सुभद्राहरणम् — पञ्चमस्सर्गः | subhadrāharaṇam — pañcamassargaḥ

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ पञ्चमस्सर्गः ॥

वन्यपादैर्द्युवेशस्त्रीनिर्विशेष्यप्यलोलुपैः ।
स्पर्शादिरोगसंभिन्नभवमण्डलनिस्रृहैः ॥

तप्यमानैस्तपो घोरमृषिभिः परिभूषितम् ।
पलाशादिसमित्सारराशिभिः परिवारितम् ॥

भुक्तार्द्रशष्पग्रासानां पीतनिर्झरपाथसाम् ।
विहारैरेणपोतानां परितोऽतिमनोहरम् ॥

संसारजं मुनिवरैरातपोत्थञ्च पादपैः ।
पूर्णं नुदद्भिस्सन्तापं देहभाजां महत्तमैः ॥

अरण्यशालिनिश्चायैर्बहुभिर्भूषिताजिरम् ।
शिष्यचक्रपरिक्षिप्तैरुपाध्यायैरलंकृतम् ॥

खगसारङ्गसंरावसन्द्रावसुमनोहरम् ।
दामश्रायपवित्रर्षिभावापहृतकल्मषम् ॥

गंभीरशब्दविश्रावजातप्रस्रावपावनैः ।
अग्निहोत्रगवीयूथैर्महर्षीणां परिष्कृतम् ॥

पूर्णं वायूल्लसच्छाखाहस्तोन्नायविचक्षणैः ।
नटैरिव प्रनृत्यद्भिर्द्रुमैः कुसुमभूषितैः ॥

अग्निहोत्रगवीनायक्रीडालोलैरलंकृतम् ।
कुशाभिलावनिष्पावकुशलैश्चर्षिदारकैः ॥

नवश्यामलशष्पालीनिगारोद्गारदक्षिणैः ।
रोमन्थायितुमासीनैः कुरङ्गै राजिताजिरम् ॥

जितरुद्रजटाभारैर्विशालकपिलोन्नतैः ।
क्वचिन्नीवारधान्यानामुत्कारैरुपशोभितम् ॥

संस्तावमिव गायद्भिर्द्विजैर्मधुरमन्वितम् ।
लतातरुच्युतानेकपुष्पप्रस्तारपूरितम् ॥

शुचिविस्तारवद्वल्कवसनर्धिबभृज्जनम् ।
घृष्टविष्टारपंक्त्यादिच्छन्दोभेदज्ञपण्डितम् ॥

किञ्चिदुच्चलतावृक्षकुसुमोद्ग्राहकोविदैः ।
अलंकृतमृषिस्त्रैणैर्बाहूत्क्षेपस्फुटस्तनैः ॥

संग्राहोढारिरक्ताक्तनखरैरिव योद्धृभिः ।
स्थिरशाखाग्रभाक्पुष्पैः किंशुकैरुपशोभितम् ॥

अवघ्नतीभिर्नीवारानुलूखलबिले कृतान् ।
तापसीभिस्सहुंकारं पर्यायेण परिष्कृतम् ॥

द्यूतज्ञैरपि शाराणां परिणायानकर्तृभिः ।
लोकशास्त्रगतन्यायविशेषेषु विशारदैः ॥

वराप्सरोविशायेपि निस्पृहैस्तपसि स्थितैः ।
मुनिसंघैः क्वचिद्दीप्तं पुष्णद्भिर्ब्रह्मवर्चसम् ॥

उर्वश्यादिद्युवेश्यानामुपशायफलन्तपः ।
तन्वद्भिरग्निसंकाशैर्मण्डितं मुनिभिः क्वचित् ॥

पुष्पप्रचायं भूमिष्ठैः कुर्वद्भिः खर्वशाखिनाम् ।
मुनीनां सुकुमारीकैः कुमारैर्भूषितं क्वचित् ॥

सेकसंवर्ध्यमानेषु वामनेष्वपि शाखिषु ।
मुनिशापभिया चोरैर्मुक्तस्वादुफलोचयम् ॥

तदाश्रमपदं दृष्ट्वा सन्तुष्टः पाकशासनः ।
सुहृन्निकायमालोक्य प्रविशन्निदमब्रवीत् ॥

निकायेस्मिन् महर्षीणां निकार्यं पश्यत द्विजाः ।
काये मलनिकायेऽलं विरक्तानां तपस्यताम् ॥

आकाङ्क्षयन्नग्निचित्यामृष्टे हृदयदर्पणे ।
वेदान्तव्यवहारीभिस्तत्त्वं तत्पश्यतां वरम् ॥

वेदाक्षरण्यश्रीयीनाश्शारिकामिलिताश्शुकाः ।
संरावणममी कुर्वन्त्यृषिपुत्रैस्सुशिक्षिताः ॥

मुनयो न शपन्तेत्र निग्राहस्ते भवत्विति ।
कञ्चिदत्यपराधेषि समग्रं दधतो दमम् ॥

पान्थानह क्षुधा पात्तप्रग्राहेणोपगच्छतः ।
नीवारान्नादिभिक्षामिर्मुनिपत्न्योऽर्चयन्त्यमूः ॥

उत्तरादिपरिग्राहस्तुतिशास्त्रादिकोविदाः ।
यज्ञविद्याः पठन्त्यत्र क्वचित् केचिन्महर्षयः ॥

कम्पितान् प्लवगाप्लावैः पतगालिकृताप्लवान् ।
महीरुहान् महोच्छ्रायान् पश्यतेह समन्ततः ॥

अत्रानवग्रहस्फीतखगारावारवैर्द्रुमाः ।
स्तुवन्तीवानवग्राहकरान् देवान् दिवंगताः ॥

यथार्जयति वित्तानि तुलाप्रग्राहभृद्वणिक् ।
तथा धिनोति संयत्तस्तपांसीह मुनिव्रजः ॥

गुरुवाक्यैरमी रुद्धाः प्रग्राहैरिव वाजिनः ।
चमूरुचर्मप्रवरान् दधाना भान्ति वर्णिनः ॥

कुर्वन्त्यमी परिभवं वह्नेरेव न केवलम् ।
तेजसा तापसाः किन्तु परिभावं रवेरपि ॥

समिद्धोमपरा दण्डैर्वरपुष्पग्रहार्थिनः ।
वर्णिनो नमयन्त्येते विटपाग्राणि भूरुहाम् ॥

यज्ञस्य साधनान्येते निर्वाग्विस्तरपाटवाः ।
बध्नन्ति प्रस्तरादीनि प्राज्ञा मुनिकुमारकाः ॥

निश्चयादागमार्थानामनघमोदरा इमे ।
धन्याः खल्वृषयो मूलफलादिविघसाशिनः ॥

केचिदत्र मरुद्वासास्तपस्यन्ति महर्षयः ।
अपरे सलिलन्यादाः पर्णाश्मनिघसाः परे ॥

केचित् सुधीरास्तासोढहिमवातातपव्यथाः ।
एकाङ्गुष्ठेन भूपृष्ठे तिष्ठन्तीहोर्ध्वबाहवः ॥

विहितेन्द्रियसंयामाः कृतमानससंयमाः ।
जपैरस्यन्त्यघं केचित् चर्मजीर्णमिवाहयः ॥

विभ्रमोद्भूतमञ्जीरस्वानहारावलीस्वनैः ।
सुरतक्लान्तिनिस्वानमणिकङ्कणनिस्वनैः ॥

कल्याणनिगदोदीर्णकान्तमन्दहसाननैः ।
पटुहासनिगादालीसहस्रपरिवारितैः ॥

संपूर्णमप्सरस्त्रैणैः स्तनकुंभभरालसैः ।
शंखभेरीनिनादाढ्यमृदङ्गनिनदाकुलम् ॥

कृतश्लोकनिपाठानां गन्धर्वाणां गणैर्वृतम् ।
कृतेन्द्रादिसुरस्तोत्रनिपठैरपि चारणैः ॥

रम्यकादंबनिक्वाणै रमणीयालिनिक्वणैः ।
चारुचक्राह्वयक्वाणैर्बकादिक्वणवर्जितैः ॥

आकरैः स्वर्णपद्मानां विकासिभिरुपेतया ।
रमणीयं पवित्रञ्च गङ्गया सिन्धुमुख्यया ॥

कल्याणवीणाप्रकाणमग्नगीर्वाणकामिना ।
मञ्जुप्रक्वणवीणावदमरेन्दुमुखीमता ॥

पीतपुष्परसक्षीबभृङ्गातिक्राणहारिणा ।
हरिचन्दनशीतेन नन्दनेनोपशोभितम् ॥

पणैरिव वसूरव्याविशयैरखिलैर्युतम् ।
निर्दुःखसुखसंपन्नैः पुण्यकृद्भिरधिष्ठितम् ॥

निष्प्रमादास्तपस्यन्तो निर्मदास्सम्मदप्रदम् ।
हर्तारस्सुरसद्मामी तपोभिर्मुनयो ध्रुवम् ॥

एते गुर्वग्निहोत्रास्रा समजोदजदक्षिणाः ।
दण्डिनः प्रमदाविष्टाः क्रीडन्त्यृषिकुमारकाः ॥

वटवो विजनं गत्वा दीव्यन्त्येते तृणादिभिः ।
जिगीषवः पुरोडाशफलादिग्लहलोलुपाः ॥

उत्तालकुन्तलाः कन्या मुनीनामुत्पयोधराः ।
वृषभोपसरार्हा वा माहेयीरिह पश्यत ॥

अन्योन्योपहवं साधु कुर्वन्तोऽत्रर्षिपुत्रकाः ।
विडंबनामयं यज्ञमार्त्विजीना वितन्वते ॥

इत्थं स कथयन्नेव विपुलं वेत्रविष्टरम् ।
अध्यासीनं ददर्शाग्रे विश्वामित्रं महामुनिम् ॥

महीपालचरं सार्धं वसिष्ठेन कृताहवम् ।
ब्रह्मर्षिभूयमापन्नं तपोभिरतिदारुणैः ॥

हुम्फारवकृताह्वायवत्सप्रातर्ह्ववाश्रवात् ।
स्तनैःस्नुवद्भिआराहावे पयःपीत्वोपसेदुषीः ॥

वात्सल्येन प्रपश्यन्तं सौरभेयीस्तृणाङ्कुरान् ।
ताभ्यो दत्तेति जल्पन्तं शिष्यानासनवर्तिनः ॥

घातं सकललोकानां कर्तुमीशं तपोनिधिम् ।
सर्वरक्षोवधस्यैकहेतुं दाशरथेर्गुरुम् ॥

अकृतक्रतुसन्तानविघातं यातुभिर्भयात् ।
घनेन तपसा दीप्रं कृशैरपघनैर्युतम् ॥

नृपतेः परिघाकारं यद्बभूव भुजद्वयम् ।
कृशं तदा कृशोपघ्नं तद्दधानं तदायतम् ॥

द्विपां स्तंबघनं चम्वास्तंबघ्नमपि बर्हिषाम् ।
अन्तर्घणादिदेशज्ञं खड्गग्रहकिणाङ्कितम् ॥

उपप्रघ्राणमासीनं निषण्णान् प्रघणे मृगान् ।
कण्डूयमानमेकेन पवित्राङ्केन पाणिना ॥

न्यस्योद्घनेषु दारुणि कृन्तद्भिस्समिधस्तथा ।
द्रुघणैस्संवृतं शिष्यैर्वेदपाठपरायणैः ॥

निघस्याधस्तरूद्घस्य निविष्टं कुट्टिमे समे ।
संघेन तापसोद्घानां भक्तिप्रह्वेण सेवितम् ॥

अनुप्त्रिमैः फलैर्मूलैश्शाकैश्च कृतजीवनम् ।
पक्त्रिमैर्देवतादीनामतिथीनाञ्चपूजकम् ॥

विद्ययानन्दथुं प्राप्तं परनिर्भयवेपथुम् ।
यज्ञान् प्रयतैः कुर्वाणमयाच्ञोपार्जितैर्धनैः ॥

विश्वरङ्णकरं विश्वैस्तीर्थानां धूतकल्मपम् ।
प्रश्नानां परिहर्तारं सूक्ष्माणापि धीमताम् ॥

निधिन्तोषस्य निस्तृष्णमस्वप्नं तुल्यपाण्धिना ।
लोकोत्तराभिरापन्नं कृतिभिः कीर्तिमुत्तमाम् ॥

स्थितिज्ञं सर्वशास्त्राणां सामोद्गीतिविशारदम् ।
सोमपीतिपवित्रास्यं वपापक्तिविचक्षणम् ॥

मतिमानर्जुनो दृष्ट्वा महर्षिं प्रजहर्ष तम् ।
वृष्ट्युन्मुखमिवांभोदं मयूरस्सार्वचेष्टितम् ॥

हस्ताभ्यां हेतिगर्भाभ्यामुद्यताभ्यां कृताञ्जलिः ।
इज्यापरं कृतव्रज्यस्स ववन्देसह द्विजैः ॥

यथाविधि कृतेत्यन्तमातिथेयोतिथिं मुनिः ।
ध्यानविज्ञातमाराध्य पप्रच्छोपात्तविष्टरम् ॥

पौरवं पाण्डुपुत्रं त्वां वेद्मि धर्मात्मजानुजम् ।
धर्म्या विदधतं कृत्यास्सत्यरक्षाकरक्रियम् ॥

वृकोदरादयो यूयं गुरोरिच्छां महीभृतः ।
कच्चित् सदानुवर्तध्वे सर्वे सौभ्रात्रकाम्यया ॥

कच्चित्प्रजानां रक्षायै यतध्वे यूयमन्वहम् ।
अपमन्त्रभिदास्सर्वप्रतिपक्षक्षिपक्षमाः ॥

चिन्ताभिः कार्यजातानां पूजाभिर्मुखजन्मनाम् ।
कथाभिश्चादिराजानां कालं नयथ कच्चन ॥

वर्णाश्रमाश्रया शेषधर्मस्थापनया यशः ।
बहुवित्तप्रदाभिश्च लभध्वेकच्चिदुज्वलम् ॥

गृहेषु गृहिणां स्वेषु कुरुध्वे कच्चिदासनाम् ।
निशितायुधसंघातहतनिश्शेषकण्टकाः ॥

कच्चित् प्रजा न बाधन्ते रोगाः प्रच्छर्दिकादयः ।
राष्ट्रे चतुर्णां भ्रातृणां कुशलं तव कच्चन ॥

कोशान् पूरयत द्रव्यैर्दत्त्वा भुक्त्वा च कच्चन ।
अभ्यूषखादिकाद्या वः क्रीडा धिन्वन्ति कच्चन ॥

कामयेच्छसि भोजिं त्वं कां वा लपसि शायिकाम् ।
शुश्रूषसे कथां कां वा वद वत्स धनञ्जय ॥

इति पृच्छन्तमाह स्म कौशिकं कुरुनन्दनः ।
स्मितज्योत्स्नापरिक्षिप्तमुखशीतांशुमण्डलः ॥

इच्छाम्यहं फलादीनां भोजिं पर्णे च शायिकाम् ।
पुण्यां कथाञ्च शुश्रूषे त्वयोक्तामृषिकुञ्जर ॥

राज्ये च सर्वत्रेदानीं तेषां कुशलमेव नः ।
सुप्रसन्नो भवानेवं येषां कुशिकनन्दन ॥

पीनोरुस्तनकम्राणां राज्ञा भूत्वा पुरा किल ।
वारवारिरुहाक्षीणां निर्विष्टा शायिका त्वया ॥

ब्रह्मर्षीणामशेषाणां त्वमर्हस्यग्रसारिकाम् ।
अतितीव्रं तपस्तप्त्वा तपसा किं न लभ्यते ॥

परश्शतैर्मखैरिष्ट्वा पराजितशतक्रतुः ।
धारयस्यमरेभ्यस्त्वं न पुरोडाशभक्षिकाम् ॥

तवोदपादि यज्ञेषु सुराणां सोमपायिका ।
ओजस्विनो यया मत्तास्ते सपत्नानतापयन् ॥

विशङ्कुं द्विषतां माञ्च वसिष्ठानामजीवनिः ।
अस्त्विति त्वद्वचोमृत्युस्सद्यस्तेषामजायत ॥

कच्चित् प्रीणाति वो वारि स्नानीयं वानसैन्धवम् ।
दानीयातिथिशेषञ्च फलमूलादिभोजनम् ॥

वीनां रुतानि शृण्वन्त पश्यन्तो गमनानि च ।
हरिणानां वने कच्चिद्रमध्वे मुनयस्सदा ॥

शीतनिर्झरिणीवारिपानमूलादिभोजनम् ।
सुखाकरोति वः पत्नीरपत्यानि च कञ्चन ॥

इध्मप्रव्रश्चनाः कच्चित् कुठारास्तोषयन्ति वः ।
ईषत्परुषपाषाणपर्यन्तकृततेजनाः ॥

नवपल्लवसंघातसुकुमारोत्तरच्छदाः ।
शयनीसन्ति वः कच्चिदुपला विपुलास्समाः ॥

अनारतपयस्सेकवर्धिष्णुच्छदसंश्रयैः ।
आबद्धवृत्तयो वृक्षैश्श्रिता वः कच्चिदालयाः ॥

शाखाकरचलत्पत्रव्यजवातैर्हृतक्लमाः ।
अधीध्वे निगमान् कच्चित् सुहृद्भिरवनीरुहैः ॥

तृणं बहुलमश्नत्यः पीनोध्न्यः पीवरैर्वहैः ।
कच्चित् सवनमाहेय्यो गोचरेषु चरन्ति वः ॥

सर्वत शुभमित्युक्त्वा सर्षिसंघो विसृज्य तम् ।
सन्ध्याविध्यर्थमुत्तस्थौ विश्वामित्रोथ गाथिनः ॥

शोभनेनावतारेण जलाधारमवातरन् ।
वेदोक्तं च विधिं कृत्स्नं विदधुस्तत्र तापसाः ॥

क्षिप्यमाणो मृगव्याधरानाय इव मेचकः ।
कृत्स्नं चकार नीरन्ध्रमन्धकारस्तपोवनम् ॥

मुनीनां कृत्तिकाखानान् कर्तुकामा इवाखनन् ।
तपोवनभुवं क्रोडाः स्वदंष्ट्राशिखराखनैः ॥

इङ्गुदीतैलमुद्धृत्य तैलोदङ्केन भाजनात् ।
मुनयः पर्णशालासु तेन दीपानदीपयन् ॥

गावस्सुदोहास्तत्रासन्नीषदापं समित्कुशम् ।
दारु चादुर्लभं भूरि तापसैरग्निहोतृभिः ॥

तवाहुतहविर्गन्धमाघ्रायातृप्यदर्जुनः ।
तस्य ह्याघ्रातृभिर्मर्त्यैरीषद्भवमकल्मषैः ॥

सुदानमतिथिभ्योभूत् फलमूलञ्च तापसैः ।
स्वादीयस्सुलभं भूरि सलिलं चामृतोपमम् ॥

ईषत्पात्रंकरैस्त्यक्त्वा छदान् दुर्भाजनंकरान् ।
पलाशपत्रैः पात्राणि रचयन्ति स्म तापसाः ॥

सत्कारस्ससम्पूर्णरसैर्मूलफलादिभिः ।
ससुहृद्भृत्यमानर्च कौरवं कौशिकस्ततः ॥

चतुर्वर्गाश्रयामिष्टां लोकशास्त्रविशारदः ।
भुक्तवन्तंमुपासीनं कथाभिरधिनोन्मुनिम् ॥

सुपर्यङ्ककरैर्बद्धे पर्यङ्के पल्लवैर्नवैः ।
मन्दानिलपरिष्वक्तस्सुष्वाप सुखमर्जुनः ॥

प्रभातायां पुना रात्रावृषयः कौशिकादयः ।
तीर्थस्नानाय गच्छन्तस्साहाय्यासन् किरीटिनः ॥

ते तमूचुर्गमिष्यन्तो धन्वी गच्छ त्वमग्रतः ।
दुर्गेषु हि पथिष्वेवमस्माभिस्सभयं भवम् ॥

दोर्दण्डकृतकोदण्डं काण्डीरं त्वां पुरस्सरम् ।
अनीक्षमाणैस्स्वस्माभिर्वने दुरभयं भवम् ॥

स तानवददित्युक्तस्सति युष्मदनुग्रहे ।
अद्य पालयितुं युष्मान् मयेषत्कुशलं भवम् ॥

प्रस्थातुमेष नः कालस्समाहर्तुं परिच्छदान् ।
समयोयमियं वेला बन्धुं वल्कसमित्कुशम् ॥

भृत्या ममामी वोढारस्सर्वान् युष्मत्परिच्छदान् ।
अवश्यंकारिणो देयं येभ्यो दाय्यस्मि वेतनम् ॥

इत्युक्त्वा स मुनीन् भृत्यान् स्वानाहूयेदमब्रवीत् ।
भाण्डं भवद्भिर्भर्तव्यं सर्वमेतत्तपस्विनाम् ॥

आराधनीया युष्माभिस्सर्वेमी मुनयोऽधुना ।
तीर्थस्नानाय गच्छन्तः कार्यं कार्यन्न वा मम ॥

इत्युक्त्वा प्राधमच्छंखं देवदत्तं विभूतये ।
प्रतस्थे पुरतः पार्थो मुनीनामेधयन्मुदम् ॥

ततः समेतौ मुनिपुङ्गवैस्तै-
र्बहूनि तीर्थानि जगाम पार्थः ।
तत्कथ्यमानातिमनो-
ज्ञपुण्यकथाखर्वीकृतदीर्घमार्गः ॥

॥ इति पञ्चमस्सर्गः ॥

Other texts to read

रामायणम् वाल्मीकिः

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect