुष्टं निष्कुटेषून्मदालिभिः ॥

जानता कायमुख्यानि सूक्तानि च हवींषि च ।
ऋतुस्वाध्यायपूतेन ब्रह्मण्येन विभूषितम् ॥

शौकजुष्टतरूद्यानश्रितसामिकयौवनम् ।
स राजन्यकमुद्रिक्तराजपुत्रकराजितम् ॥

नानार्थक्रीतिविक्रीतिव्यग्रमानुष्यकापणम् ।
सहास्तिकैभशालाढ्यं लसद्दश्वीयमन्दुरम् ॥

क्रीडत्कापोतमायूरं सर्वतो जनताकुलम् ।
औष्ट्रकौरभ्रकोपेतां रथकट्यापरिष्कृतम् ॥

धैनुकैर्वात्सकोपैतैस्तृण्याकबलनाकुलैः ।
वृषस्य दौष्करारूढैर्भूषितोपवनान्तरम् ॥

सहायतां महीपस्य बन्धुतां च समाश्रितैः ।
ग्रामतायां द्विजैः प्राप्तैः कार्यार्थिभिरलङ्कृतम् ॥

सुगन्धिसुमनोगर्भकैश्यवेश्याविभूषितैः ।
वेशैरलङ्कृतं कामिनिकायकलहाकुलैः ॥

शैवादिविषयोद्भूतैः पूर्णमापतितैर्जनैः ।
बार्हतादिप्रगाथज्ञैः श्रोत्रियैश्च द्विजातिभिः ॥

संघर्षभरितैर्जुष्टं स्रैणैः पौंस्नैर्महाहवैः ।
दाण्डामौष्टादिकामिश्च क्रीडाभिः कृतिनां नृणाम् ॥

पीवरोरुभुजस्कन्धैर्व्यायामक्रशितोदरैः ।
कर्तृभिर्मृगया राज्ञश्यैनंपाता भटैर्नुतम् ॥

यद्वैयाकरणै रेजे नरुक्तैश्शिक्षकैरपि ।
मौहूर्तैश्छान्दसैः प्राज्ञैः कल्पसूत्रादिमिस्तथा ॥

विज्ञाय प्रकृतीस्सर्वाः कुर्वद्भिः प्रत्ययं परम् ।
यद्वैयाकरणै रेजे कार्यज्ञैस्सेवकैरिव ॥

आर्चादिभिर्नृपस्यार्च्यैः पैप्पलादैः कठैरपि ।
यत् कौषीतकिभिश्चाभात् ताण्डिभिश्चैतरेयिभिः ॥

ब्राह्मणेषु द्विजैर्जुष्टं सौलभादिष्वधीतिभिः ।
यत् कल्पज्ञैः काश्यपिभिः कौशिकिप्रमुखैरपि ॥

स्वयं भ्रान्तिमबिभ्राणान् कृत्रिमाकारमोहितः ।
कृशाश्विन इवापश्यद्यत्र कर्मन्दिनो जनः ॥

यत् षोडशसु निष्णातैः प्रमाणादिष्वशोभत ।
नैयायिकैंस्तथा षट्सु निष्णैरर्थेषु पण्डितैः ॥

व्याख्यातृभिः कुशाग्रीयधीभिर्मीमांसकैरपि ।
यद्वैयाकरणैश्चैन्द्रचान्द्रादिनिपुणैर्बभौ ॥

सहपौराणिकाश्चेरुस्सदा यत्रैतिहासिकाः ।
आख्यायिकाचणाश्चैव काव्यनाटकचुञ्चवः ॥

देशादौदुंबराच्चैवाद्वैदिशाच्चागतैः पुरात् ।
साहस्रपरिखं पूर्णं यत् कौशांबीसमं जनैः ॥

अङ्गेभ्यः प्राच्यवङ्गेभ्यः कुरुभ्यश्च यदावसत् ।
जनो जनपदात् स्फीतं लोको ह्यतिशयप्रियः ॥

वेतस्वद्भिः कुमुद्वद्भिः शाद्वलैरपि यद्वभौ ।
शीतानिलैर्महीभागैर्नीरन्ध्रोद्यानपङ्क्तिभिः ॥

अधिष्ठितं यद्ग्रामीणैर्मृगैः कौलेयकादिभिः ।
पञ्जरस्थैस्तथारण्यैस्सिंहव्याघ्रपुरस्सरैः ॥

स्फुरत्किरणसौवर्णग्रैवेयकविभूषिताः ।
यत्रैक्षन्त कुरङ्गाक्ष्यः कौक्षेयकभृतो भटान् ॥

पौरस्त्याद्दाक्षिणात्याच्च पाश्चात्याच्च पयोनिधेः ।
उदीच्याच्चाहृतै रत्नैराढ्या यत्राभवन्विशः ॥

यत्राधश्चक्रुरुत्तुङ्गसौधशृङ्गजुषोऽङ्गनाः ।
सहाप्सरोमुखैर्दिव्यमिन्दुबिंबं निजाननैः ॥

कापिशायनसंभिन्नकान्ताधरसुधालिहः ।
राङ्कवाजिनपर्यङ्कान् पौरा यत्राध्यशेरत ॥

परार्ध्यान्यपरार्ध्यानि मध्यानि च वणिज्जनः ।
वस्तूनि यत्र विक्रीणन्निपुणोभून्महाधनः ॥

पितॄन् यत्रार्चयन् पौराः श्राद्धैश्शारदिकादिभिः ।
शौवस्तिकानि कार्याणि चिन्तयन्तो दिने दिने ॥

पूर्वाह्णेतनमप्यापराह्णिकं चैव यज्जनः ।
कृत्वादैवसिकं कर्म नैशं निरविशत्सुखम् ॥

उत्सवैर्यत्र वासन्तैग्रैष्मैरपि च वार्षिकैः ।
शारदैश्च जनो रेमे हैमन्तैश्शैशिरैरपि ॥

अपराह्णेतनस्नानशीतलैः स्तनमण्डलैः ।
आलिङ्गन्नङ्गना यत्र गाढं ग्रीष्मेषु वल्लभान् ॥

इन्द्रनीलमयं यत्र दृष्ट्वा प्रासादमुन्नतम् ।
जितप्रावृषिकांभोदं ननृतुः केकिनो मुदा ॥

अर्थाल्लब्धकृतक्रीतान् यत्रार्था माधुरा अनु ।
स्रौघ्नाश्च वणिजो यत्र कुशलानूरुजानुप ॥

शिथिलीकृतकौशेयाः कराग्रैरौपनीविकैः ।
सौधपृष्ठगता यत्र वरा नारीररीरमन् ॥

प्रावारान् हैमनान् स्थूलान् यत्र व्यक्रीणतोरुजाः ।
मुक्ताहारानपि ग्रैष्मानुत्तमानपि चन्दनान् ॥

वासन्तैस्सहकाराद्यैर्नादाघैः पाटलादिभिः ।
प्रावृषेण्यैः कदंबाद्यैस्सनाथैश्च शारदैः ॥

हैमनैश्शैशिरैश्चापि द्रुमैर्गन्धान्वितालिभिः ।
दीर्घिकांबुच्छटासिक्तं यदुद्यानमशोभत ॥

फलैर्यवानां ग्रैष्माणां ताम्रतुण्डाहृतच्युतैः ।
शारदानाञ्च शालीनां यदुद्यानभुवो बभुः ॥

यस्याश्वयुजकैर्मुद्गैराभात् कैदार्यमन्तिके ।
हैमन्तिकैर्यवैश्चापि ग्रैष्मकैः कलमैस्तथा ॥

मासिकादीन् परेभ्योऽर्थान् यत्र वित्तभृतो विशः ।
वर्तयन्ति सुखं दत्त्वा तदीयंन्याय्यवृत्तिभिः ॥

श्रुत्वा मृगाणां नैशानां वाशितानि निशात्यये ।
यत्रालिङ्ग्य प्रियान् गाढं शयनानि जहुः प्रियाः ॥

रमण्यो रमणान् यत्र नैशिक्योऽरमयन्निशः ।
नैशान् कलाप्रयोगेषु शिक्षितान् साधु शिक्षिताः ॥

श्रुत्वा नृपागतं पार्थं पार्थिवश्चित्रवाहनः ।
मुख्यामात्यवृतः प्रीतस्सम्भ्रान्तः प्रत्युदव्रजत् ॥

अंसग्रैवेयमूर्धन्यकौशेयाभरणोज्वलम् ।
जुष्टं बान्धववर्गीणैर्मित्रवर्गैश्च राजभिः ॥

दधानमरिषु क्रोधमाहेयविषदारुणम् ।
प्रसादमपि मित्रेषु दार्तेयजलशीतलम् ॥

विकस्वरमुखाम्भोजं पाण्डवोपि ददर्श तम् ।
सत्कृतश्च यथान्यायं तेन तस्याविशद्गृहम् ॥

यान्तमान्तरगारिक्यस्तरुण्यस्तं व्यलोकयन् ।
पूर्णवातायनच्छिद्रैरौपकर्ण्यविलोचनैः ॥

अङ्गुलीयादिभिः प्रोतवैडूर्यादिमणित्विषा ।
दीप्तैराभरणैर्युक्तै राजितं राजवल्लभैः ॥

सौपांस्तैडांस्तथा कार्तान् दधानैष्पात्वणत्विकान् ।
तथेन्द्रजननीयादीन् ग्रन्थानायैरलंकृतम् ॥

पालिताचार्यकाचारैरमात्यैः स्थाविरैर्वृतम् ।
पित्र्यैस्स पैतामहकै राजवात्सल्यशालिभिः ॥

स्रौघ्नप्रभृतिभिर्दूतैर्गतैस्स्रौघ्नादिवर्त्मभिः ।
माणलूरैः प्रतीहारैः प्रविष्टं पुनरागतैः ॥

स्रौघ्नसैन्धवगान्धारसाल्वताक्षशिलादिभिः ।
माहाराजिकतां प्राप्तैरायुधीयैर्नरैर्वृतम् ॥

वासुदेवकशैवादिमहाभागवतान्वितम् ।
काञ्चनै राजतै राजत्कांस्यैरपि च भाजनैः ॥

कचित्कापोतपादाग्रलोहितैर्बिद्रुमोपलैः ।
नवबैल्वच्छदच्छायैः क्वचिन्मरकताश्मभिः ॥

कठोरैक्षवकाण्डाभैः कनकग्रावभिः कचित् ।
बद्धभूतलमालिप्तं शुचिभिर्गोमयाम्बुभिः ॥

माक्षिकादिमधुक्षीबसौदामन्युज्वलाञ्जनम् ।
कावीन्द्रमण्डलानेककाव्यनाटकसङ्कुलम् ॥

सच्चैत्रवाहनन्यायश्रितनिश्शेषनागरम् ।
नित्यया चैत्रवाहिन्या युक्तं परमया श्रिया ॥

पालाशस्कन्धकल्पोथ पार्थः पुष्पोपहारवत् ।
पेशलं पृथिवीशस्य प्रविवेश निवेशनम् ॥

सुन्यस्तदर्भमयकूर्चवरासनस्थं
पाद्यादिभिः प्रसरदस्रकणेक्षणोथ ।
तं स्नातकञ्च दयितञ्च महीपतिश्च
पाण्डयो बभूव चरितार्थ इवार्चयित्वा ॥

॥ इति सप्तमस्सर्गः ॥

Other texts to read

रामायणम् वाल्मीकिः

रघुवंशम् कालिदासः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect