प्रतिमानाटकम् — सप्तमोऽङ्कः

(ततः प्रविशति तापसः)

तापसः—नन्दिलक ! नन्दिलक !

(प्रविश्य)

नन्दिलकः—अय्य ! अअं म्हि । [आर्य अयमस्मि ।]

तापसः—नन्दिलक ! कुलपतिर्विज्ञापयति---एष खलु स्वदारापहारिणं त्रैलोक्यविद्रावणं रावणं नाशयित्वा राक्षसगणविरुद्धवृत्तं गुणगणविभूषणं विभीषणमभिषिच्य देवदेवर्षिसिद्धविमलचारित्रां तत्रभवतीं सीतामादाय ऋक्षराक्षसवानरमुख्यैः परिवृतः सम्प्राप्तस्तत्रभवान् शरद्विमलगगनचन्द्राभिरामो रामः । तदद्यास्मिन्नाश्रमपदेऽस्मद्विभवेन यत् सङ्कल्पयितव्यं तत् सर्वं सज्जीक्रियतामिति ।

नन्दिलकः—अय्य ! सव्वं सज्जीकिदं । किन्तु--- [आर्य ! सर्वं सज्जीकृतम् । किन्तु---]

तापसः—किमेतत् ।

नन्दिलकः—एत्थ विहीसणकेरआ रक्खसा । तेसिं भक्खणणिमित्तं कुलवदी पमाणं । [अत्र विभीषणसम्बन्धिनो राक्षसाः । तेषां भक्षणनिमित्तं कुलपतिः प्रमाणम् ।]

तापसः—किमर्थम् ।

नन्दिलकः—ते खलु खज्जन्ति । [ते खलु खादन्ति ।]

तापसः—अलमलं सम्भ्रमेण । विभीषणविधेयाः खलु राक्षसाः ।

नन्दिलकः—णमो रक्खससज्जणाअ । (निष्क्रान्तः) [नमो राक्षससज्जनाय ।]

तापसः—(विलोक्य) अये अयमत्रभवान् राघवः । य एषः---

७.१

जय नरवर जेयः स्याद् द्वितीयस्तवारि-
स्तव भवतु विधेया भूमिरेकातपत्रा ।
इति मुनिभिरनेकैः स्तूयमानः प्रसन्नैः
क्षितितलमवतीर्णो मानवेन्द्रो विमानात् ॥

Summary AI "Victory to the best of men! May your second enemy be conquered, and may the earth be brought under your single umbrella of sovereignty." Thus praised by many joyful sages, the lord of men descended from the celestial chariot onto the surface of the earth.

सारांश AI हे नरश्रेष्ठ! आपकी जय हो, आपके शत्रु पराजित हों और पूरी पृथ्वी पर आपका एकछत्र राज्य हो। अनेक प्रसन्न मुनियों द्वारा स्तुति किए जाते हुए महाराज राम विमान से पृथ्वी पर उतर रहे हैं।

तापसः—जयतु भवान् जयतु । (निष्क्रान्तः)

इति मिश्रविष्कम्भकः ।

अथ सप्तमोऽङ्कः ।

(ततः प्रविशति रामः)

रामः—भोः !

७.२

समुदितबलवीर्यं रावणं नाशयित्वा
जगति गुणसमग्रां प्राप्य सीतां विशुद्धाम् ।
वचनमपि गुरूणामन्ततः पूरयित्वा
मुनिजनवनवासं प्राप्तवानस्मि भूयः ॥

Summary AI Having destroyed Rāvaṇa, who possessed great strength and heroism, and having recovered the virtuous and pure Sītā in the world, and finally fulfilling the command of my elders, I have once again reached the forest habitation of the sages.

सारांश AI अत्यंत शक्तिशाली रावण का वध करके, गुणों से पूर्ण और पवित्र सीता को प्राप्त कर तथा गुरुजनों की आज्ञा को अंततः पूरा कर मैं पुनः मुनियों के तपोवन में पहुँच गया हूँ।

रामः—तापसीनामभिवन्दनार्थमभ्यन्तरं प्रविष्टा चिरायते खलु मैथिली । (विलोक्य) अये इयं वैदेही,

७.३

सखीति सीतेति च जानकीति
यथावयः स्निग्धतरं स्नुषेति ।
तपस्विदारैर्जनकेन्द्रपुत्री
सम्भाष्यमाणा समुपैति मन्दम् ॥

Summary AI Addressed affectionately by the wives of the ascetics as "friend," "Sītā," "Jānakī," or "daughter-in-law" according to their age, the daughter of King Janaka approaches slowly.

सारांश AI सखी, सीता और जानकी जैसे प्रिय नामों तथा आयु के अनुसार 'पुत्रवधू' संबोधन के साथ तपस्वियों की पत्नियों द्वारा प्रेमपूर्वक बात की जाती हुई राजा जनक की पुत्री सीता धीरे-धीरे आगे बढ़ रही हैं।

(ततः प्रविशति सीता तापसी च)

तापसी—हला ! एसो दे कुडुम्बिओ । उवसप्प णं । ण सक्कं तुमं एआइणिं पेक्खिदुं । [हला ! एष ते कुटुम्बिकः । उपसर्पैनम् । न शक्यं त्वामेकाकिनीं प्रेक्षितुम् ।]

सीता—हं ! अज्ज वि अविस्ससणीअं विअ मे पडिभादि । (उपसृत्य) जेदु अय्यउत्तो । [हम् ! अद्याप्यविश्वसनीयमिव मे प्रतिभाति । जयत्वार्यपुत्रः ।]

रामः—मैथिलि ! अपि जानासि, पूर्वाधिष्ठानमस्माकं जनस्थानमासीत् । अप्यत्र ज्ञायन्ते पुत्रकृतका वृक्षाः ।

सीता—जाणामि जाणामि । ओलोइदपत्तआ अल्लोअइदव्वा दाणिं संवुत्ता । [जानामि जानामि । अवलोकितपत्रका उल्लोकयितव्या इदानीं संवृत्ताः ।]

रामः—एवमेतत् । निम्नस्थलोत्पादको हि कालः । मैथिलि अप्युपलभ्यतेऽस्य सप्तपर्णस्याधस्तात् तच्छुक्लवाससं भरतं दृष्ट्वा परित्रस्तं मृगयूथमासीत् ।

सीता—अय्यउत्त ! दिढं खु सुमरामि । [आर्यपुत्र ! दृढं खलु स्मरामि ।]

रामः—अयं तु नस्तपसः साक्षिभूतो महाकच्छः । अत्रास्माभिरासीनैस्तातस्य निवपनक्रियां चिन्तयद्भिः काञ्चनपार्श्वो नाम मृगो दृष्टः ।

सीता—हं अय्यउत्त ! मा खु मा खु एवं भणिदुं । (भीता वेपते) [हम्, आर्यपुत्र ! मा खलु मा खल्वेवं भणितुम् ।]

रामः—अलमलं सम्भ्रमेण । अतिक्रान्तः खल्वेष कालः । (दिशो विलोक्य) अये कुतो नु,

७.४

रेणुः समुत्पतति लोध्रसमानगौरः
सम्प्रावृणोति च दिशः पवनावधूतः ।
शङ्खध्वनिश्च पटहस्वनधीरनादैः
सम्मूर्च्छितो वनमिदं नगरीकरोति ॥

Summary AI Dust, as pale as Lodhra flowers and shaken by the wind, rises and covers the quarters. The sound of conches, blending with the deep tones of drums, transforms this forest into a city.

सारांश AI लोध्र के पुष्पों जैसी श्वेत धूल आकाश में उड़कर दिशाओं को ढंक रही है। शंख और नगाड़ों की गंभीर ध्वनि से गूँजता हुआ यह वन आज नगर जैसा प्रतीत हो रहा है।

(प्रविश्य)

लक्ष्मणः—जयत्वार्यः । आर्य !

७.५

अयं सैन्येन महता त्वद्दर्शनसमुत्सुकः ।
मातृभिः सह सम्प्राप्तो भरतो भ्रातृवत्सलः ॥

Summary AI Here arrives the brother-loving Bharata, accompanied by the mothers and a large army, eager for the sight of you.

सारांश AI यह भ्रातृप्रेमी भरत अपनी माताओं और विशाल सेना के साथ आपके दर्शन की उत्कण्ठा लिए यहाँ पहुँच गए हैं।

रामः—वत्स लक्ष्मण ! किमेवं भरतः प्राप्तः ।

लक्ष्मणः—आर्य ! अथ किम् ।

रामः—मैथिलि ! श्वश्रूजनपुरोगं भरतमवलोकयितुं विशालीक्रियतां ते चक्षुः ।

सीता—अय्यउत्त ! इच्छिदव्वे काले भरदो आआदो । [आर्यपुत्र ! एष्टव्ये काले भरत आगतः ।]

(ततः प्रविशति भरतः समातृकः)

७.६

तैस्तैः प्रवृद्धविषयैर्विषमैर्विमुक्तं
मेघैर्विमुक्तममलं शरदीव सोमम् ।
आर्यासहासमहमद्य गुरुं विदृक्षुः
प्राप्तोऽस्मि तुष्टहृदयः स्वजनानुबद्धः ॥

Summary AI Like the pure moon in autumn freed from clouds, I, accompanied by kinsmen and with a joyful heart, have arrived today, longing to see my elder brother who is free from various increased and difficult afflictions and is smiling alongside the noble lady.

सारांश AI विषयों और क्लेशों से मुक्त होकर, शरद ऋतु के निर्मल चंद्रमा के समान प्रसन्न मन वाले मैं (भरत), अपने स्वजनों के साथ आज पूज्य बड़े भाई के दर्शन हेतु आया हूँ।

रामः—अम्बाः अभिवादये ।

सर्वाः—जाद ! चिरं जीव । दिट्ठिआ वड्ढामो अवसिदपडिण्णं तुमं कुसलिणं सह बहूए पेक्खिअ । [जात ! चिरं जीव । दिष्ट्या वर्धामहे अवसितप्रतिज्ञं त्वां कुशलिनं सह वध्वा प्रेक्ष्य ।]

रामः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

लक्ष्मणः—अम्बाः अभिवादये ।

सर्वाः—जाद ! चिरं जीव । [जात ! चिरं जीव ।]

लक्ष्मणः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

सीता—अय्या ! वन्दामि । [आर्याः ! वन्दे ।]

सर्वाः—वच्छे ! चिरमङ्गला होहि । [वत्से ! चिरमङ्गला भव ।]

सीता—अणुग्गहिदम्हि । [अनुगृहीतास्मि ।]

भरतः—आर्य ! अभिवादये भरतोऽहमस्मि ।

रामः—एह्येहि वत्स ! इक्ष्वाकुकुमार ! स्वस्ति, आयुष्मान् भव ।

७.७

वक्षः प्रसारय कवाटपुटप्रमाण-
मालिङ्ग मां सुविपुलेन भुजद्वयेन ।
उन्नामयाननमिदं शरदिन्दुकल्पं
प्रह्लादय व्यसनदग्धमिदं शरीरम् ॥

Summary AI Expand your chest, broad as the panels of a door, and embrace me with your wide arms. Raise this face of yours, which is like the autumnal moon, and gladden my body scorched by grief.

सारांश AI अपने विशाल वक्ष को फैलाकर मुझे अपनी लंबी भुजाओं से गले लगा लीजिए। शरद पूर्णिमा के चंद्रमा के समान अपने इस मुख को ऊपर उठाकर वियोग की अग्नि में जले मेरे इस शरीर को शीतलता प्रदान कीजिए।

भरतः—अनुगृहीतोऽस्मि । आर्ये ! अभिवादये । भरतोऽहमस्मि ।

सीता—अय्यउत्तेण चिरसञ्चारी होहि । [आर्यपुत्रेण चिरसञ्चारी भव ।]

भरतः—अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! अभिवादये ।

लक्ष्मणः—एह्येहि वत्स ! दीर्घायुर्भव । परिष्वजस्व गाढम् । (आलिङ्गति)

भरतः—अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य प्रतिगृह्यतां राज्यभारः ।

रामः—वत्स ! कथमिव ।

कैकेयी—जाद ! चिराहिलसिदो खु एसो मणोरहो । [जात ! चिराभिलषितः खल्वेष मनोरथः ।]

(ततः प्रविशति शत्रुघ्नः)

७.८

विविधैर्व्यसनैः क्लिष्टमविलष्टगुणतेजसम् ।
द्रष्टुं मे त्वरते बुद्धी रावणान्तकरं गुरुम् ॥

Summary AI My mind hastens to see my elder brother, the destroyer of Rāvaṇa, who, though afflicted by various calamities, remains with undiminished virtues and splendor.

सारांश AI विविध विपत्तियों से पीड़ित होने पर भी जिनके गुणों का तेज कम नहीं हुआ, उन रावण का अंत करने वाले अपने बड़े भाई के दर्शन के लिए मेरी बुद्धि अत्यंत लालायित है।

शत्रुघ्नः—(उपगम्य) आर्य ! शत्रुघ्नोऽहमभिवादये ।

रामः—एह्येहि वत्स ! स्वस्ति, आयुष्मान् भव ।

शत्रुघ्नः—अनुगृहीतोऽस्मि । आर्ये अभिवादये ।

सीता—वच्छ ! चिरं जीव । [वत्स ! चिरं जीव ।]

शत्रुघ्नः—अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! अभिवादये ।

लक्ष्मणः—स्वस्ति, आयुष्मान् भव ।

शत्रुघ्नः—अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! एतौ वसिष्ठवामदेवौ सह प्रकृतिभिरभिषेकं पुरस्कृत्य त्वद्दर्शनमभिलषतः ।

७.९

तीर्थोदकेन मुनिभिः स्वयमाहृतेन
नानानदीनदगतेन तव प्रसादात् ।
इच्छन्ति ते मुनिगणाः प्रथमाभिषिक्तं
द्रष्टुं मुखं सलिलसिक्तमिवारविन्दम् ॥

Summary AI By your grace, the groups of sages desire to see your face, newly consecrated with holy water brought by themselves from various rivers and streams, looking like a lotus sprinkled with water.

सारांश AI आपकी कृपा से मुनियों द्वारा विभिन्न नदियों से लाए गए पवित्र तीर्थ-जल से अभिषिक्त आपके मुख को मुनिजन जल से सींचे हुए कमल के समान देखना चाहते हैं।

कैकेयी—गच्छ जाद ! अभिलसेहि अभिसेअं । [गच्छ जात ! अभिलषाभिषेकम् ।]

रामः—यदाज्ञापयत्यम्बा । (निष्क्रान्तः)

(नेपथ्ये)

जयतु भवान् । जयतु स्वामी । जयतु महाराजः । जयतु देवः । जयतु भद्रमुखः । जयत्वार्यः । जयतु रावणान्तकः ।

कैकेयी—एदे पुरोहिदा कञ्चुइणो पुत्तअस्स मे विजअघोसं वड्ढअन्तो आसीहि पूजअन्ति । [एते पुरोहिताः कञ्चुकिनः पुत्रकस्य मे विजयघोषं वर्धयन्त आशीर्भिः पूजयन्ति ।]

सुमित्रा—पइदीओ परिचारआ सज्जणा अ पुत्तअस्स मे विजअं वड्ढअन्ति । [प्रकृतयः परिचारकाः सज्जनाश्च पुत्रकस्य मे विजयं वर्धयन्ति ।]

(नेपथ्ये)

भो भो जनस्थानवासिनस्तपस्विनः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः ।

७.१०

हत्वा रिपुप्रभवमप्रतिमं तमौघं
सूर्योऽन्धकारमिव शौर्यमयैर्मयूखैः ।
सीतामवाप्य सकलाशुभवर्जनीयां
रामो महीं जयति सर्वजनाभिरामः ॥

Summary AI Having destroyed that incomparable mass of darkness arising from the enemy with his rays of valor, just as the sun destroys darkness, and having recovered Sītā, who is free from all inauspiciousness, Rāma, the delight of all people, conquers the earth.

सारांश AI जिस प्रकार सूर्य अंधकार को नष्ट करता है, उसी प्रकार अपने पराक्रम की किरणों से शत्रु रूपी अंधकार को मिटाकर और समस्त दोषों से मुक्त सीता को प्राप्त कर, जन-मन को प्रिय राम पृथ्वी पर विजय प्राप्त कर रहे हैं।

कैकेयी—अम्महे, पुत्तस्स मे विजअघोसणा वड्ढइ । [अम्महे पुत्रस्य मे विजयघोषणा वर्धते ।]

(ततः प्रविशति कृताभिषेको रामः सपरिवारः)

रामः—(विलोक्याकाशे) भोस्तात !

७.११

स्वर्गेऽपि तुष्टिमुपगच्छ विमुञ्च दैन्यं
कर्म त्वयाभिलषितं मयि यत् तदेतत् ।
राजा किलास्मि भुवि सत्कृतभारवाही
धर्मेण लोकपरिरक्षणमभ्युपेतम् ॥

Summary AI Even in heaven, O Father, attain satisfaction and cast off grief; the task you desired for me has been accomplished. Indeed, I am now the king on earth, bearing the honored burden and having undertaken the protection of the world through righteousness.

सारांश AI हे पिता! आप स्वर्ग में भी संतोष प्राप्त करें और शोक त्याग दें; आपने मेरे लिए जो कार्य चाहा था, वह पूर्ण हुआ। अब मैं पृथ्वी पर राजा के रूप में धर्मपूर्वक प्रजा की रक्षा का भार वहन करूँगा।

७.१२

अधिगतनृपशब्दं धार्यमाणातपत्रं
विकसितकृतमौलिं तीर्थतोयाभिषिक्तम् ।
गुरुमधिगतलीलं वन्द्यमानं जनौघै-
र्नवशशिनमिवार्यं पश्यतो मे न तृप्तिः ॥

Summary AI There is no satiety for me as I look upon my noble elder brother, who has attained the title of king, over whom the umbrella is held, who wears a radiant crown, is consecrated with holy waters, possesses a graceful bearing, and is being saluted by crowds of people like the new moon.

सारांश AI राजा की पदवी प्राप्त, छत्र धारण किए हुए, मुकुट से सुशोभित और तीर्थों के जल से अभिषिक्त पूज्य राम को, जनसमूह द्वारा वंदित होते हुए नवीन चंद्रमा के समान देखते हुए मेरी तृप्ति नहीं हो रही है।

७.१३

एतदार्याभिषेकेण कुलं मे नष्टकल्मषम् ।
पुनः प्रकाशतां याति सोमस्येवोदये जगत् ॥

Summary AI This family of mine, its sins destroyed by the consecration of the noble one, once again attains brilliance, like the world at the rising of the moon.

सारांश AI आदरणीय राम के इस राज्याभिषेक से मेरा कुल निष्पाप हो गया है और यह पुनः उसी प्रकार प्रकाशित हो रहा है जैसे चंद्रमा के उदय होने पर संपूर्ण जगत।

रामः—वत्स लक्ष्मण ! अधिगतराज्योऽहमस्मि ।

लक्ष्मणः—दिष्ट्या भवान् वर्धते ।

(प्रविश्य)

काञ्चुकीयः—जयतु महाराजः । एष खलु तत्रभवान् विभीषणो विज्ञापयति, सुग्रीवनीलमैन्दजाम्बवद्धनूमत्प्रमुखाश्चानुगच्छन्तो विज्ञापयन्ति---दिष्ट्या भवान् वर्धत इति ।

रामः—सहायानां प्रसादाद् वर्धत इति कथ्यताम् ।

काञ्चुकीयः—यदाज्ञापयति महाराजः ।

कैकेयी—धण्णा खु म्हि । इमं अब्भूदअं अओज्झाअं पेक्खिदुं इच्छामि । [धन्या खल्वस्मि । इममभ्युदयमयोध्यायां प्रेक्षितुमिच्छामि ।]

रामः—द्रक्ष्यति भवती । (विलोक्य) अये । प्रभाभिर्वनमिदमखिलं सूर्यवत् प्रतिभाति । (विभाव्य) आ ज्ञातम् । सम्प्राप्तं पुष्पकं दिवि रावणस्य विमानम् । कृतसमयमिदं स्मृतमात्रमुपगच्छतीति तत् सर्वैरारुह्यताम् ।

(सर्वे आरोहन्ति)

७.१४

अद्यैव यास्यामि पुरीमयोध्यां
सम्बन्धिमित्रैरनुगम्यमानः ।
अद्यैव पश्यन्तु च नागरास्त्वां
चन्द्रं सनक्षत्रमिवोदयस्थम् ॥

Summary AI Followed by relatives and friends, I shall go to the city of Ayodhyā this very day. Let the citizens see you today like the rising moon accompanied by stars.

सारांश AI आज ही मैं संबंधियों और मित्रों के साथ अयोध्या पुरी जाऊँगा। आज ही नगरवासी आपको नक्षत्रों के बीच स्थित उदयकालीन चंद्रमा के समान देखें।

(भरतवाक्यम्)

७.१५

यथा रामश्च जानक्या बन्धुभिश्च समागतः ।
तथा लक्ष्म्या समायुक्तो राजा भूमिं प्रशास्तु नः ॥

Summary AI Just as Rāma has been reunited with Jānakī and his kinsmen, may the King, endowed with prosperity, rule our land.

सारांश AI जिस प्रकार श्रीराम जानकी और अपने बांधवों से मिल गए हैं, उसी प्रकार ऐश्वर्य से युक्त होकर राजा हमारी पृथ्वी पर शासन करें।

(निष्क्रान्ताः सर्वे)

इति सप्तमोऽङ्कः ।

प्रतिमानाटकं समाप्तम् ।

Other texts to read

ऊरुभङ्गम् भासः

मध्यमव्यायोगः भासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

ऊरुभङ्गम् भासः

मध्यमव्यायोगः भासः

About

Resources

Connect