सुभद्राहरणम् — षोडशः सर्गः | subhadrāharaṇam — ṣoḍaśaḥ sargaḥ

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ षोडशः सर्गः ॥

श्रुत्वा तु वाक्यं शुभमच्युतस्य तद्द्विहाय' शोकं मुदितो बुधः पिता । माता तु पत्युश्च सुतस्य च स्थिता मते कथञ्चिद्विवशा हि योषितः ॥

अथाऽधिरूढे गगनाग्रमुष्णगौ
विधाय कृत्यानि कृतेष्टभोजनौ ।
ततो विनीत्या पितरावुपस्थितौ
मुकुन्दपार्थौ सहितौ सुभद्रया ॥

वियोगदुःखी धृतिमान् विडंबय-
न्नथांऽबुधिं शारदमित्थमुक्तवान् ।
निरीक्ष्य जामातरमात्मजाञ्च तां
विपश्चितामानकदुन्दुभिर्वरः ॥

वत्सौ यथेष्टं स्वगृहान् व्रजेतं
हरेतमिष्टानखिलान् ममाऽर्थान् ।
तत्र स्वधर्मं परिपालयेतं
गुरूनशेषानभिराधयेतम् ॥

त्यक्तप्रमादौ जुहुयातमग्नीन्
सायंप्रगे चात्तहविर्विशेषौ ।
इष्टिद्वयं कल्पनिविष्टतन्त्रं
तत्पर्वसन्ध्योरपि वर्तयेतम् ॥

पीयेयाथां सोममाहृत्य यज्ञे
प्रीणीयातं दक्षिणाभिर्द्विजातीन् ।
मन्वीयाथां धर्ममार्यान् भजेतं
छिन्दीयाथां संगतं दुर्जनस्य ॥

सर्वान् धर्मानर्चितान् सर्वकामै-
र्दृष्ट्वा दृष्ट्वा साधु पृच्छेतमार्यान् ।
वृश्चेयुस्ते संशयान् वामशेषान्
सिन्वीयाथां सर्वजन्तून् गुणैस्स्वैः ॥

भृज्जेयाथां सद्विशुद्धचित्तौ
प्रीत्वा देवांस्तेन पश्चात् पितॄंश्च ।
यज्ञेष्वन्यान् प्राणिनश्चाऽतिथींश्च
प्रीत्या पुण्यं शेषमद्यातमन्धः ॥

निमन्त्र्य भुञ्जीत भवानिहेति
द्विजातिमामन्त्र्य च भोजयेतम् ।
नानारसव्यञ्जनयोगहृद्यं
सर्वावदातं स्वदमानमन्नम् ॥

कर्माणि नश्शान्तिकराणि कुर्याः
गुरोर्विभूतेरपि कारणानि ।
भवत्प्रसादेन वयं भवेमः
ध्वस्तापदस्सर्वसमृद्धिमन्तः ॥

पृथग्विधप्रेप्सितकामतर्पितं
वदेतमित्थं प्रणतौ पुरोधसम् ।
पुरस्कृतब्राह्मणधामसंहितं
प्रयेत लोके खलु राजवर्चसम् ॥

एतत्कुर्यामाहो एतत् पृष्टावित्थं प्रातः प्रातः ।
कुर्यातैतत् कुर्यात्तैतत् शिष्यातं सद्भूत्या नित्यम् ॥

पौलोमीशप्रस्थे पार्थास्सम्यग्यूयं वर्तेध्वञ्चेत् ।
आशंसा मे तत्राऽऽगत्य स्वस्रा साकं पश्येयं वः ॥

इच्छेयं स्वस्रीयो मे सूनुर्धर्मस्याऽजातारिः ।
जित्वोदन्वत्सीमां भूमिं भुञ्ज्यात् भुक्तो भूपैः स्निग्धैः ॥

नमन्नृपकिरीटाग्रनिघृष्टांघ्रिकिरीटिनम् ।
तं प्रेक्षेयेति वाञ्छ्येयमधिरूढनृपासनम् ॥

तत्कालोऽयं नृपान् सर्वान् जयेस्त्वं भ्रातृभिस्सह ।
भवन्तो हि महावीर्या विजयेरन्महीभुजः ॥

गदया भीमसेनस्त्वं शरैरुग्रैर्धनञ्जयः ।
माद्रीसुतौ च खड्गाभ्यां नमयेयुस्समान् नृपान् ॥

युधिष्ठिरोऽपि चेत् क्रुद्धो युध्येत रिपुभिस्सह ।
पितेव भीमस्तेजस्वी भस्मीकुर्यात् क्षणेन तान् ॥

उत दुर्योधनं भीमो निहन्याद्गदया बली ।
तस्य शेषानपि भ्रातॄनपि संख्ये स चूर्णयेत् ॥

अपि हेमगिरिं भिन्द्यात् गदया पवनात्मजः ।
कामो मे सकलान् यूयं निर्जयेत रणे रिपून् ॥

चित्रं यत्र करात् कुन्त्याः परिभ्रष्टो वृकोदरः ।
दशाहजातो दलयेच्छतशृङ्गगिरेःशिलाम् ॥

धिग्यच्च येन दुष्टात्मा स्पर्धेत धृतराष्ट्रजः ।
नागायुतसमप्राणः प्रख्यातो भुवनेषु यः ॥

नाऽवकल्प्यमिदं यत्र गदाचुञ्चुर्गदाचणम् ।
वृकोदरं वलीयांसं जयेदाजौ सुयोधनः ॥

न मृष्यं मम तत्पार्थ यच्च तं भवतामरिम् ।
अग्रेसरमसाधूनां गदायां शिक्षयेद्बलः ॥

न संभाव्यं जयेद्यत्त्वा भारताधिरथी रणे ।
न च मृष्यं मृधं कुर्युस्स्मृता जातु नृपैस्सह ॥

तदसंभवि भीमाय यन्न दद्युर्नृपाः करम् ।
को नाम मृगराजाय न नमेत मृगो वने ॥

पार्थ मृष्यन्नते कश्चिद्योद्धा तिष्ठेत नाम यत् ।
खद्योतः खमणेरग्रे को नाम स्वं प्रकाशयेत् ॥

को नाम शूरमानी सन्माययौजासयेद् द्विषाम् ।
धार्तराष्ट्रः कथं नाम सुप्तान् विश्वास्य वो दहेत् ॥

तद्दीर्घेण कालेन दुर्हृदो धृतराष्ट्रजाः ।
पापास्सर्वे निगृह्येरन् युष्माभिस्सुपराक्रमैः ॥

क्रियेत करदं कृत्स्नं ततो नृपतिमण्डलम् ।
यजेत राजसूयेन ततो राजा युधिष्ठिरः ॥

धर्मराजेन राज्येत राजसूयश्रिया चिरम् ।
समाह्लादयता लोकानपरेण यथेन्दुना ॥

वदन्तमुक्तवानित्थं पितरं पुष्करेक्षणः ।
पूरयेयमहं तात तवाशास्त्वदनुग्रहात् ॥

अस्यैव विजयेयातामपि त्रिभुवनं भुजौ ।
क्षुद्रराजन्यकाक्रान्तां किमुतेमां वसुन्धराम् ॥

अमीभिस्सहितो नित्यं चतुर्भिर्धर्मजानुजैः ।
तथाऽहमपि वर्तेय मोदेथास्त्वं यथा पितः ॥

ऊर्ध्वं मुहूर्तादद्यैव स्वां मातरमुपेयुपी ।
आपृच्छेत सुभद्रेयम्मातॄरन्याश्च वत्सलाः ॥

ताञ्चेत्तदागमानुज्ञान्दद्युर्यायाद् गृहानियम् ।
सखीभिः प्राणतुल्याभिः पत्न्या च सहिता मुदा ॥

क्रियेताऽद्यैव सन्नाहः पार्थेन श्वः प्रगे गमः ।
तदाऽशिषोनयोर्ब्रूयाः पितर्मात्रा सहानया ॥

गिरमोङ्कारवाच्यस्य निशम्य तनयस्य ताम् ।
ओमित्युक्त्वोक्तवान् वाक्यं वसुदेवोऽथ वीक्ष्य तौ ॥

भवो वां भूतये भूयात् भूयास्तां काच्युतौ मुदे ।
भूयासुरमराश्शान्त्यै पुरन्दरपुरस्सराः ॥

पुरातनपितस्सोम त्वमव्यां भगवन्निमौ ।
द्यावापृथिव्यावव्यास्तमव्यास्ताऽर्कानिलानलाः ॥

अहश्चिरस्य जीयासं पश्यन् कुशलिनौ युवाम् ।
अहञ्च देवकी चेयं सन्तं दृश्यास्व वां सुतम् ॥

अहञ्च मम पत्न्यश्च तनया बान्धवाश्च मे ।
दृष्ट्वा साम्राज्यमुच्चैर्वां गुरुमुह्याम सम्मदम् ॥

पार्थ वृश्च्या द्विषामाशा निगृह्यास्तास्स्वतेजसा ।
स्थेया नृपाणां मूर्ध्नि ज्या यज्ञैः पर्याप्तदक्षिणैः ॥

धृतराष्ट्रसुतान्वध्यास्सहराधेयसौबलान् ।
भुवने भास्करेणेव भासिषीष्ट त्वया चिरम् ॥

वर्तिषीष्ट सदा लक्ष्मीर्विष्णोरिव तवोरसि ।
दोष्णोस्ते वर्तिषीयास्तां बलवीर्ये हरेरिव ॥

प्रथिषीरन् गुणास्सर्वे तव दाशरथेरिव ।
सर्वैरर्चयिषीष्ठास्त्वं रत्नपुष्पचयैर्नृपैः ॥

चिराय सङ्गंसीयास्थां त्वञ्चेयञ्च वधूस्तव ।
सर्वैश्च सङ्गसीयास्थाञ्चित्तेन प्रेप्सितैस्सुखैः ॥

यक्षीध्वमध्वरैस्सर्वैस्त्वञ्च ते भ्रातरश्च ते ।
आदिराजान् विजेषीढ्वन्तेषु दानसमृद्धिभिः ॥

शतशो दयिषीढ्वं गा दयिषीध्वं बहूर्महीः ।
स्वर्णमन्यच्च विप्रेभ्यः पूरयन्तो मनोरथान् ॥

गुणैर्वा मोदिषीयाऽहं जनसंकीर्तितैः श्रुतैः ।
महिषीवहि वस्त्राद्यैरहमेषा च देवकी ॥

एधिषीमहि युष्माभिर्दत्तैर्वस्तुभिरीप्सितैः ।
अहं जायाश्च पुत्राश्च यूयञ्चाऽस्माभिरर्पितैः ॥

दण्डनीत्यादिशास्त्रार्थान्भुत्सीरन्मानसानि वः ।
सत्यं च सर्वं वागुच्यात् कायो धर्मं कृषीष्ट च ॥

भद्रं भद्रं क्रियासुर्वः पूज्यमाना दिने दिने ।
देवताः पाकयज्ञानां गुरवोऽतिथयस्तथा ॥

इत्युक्त्वा विरते पत्यौ देवक्याहूय मातरम् ।
सुभद्रायास्तया सार्धं तामित्युक्तवती वचः ॥

वत्से सुभद्रे सत्यैव भाविषीष्ट सदा त्वया ।
पतिस्सदा पचेषीष्ट पतिःस्त्रीणां हि दैवतम् ॥

सदा पचायिपीरंश्च कुन्ती कृष्णा च पाण्डवाः ।
घानिषीष्ट वियोगार्तिर्ग्राहिषीष्ट सदा धृतिः ॥

त्रिवर्गार्थानि कार्याणि दर्शिषीरन् दिने दिने ।
वपुः प्रावरिषीष्टास्त्वं प्रावृषीष्टाः पयोधरौ ॥

त्वया स्मृषीष्ट मातृणां स्मरिषीष्ट तथा पितुः ।
अतिथीनन्वहं पूज्या हविर्भिस्स्वयमर्पितैः ॥

इत्थं तयाऽऽश्वासयितुं तथोक्ता
बालागता प्रत्युत बाष्पवृद्धिम् ।
कालेन हेयं जलमभ्रपङ्क्त्या
कलैर्न केकानुनयैश्शिखिन्याः ॥

उदश्रुनेत्रा विजयस्य जाया
बाष्पाय बाला स्वजनस्य जाता ।
पूर्णा सरित् प्रावृषि वर्षतोयै-
रुपान्तमप्यार्द्रयितुं समर्था ॥

अथोक्तवानानकदुन्दुभिस्ता-
मुत्सङ्गमारोप्य मृदूपगूह्य ।
तस्याः कराग्रे क्षणदृष्टिदृष्टे-
र्बाष्पान्वितो बाष्पमपह्नुवानः ॥

पुरन्दरप्रस्थपुरं यियासोर्वर्ततेऽभिलाषस्तव पत्युरेषः । त्वं गच्छ तस्मात् सह गच्छ पत्या बलाच्युतावप्यनुगच्छतां त्वाम् ॥

हलायुधं क्रुद्धमुपेयिवांसं
प्रसाद्य सार्धं हरिरेव तेन ।
प्रस्थाय मार्गे क्वचन स्थिताभ्यां
संगच्छतामाशुतरां युवाभ्याम् ॥

वन्दस्व सर्वा गृहदेवतास्त्वं
प्रातः प्रयाणे जननीगुरूश्च ।
गत्वा लभस्व स्वजनादनुज्ञां
शीलेन सन्तोषय बन्धुभृत्यान् ॥

स्नाहि द्रुतं शाधि समस्तदासी-
र्वस्वान्तरीयं धवलं विधौतम् ।
धिक्ष्वाङ्गरागेण शरीरयष्टि-
न्धेहि स्रजो धत्स्व च भूषणानि ॥

जहीहि कोपं जहिहि प्रमोहं
जहाहि बाष्पं जहि चापलञ्च ।
तुष्याऽनुरुध्यस्व धनञ्जयाज्ञां
पतिव्रतानामनुगच्छ मार्गम् ॥

सिनोतु तातो वनितां कुमारी-
मूढां पतिस्सद्मनि संवृणोतु ।
वशं सुतस्य स्थविराऽश्नुतां स्त्री
न स्वैरिणी सा प्रियतां कदाचित् ॥

दुःखं नुद प्राञ्जितमे ततस्त्वं
विविड्धि बुद्ध्या करणीयजातम् ।
सदञ्जनेनाङ्धि दृशौ विशाले
निरायते शाश्वतकर्णभूषे ॥

क्षुन्धि क्षुधं देवपितृप्रजानां
पत्या समं गेहिनि पाकयज्ञैः ।
पतिं सह स्वैरथ भोजयित्वा
भद्रे मुदा भुङ्क्ष्व यथेष्टमन्नम् ॥

गोस्पर्शनादीनि तनु प्रहृष्टा
कर्माणि कल्याणि फलप्रदानि ।
जायामुखाम्भोजनवार्कतेज-
स्सनुष्व शुद्धं कनकं द्विजेभ्यः ॥

मयाऽऽर्जितं यन्मम सूनुभिर्वा
बलाच्युताद्यैरिह वित्तमस्ति ।
आदाय तद्गच्छ निधेहि वाऽत्र
त्वमीश्वरा तस्य यतस्सुभद्रे ॥

शिवे मुहूर्ते व्रज वर्त्मना त्वं
सुगेन सर्वेष्टजनानुयाता ।
शुचं लुनीतात्तव शूलपाणि-
र्मथ्नातु मार्गे रिपुवर्गमार्या ॥

प्रीणीतां त्वामीश्वरौ सर्वकामै-
रिन्द्रेन्द्राण्यौ श्रीहरीवागजौ च ।
व्याधिं व्याधिं जिष्णुना सार्धमेधि
ज्योञ्जीवन्ती पश्यताच्चेप्सितानि ॥

पुरन्दरप्रस्थगता मनांसि
क्रीणीष्व शीलेन शरीरभाजाम् ।
क्रय्यीकृतन्तानि परिग्रहीतु-
ञ्चित्तापणे यन्निहितं विदग्धैः ॥

पुषाण बुद्धिं प्रतिपद्य पृष्ट्वा
श्रुत्वा च धर्मान् कुलगेहिनीनाम् ।
स्त्रीभ्यस्सतीभ्योऽतिपुरातनीभ्यो
मुषाण तन्द्रीन्निगृहाण निद्राम् ॥

तन्त्रयस्व निपुणा दिने दिने
पालयस्व जनमाश्रितं निजम् ।
सान्त्वयाऽऽगसि मिते मितेतरे
भर्त्सयस्व कुपितेव किङ्करान् ॥

भूयतां मृदुलया च भवत्या
सेव्यतां सदिति दारुणता च ।
कारणं हि मृदुता मधुरिम्ण-
स्तेजसः परुषता च निमित्तम् ॥

माध्वीव भृङ्गैर्मधुरा विलङ्घ्या
सर्वेर्दुरापाऽग्निशिखेव दीप्ता ।
तदेधि दीप्ता मधुरा च काले
रविप्रभेवाऽखिललोकवन्द्या ॥

अग्नीनिवाभ्यर्च्य गुरून् द्विजाती-
नतन्द्रिता जागृहि गेहकृत्ये ।
सदाऽनुकूला भव बान्धवानां
भर्तुर्यथाऽवाप्नुहि कीर्तिमुच्चैः ॥

पुरन्दरप्रस्थमहापुरं तत्
पुरीमिमां द्वारवतीमवेहि ।
वृष्ण्यन्धकादीनपि कौरवांस्तान्
शचीव देवी दिवि तत्र दीव्यताम् ॥

मां विद्धि राजानमजातशत्रुं
पैतृष्वसेयं श्वशुरोपमं ते ।
भीमं च माद्रीतनयौ पुनस्तौ
प्रद्युम्नसांबप्रमुखान् कुमारान् ॥

स्मर्तुं कुन्ती नैव नस्ते प्रदात्री
श्वश्रूरुच्चैर्वत्सलान्येव माता ।
प्रक्रीडन्त्या वासवप्रस्थपुर्या-
मप्येवं ते मानसस्था भवाम ॥

आर्ये किमेतत्करवाण्युतेदं
पृष्ट्वेति कुन्तीं कुरु यत्तयोक्तम् ।
सती हि नारीविनयेन जेत्री
स्सतीस्सपत्नी र्न विपर्ययेण ॥

स्त्रीणां सतीनां शृणवानि धर्मा-
नाचक्ष्व मे मां त्वमवेहि शिष्याम् ।
वक्त्री पृथा तुभ्यमितीरिता तान्
सती मनीषिण्यपि याज्ञसेनीम् ॥

ब्राह्मणैर्गुणवदन्नतर्पितैः
पाण्डवैः पुरमिमामुपागतैः ।
वर्णितैस्तव गुणैश्श्रुतैर्वयं
प्रत्यहं प्रमदमश्नुवामहे ॥

आपृच्छस्व प्राप्य मातॄर्म्मुहूर्त्ता-
दूर्ध्वं सर्वा रामशौर्यैश्च जायाः ।
अस्तं याते गोपतौ गेहमित्वा
पत्युर्भावं भक्तिनम्रा भजस्व ॥

मन्यान्तरालोत्पतदश्रुपाथो-
विश्लिष्टवर्णामिति वाचमुक्त्वा ।
इत्युक्तवानुज्झितशीतलाश्रु-
स्स्वस्रीयमालोक्य स पाण्डुसूनुम् ॥

प्रायेण लोके पितरः कुमारी-
र्यथाकथाच क्वचिदुज्झितारः ।
वयन्तु धन्याः पुरुषप्रकाण्डं
प्रपद्य जामातरमर्जुनं त्वाम् ॥

सोढुं क्षमास्तात न जातु चित्ते
वधृद्वितीयस्य वयं वियोगम् ।
किन्त्वस्य गेहं चिरदृष्टबन्धौ
त्वय्येतुकामे करवामहे किम् ॥

उक्त्वेति सार्धं तनयेन राजा
विसृज्य जामातरमात्मजाञ्च ।
स्थितः स्वगेहे सह गेहिनीभि-
श्शोचन् वदन् पार्थवधूप्रयाणम् ॥

पार्थस्तु सार्धं मधुसूदनेन
समन्त्र्य बुद्ध्या परिकल्प्य कार्यम् ।
गत्वा गृहं नक्तमपास्तशोकां
निर्विंष्टवानिष्टतमामभीकः ॥

द्वीपं गते वृष्णितृष्णिचक्रे
चक्रायुधे शक्रसुतः प्रभाते ।
स्नात्वा यथाकालमुपास्य सन्ध्यां
करोतु वैयुष्टविधीन्शेषाण् ॥

वैयुष्टमर्थं परिदाय पार्थ-
स्सद्ध्र्यः कणेहत्य महीसुरेभ्यः ।
भुत्तवेष्टमन्धस्सह भुक्तवत्या
वध्वोपयाताश्श्वशुरौ यियासुः ॥

ऊर्ध्वं मुहूर्ताद्व्रजतोर्भवान्नौ
भूकश्यपो भावयतु स्म भद्रम् ।
भवादृशां कामदुघा हि चिन्ता
महीयसामीरितवन्तमेवम् ॥

अथोक्तवानानकदुन्दुभिस्त-
माघ्राय मूर्धन्यभिवन्दिताङ्घ्रिम् ।
वध्वा सहोत्तानितनेत्रवक्त्रो
बाष्पस्रुतिं माङ्गलिको निगृह्णन् ॥

ऊर्ध्वं मुहूर्तान्महिते मुहूर्ते
वधूं गृहीत्वा विजय स्म गच्छ ।
शङ्खध्वनित्रासितशत्रुपूगो
रामाच्युताभ्यामनुगम्यमानः ॥

इह प्रियं वां प्रजया समृध्यतां
गृहेऽग्निहोत्राय सदैव जागृतम् ।
चिराय सोमान्वयभूपसन्तते-
श्शिवाय संसर्जयतं शिवे तनू ॥

प्रियेण पत्या बलकेशवाभ्या-
मनूपमाभिश्च सखीभिराभिः ।
आच्छिद्यमानास्मदपायबाष्पा
गृहानिदानीं गृहपत्नि गच्छ ॥

लभस्व पत्या सहिताऽमुना त्वं
धर्मार्थकामानपि चाऽपवर्गम् ।
सर्वेषु साध्वी भव देवरेषु
श्वश्र्वां सपत्नीषु तथाऽऽश्रितेषु ॥

१६.१००

सदाऽनुवर्तस्व पतिव्रते त्वं
भुङ्क्ष्वाऽमृतं त्वं विघसञ्च नित्यम् ।
बालातुरानाथजरत्सु वत्से
क्रुध्यत्सु दासेषु च मा कदाचित् ॥

१६.१०१

इयं मया त्वत्करसात्कृता तां
स्तनन्धयीं पालय पार्थ दीर्घम् ।
पिता च माता च सुहृच्च दास-
स्सर्वस्वमस्या यदि वा त्वमेव ॥

१६.१०२

इतीरितो मातुलमित्थमुक्तवान्
प्रमोदबाष्पायितदृष्टिरर्जुनः ।
प्रहर्षदुग्धो दधिफेनविभ्रमं
मुखे दधानो दशनांशुमण्डलम् ॥

१६.१०३

धन्योऽहमेव खलु मातुल यस्य जातौ
स्यालाविमौ हलिहरी श्वशुरो भवांश्च ।
श्वश्र्वस्तथाऽदितिसमास्तव धर्मपत्न्य-
स्सत्पत्न्यसौ च गुणमौक्तिकताम्रपर्णी ॥

१६.१०४

सार्धं वध्वा सोऽधुना गन्तुकामो
यच्छाऽनुज्ञां नौ तद्वियाधिन्धिष्व ।
ध्यायन्ध्याय्येति ध्याय नौ मङ्गलानि
स्वान्ते सन्तोषं धत्स्व धत्स्वेति धत्स्व ॥

१६.१०५

एध्यधीति स्ताऽस्तशोका जनन्य-
स्स्तस्तेतिस्त प्रीतिमत्यश्च सर्वाः ।
वाग्भिर्भृशं नो धुक्ष्व धुक्ष्वेति धुग्ध्वं
धुग्ध्वं धुग्ध्वं मानसैश्चेति धुग्ध्वम् ॥

१६.१०६

इत्युक्ताः श्वश्र्वः पार्थमित्युक्तवत्यः
पार्थ त्वञ्चेयं सा पृथा ते च पार्थाः ।
भुङ्क्ष्वान्नं वासो वस्त्र धत्स्वाङ्गरागं
मालां धेहीति प्रेप्सितं प्राप्नुताऽर्थम् ॥

१६.१०७

अन्नं ददध्वं सलिलं दिशध्वं
रातांबरं यच्छत जातरूपम् ।
दत्तोत्तमेभ्यो दिशताऽधमेभ्यो
राज्ये स्थिता स्पर्शयतेति सर्वान् ॥

१६.१०८

वेदानधीध्वं क्रतुभिर्यजध्वं
वित्तानि विश्राणयत द्विजेभ्यः
हतद्विषः पालयताऽखिलान्
नृनेवं चिरायाऽऽचरत स्वधर्म्-
अम्

१६.१०९

इत्युक्तः श्वशुरैः पार्थस्समन्तुष्टस्सममिष्टया ।
शिवं मुहूर्त्तमासाद्य प्रस्थातुमुपचक्रमे ॥

१६.११०

कृतस्वस्त्ययनः श्वश्रूकृष्णपत्नीजनेन सः ।
प्रत्युद्गतः पुरन्ध्रीभिस्सवधूकः पुरोऽचलत् ॥

१६.१११

रहितो यतिवेषेण स सान्ध्येनेव तेजसा ।
पूर्वाह्णे रथमारूढश्शुशुभे भानुमानिव ॥

१६.११२

अधिरुह्य रथं भ्रातुस्सुभद्रा ससखीजना ।
प्रतोदञ्जगृहे वीक्ष्य स्मेरा स्मेराननं पतिम् ॥

१६.११३

प्रतिष्ठमानः प्रेयस्या नुन्नाश्वेन रथेन सः ।
सन्नद्धः पूरयामास शङ्खशब्देन रोदसी ॥

१६.११४

अथ शङ्खध्वनिं श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनाः ।
द्वीपाद् द्वारवतीं प्रापुस्सर्वे सपदि यादवाः ॥

१६.११५

तेषां पुरस्तात् सन्नद्धौ चलितौ बलकेशवौ ।
नीलपीते विधुन्वानौ वाससी ध्मातवारिजौ ॥

१६.११६

प्रतिष्ठमानं ते दृष्ट्वा पार्थ सह सुभद्रया ।
मण्डलीकृतकोदण्डास्सक्रोधमधिचिक्षिपुः ॥

१६.११७

तिष्ठ तिष्ठ कुरुप्रष्टम्मन्य मस्करितस्कर ।
कामुकाऽर्जुन मुञ्चेमां कुमारीं कुलपांसन ॥

१६.११८

अरे रे यदि नेदानीमिमां दास्यसि नो मदात् ।
शायिष्यसे रथोपस्थे शरैर्नः कृत्तकन्धरः ॥

१६.११९

अथ सीरोद्धुतिक्षिप्तक्षौमनीलाम्बुदं दधत् ।
अंसं कैलासकूटाभं क्रुद्धस्तालध्वजोऽब्रवीत् ॥

१६.१२०

भारतस्तनयः पाण्डोर्धर्मराजस्य चाऽनुजः ।
कथं नामाऽऽचरेत्स्तेयं कन्यायाः कामुको भवान् ॥

१६.१२१

गाण्डीवपाणे वीरं त्वमात्मानमथ मन्यसे ।
हृत्वैव भुजदर्पं मे हर्तुमर्हसि कन्यकाम् ॥

१६.१२२

वदन्तमिति कोपेन स्फुरिताधरपल्लवम् ।
संकर्षणमिदं वाक्यं संक्रन्दनसुतोऽवदत् ॥

१६.१२३

रत्नं हि लोके राजार्हं नारीरत्नं च वः स्वसा ।
राजा च याचिता नाऽहं जित्वा वस्तदिमां हरे ॥

१६.१२४

इमामकामयिष्ये चेदद्य चोरयितुं प्रियाम् ।
शङ्खघोषेण नाह्वास्ये युष्मान् द्वीपमितो गतान् ॥

१६.१२५

मदात्तन्नासहिष्यध्वं यदि मे मथितारशरैः ।
पानशाटीस्सहत्मीनैर्मानैरुदगरिष्यत ॥

१६.१२६

पातुम्मधु न कालोऽयं पातव्ये ते बले बल ।
ऊष्मायमाणैर्मद्वाणैः पीयमानाखिलोष्मणि ॥

१६.१२७

युक्ता हालिकता क्षेत्रे मुसलित्वमुलूखले ।
मृधे धानुष्कता भाति त्वादृशां शूरमानिनाम् ॥

१६.१२८

कलिन्दजाप्रवाहेण बलवन्तं तरस्विनम् ।
सहक्षमपि मा संस्था जम्मा लाङ्गलायुध ॥

१६.१२९

एहि मन्ये हृषीकेश केशिमुख्यान् पशूनिव ।
हरन्तीं हरिणाक्षीं मामाजावद्य विजेष्यसे ॥

१६.१३०

स्वसारं मुष्णते कृष्ण किं मे त्वमपि कुप्यसि ।
चौर्येणैव न शौर्येण गृहीता येन रुक्मिणी ॥

१६.१३१

सुतुङ्गोऽतिपृथुस्कन्धस्तीक्ष्णास्यान् पत्रिणो वहन् ।
जातः कुरुषु नो गोष्ठे गोविन्दाऽन्योऽहमर्जुनः ॥

१६.१३२

तिष्ठन् विशिखदंष्ट्रालस्संग्रामयमुनाह्रदे ।
अन्योऽहं कालियोऽमर्षं दुर्दोहगरलं हरे ॥

१६.१३३

वासवस्य त्वया वृष्टिर्वाष्णेयगिरिणेरिता ।
निवार्यतेऽधुना केन शरवृष्टिस्तु वासवेः ॥

१६.१३४

गोपीभिस्सह गोपैश्च गोष्ठेनर्दीत्त्यथाऽलसः ।
तथा गाण्डीविना सार्धं लसेदानीं यदीशिषे ॥

१६.१३५

गोविन्द तव का जातिः के गुणाः कृतयश्च काः ।
गुणैरारोपितैरेव तदपि स्तूयसे जनैः ॥

१६.१३६

इति ब्रुवाणं विजयं विलोक्य
प्रीतोऽपि कोपं प्रथयन्नुवाच ।
युध्यस्व वाचालतयाऽनया किं
वीरोऽसि चेदित्यरविन्दनेत्रः ॥

१६.१३७

मा गा भयं भीरु न पीडयामि
भ्रातृनिमान् बाणगणैस्तवाऽहम् ।
रक्षामि मां त्वामपि बाणवर्षा-
दनाकुला सुन्दरि चोदयाऽश्वान् ॥

१६.१३८

इत्थं सुभद्रामभिधाय भीता-
मालिङ्ग्य कृत्वा पटुमश्वनीतौ ।
रामाच्युतौ वीक्ष्य रुषा किरीटी
गाण्डीवमाकुण्डलयाञ्चकार ॥

१६.१३९

पिता तु मा पार्थमिति ब्रुवाण-
स्स्वस्रीयवात्सल्यवशात्तदानीम् ।
युयुत्सया नाऽऽद्रियताऽऽत्मजाभ्यां
तथाविधो ह्यायुधजीविधर्मः ॥

१६.१४०

वीचीनै रसकललोचनैस्सुभद्रा
सन्नद्धं जयमवलोकयाञ्चकार ।
साभीशुप्रवणबाहुवल्लियुग्म-
व्यापारप्रथिमपयोधरां स ताञ्च ॥

१६.१४२

उत्क्रोशन्मणिकुण्डलावलिकरा गण्डस्खलत्कुण्डला
कौशेयोत्कलिता चलस्तनभरा बाहान्नुदन्ती शनैः ।
बद्धेर्ष्याप्रमदान्बलाच्युतगदान् भ्रातॄन् सुभद्रा युधे
सन्नद्धान् भगिनीश्च तेऽपि ददृशुर्भग्नभ्रूमिलोचनैः ॥

॥ इति षोडशः सर्गः ॥

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

श्रीमच्छंकरदिग्विजयः विद्यारण्यस्वामी

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect