सुभद्राहरणम् — एकादशस्सर्गः | subhadrāharaṇam — ekādaśassargaḥ

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-11-13 15:30:41

॥ अथ एकादशस्सर्गः ॥

अथैति स्म गुडाकेशः ककुभं पश्चिमोत्तराम् ।
अपारमञ्जनश्याममकूपारं विलोकयन् ॥

वातास्तैः कर्मसंयुक्तविभक्तैरुदकाणुभिः ।
सृज्यमानमिवैकत्र भज्यमानमिवान्यतः ॥

अनुष्णाशीतलस्पर्शैरपि शीतैरिवानिलैः ।
शीतांभःकणसंभिन्नैर्विलोलितमितस्ततः ॥

विसर्पता समीरेण क्षिप्यमाणमितस्ततः ।
वियन्महातमालस्य पर्णराशिमिव च्युतम् ॥

वातभूतोर्मिशाखास्तफेनपुष्पकदम्बकम् ।
तमालनीलं बिभ्राणं वाचालं वनमण्डलम् ॥

रविदावाग्निदग्धस्य रेणुं व्योमगिरेरिव ।
सहडिण्डीरभस्मानं पवमानेन पातितम् ॥

विभृतफेननिर्मोकान् कवलीकृतसन्मणीन् ।
कलयन्तं महाकालं कल्लोलानुरगानिव ॥

परिपीतपयःपूरमुद्यदुद्दामतेजसः ।
कृपाणमिव कालस्य जगत्संहारसाधनम् ॥

प्रियामिव द्यामुल्लोलैरालिङ्गन्तं भुजैरिव ।
किञ्चिदुन्नम्य वार्वक्षःश्लिष्टपीनपयोधराम् ॥

घनदेहगतैर्नभ्रैर्मुक्तैर्व्योमपथश्रितैः ।
गम्यमानं चिरात्तोयैर्महात्मानमिवात्मभिः ॥

सदापि गृह्यमाणानां वणिग्भिर्जलदैरपि ।
राशिभिस्सर्वदा पूर्णं रत्नानामम्भसामपि ॥

सर्वीयतरत्सम्पूर्णं गम्भीरं वाहिनीभृतम् ।
पूरयन्तं जगद्वन्धून्महतो जलदाञ्जलैः ॥

उदूर्मिबाहुं वाचालं कुपितं भानुमालिने ।
योद्धुकाममिव ध्वान्तमुदीराणं रसातलात् ॥

उदीरितसहस्रावं बलं दनुभुवामिव ।
अनन्तशयनाद्भीतं परापतदनारतम् ॥

ज्वालाभिवडबस्याग्नेर्दह्यमानमिवानिशम् ।
चोक्रुश्यमानमत्यार्त्या विधुतोर्मिभुजावलिम् ॥

ऊर्मिहस्तैरुदस्ताभिर्मुक्तावलिभिरापगाः ।
भूषयन्तं प्रियाः प्राप्ता रत्नमालापरिष्कृतम् ॥

वीचिबाहुभिराश्लिष्टान् फेनधौताम्बरोज्ज्वले ।
उत्सङ्गे लुठतो मेघानर्भकानिव बिभ्रतम् ॥

कवलीकृतनिःशेषभुवनाप्यायितोदरम् ।
तिरस्कृतसुरारातिलोकमञ्जनसन्निभम् ॥

मध्यन्दधानमौर्वाग्निप्रभापीताम्बरोज्वलम् ।
ऊर्मिदोश्शिखरोदस्तशङ्खचक्रविभूषितम् ॥

शयानं भुवमालिङ्ग्य श्रीमन्तं समहामणिम् ।
अनन्तभोगिपर्यङ्कं नारायणमिवापरम् ॥

तमालोक्य हरेः स्मृत्वा द्वारकां स्मैति फल्गुनः ।
सादृश्यदर्शनोद्बुद्धप्राक्तनज्ञानभावनः ॥

दृष्ट्वा द्वारवतीं पार्थः प्रीतिकौतूहलाकुलः ।
दूरादेवेति वक्ति स्म सुहृदो द्विजपुङ्गवान् ॥

दृश्या पुरीयं युष्माभिर्द्वारका द्विजपुङ्गवाः ।
क्रियते स्म स्वयं त्वष्ट्रा कृष्णसंचोदितेन या ॥

अस्माभिर्या स्म दृश्यन्ते पृथिव्यामुत्तमाः पुरः ।
महेन्द्रप्रस्थमुख्यास्तास्सौधैः प्रहसतीव या ॥

यस्य पुंसः पुराणस्य वसति स्मोदरे जगत् ।
प्रलये विभृतेयातमुदरेणोरुविग्रहम् ॥

किं वेश्म संस्कृतं कृत्स्नमिति पृष्टाः प्रगेतराम् ।
दास्यो दाशार्हपत्नीभिर्यस्यां प्रतिवदन्ति ताः ॥

ननु संस्क्रयते सर्वं गृहमित्येव पेशलाः ।
न तु संस्क्रयते नेति कदाचन निवेशनम् ॥

तथा किमन्नसम्पन्नमिति पृष्टाः स्वभर्तृभिः ।
काले वदन्ति गेहिन्यो यस्यां सम्पद्यते न्विति ॥

अद्य नास्ति पुरा नास्ति नास्ति चास्या पुरः पुरी ।
समा विश्वंभरध्यात्विश्वकर्ममनोभुवः ॥

प्रविश्यतामिमां तूर्णं यावदीक्षामहे वयम् ।
रत्नैर्विरचितां त्वष्ट्रा नाकलोकादुपाहुतैः ॥

कदाऽऽलोकामहे कृष्णं कर्हि वीक्षामहे बलम् ।
इत्थं द्वाःस्थैर्नृपा रुद्धा वदन्त्यस्यां बहिः स्थिताः ॥

प्रयच्छत्यतिथिभ्योऽन्नमत्र कोधनवानिति ।
ददते योऽतिथिभ्योऽन्नं स स्वर्गं गच्छतीति च ॥

वदतो ब्राह्मणान्न भोजयन्ति कुटुम्बिनः ।
दयाद्रविणसम्पन्नमानसोत्तममन्दिराः ॥

दृष्ट्वेह युष्मानभ्येत्य नमन्ति यदि नागराः ।
तान् समृद्धयथाशीर्भिस्सवीर्या हि द्विजातयः ॥

ऊर्ध्वं मुहूर्तादृत्व्यं गत्वा पश्यत चेद्धरिम् ।
नम्यं जगद्भिस्स्तुत्यञ्च नमथ स्तुथ चादरात् ॥

अस्माद्वसुमतीभागादध्वा योऽस्माभिरीयते ।
तद्भूश्रमो न श्रीभर्तुर्दर्शनेनाद्य शाम्यति ॥

नूनमत्रास्ति कृष्णश्च महान् यत्राऽयमुत्सवः ।
विशामस्तदिमां तूर्णं विष्टरश्रवसः पुरीम् ॥

वनमालाभृतं नीलं पीताम्बरमहं प्रियम् ।
पश्यामि पुण्डरीकाक्षं यदि गाढं परिष्वजे ॥

अपि श्लिष्यसि गोपींस्त्वं कुब्जां जातु स्पृशस्यपि ।
स्त्रीष्वित्थमविशेषेण कथं नामासि चञ्चलः ॥

बहुप्रियस्सकोपाभिः प्रियाभिरिति गर्हितः ।
नमयत्याननेन्दुं यो मन्दाक्षलवसुन्दरम् ॥

जगत्सु जीयते येन क्षीयते मूर्धसु द्विषाम् ।
शय्यते सौधशृङ्गेषु कान्ताभिस्सह रम्यते ॥

हन्यन्ते दानवा देवाः पाल्यन्ते शरणं गताः ।
पूज्यन्ते च द्विजा येन सर्वेण सह गोगणाः ॥

इति पार्थो वदन्नेव पुरीं प्रविशति स्म तम् ।
अतियाति स्म कक्ष्याञ्च सह तैर्द्विजपुङ्गवैः ॥

विज्ञापितो विभोर्वाचा प्रतिहारैः प्रवेशितः ।
कक्ष्यां क्रमेण सोऽतीत्य पुरा प्राप्नोति संसदम् ॥

स संहतर्कचन्द्यस्तशिखण्डं पीतवाससम् ।
पुरारिकन्धराश्यामं पश्यति श्रीधरं पुरा ॥

प्रीतिपूर्णमुखच्छायं रत्नाभरणभासुरम् ।
ताराशारमिवाकाशं शरत्पूर्णशशिश्रियम् ॥

सवक्त्रकमलं पाणिपादकोकनदान्वितम् ।
समन्दहासकल्हारं यमुनाया इव ह्रदम् ॥

आसीनं मेरुसङ्काशे काञ्चने परमासने ।
ऊढसार्वकृपातोयं नवाम्बुदविडम्बिनम् ॥

सुधर्माया मणिस्तम्भभित्त्यादिप्रतिमाच्छलात् ।
दर्शयन्तमिव प्रीत्या तदानीं विश्वरूपताम् ॥

क्षीरीदेनेव नम्रेण वितानेन प्रथीयसा ।
धवलेन सरतेन श्रीमता परिसेवितम् ॥

प्रेमविस्रस्तहस्ताग्रसुन्दरीमन्दधूनितैः ।
विचलत्केशकौशेयं व्यजनैः पेलवानिलैः ॥

सुहृद्भिरुद्धवप्रष्ठैर्वद्धगोष्ठीरसं सह ।
सहर्षं हरिणाक्षीषु डोलायितदृशं मुहुः ॥

अथ प्रेयांसमालोक्य सहसा माधवोऽर्जुनम् ।
तथा स्म मोदते दृष्ट्वा यथा माधवमर्जुनः ॥

वयसा किञ्चिदप्यूनं दृष्ट्वा स्वगृहमागतम् ।
सौहार्देन गरीयांसं पार्थं प्रत्युत्थितो हरिः ॥

किमाचरसि मामेवं पुरातनपुमन्नवम् ।
इत्युक्तः प्राञ्जलिः पार्थः पतितस्तस्य पादयोः ॥

स्वमूर्त्यन्तरमालिङ्ग्य प्रेम्णा नारायणो नरम् ।
विनीत्याऽसिसिषुं भूमौ नयति स्मासनं निजम् ॥

पार्थस्य पाणिना कृष्णः प्रणामात् क्षितिरेणुमत् ।
स्विन्नं पुलकितेनाङ्गं मार्ष्टि स्माऽम्भोजबन्धुना ॥

अथ सत्कृत्य गोविन्दो जिष्णोस्सहचरान् द्विजान् ।
स्माऽऽभाषते स्मितज्योत्स्नास्नपितेन मुखेन्दुना ॥

दृष्ट्वा नम्रं जगन्नाथं हर्षाश्रुभरितेक्षणाः ।
निबद्धाञ्जलयो मूर्ध्नि स्तुवते स्म तदा द्विजाः ॥

नमस्सत्याय सूक्ष्माय दिकालव्यापकाय ते ।
आनन्दाय प्रकाशाय प्रतीचे परमात्मने ॥

सन्तं त्वां जगदन्वस्ति नन्दन्तमनुनन्दति ।
अनुभाति तथा भान्तं सूक्ष्मं सूक्ष्मभिदात्यजम् ॥

बिभर्षि भुवनानि त्वं कुसुमानि यथा गुणः ।
सूक्ष्मत्वादरविन्दाक्ष तथापि स्पृश्यसे न तैः ॥

न जायसे त्वं नाऽसि त्वं न त्वं परिणमस्यज ।
न वर्धसे तथा नाऽपक्षीयसे न विनश्यसि ॥

कृष्ण जात्यादिहीनोऽपि प्रतिभास्यविपश्चितः ।
जात्याद्युपाधिमदेहं श्रितो जात्यादिमानिति ॥

सत्त्वयैकोऽप्यनेकस्त्वं तत्त्वावस्थाभिरच्युत ।
हेम हेमतयाऽप्येकमनेकं कटकादिभिः ॥

त्वयीदं जायते सर्वं जगत्तिष्ठति लीयते ।
अब्धाविवाब्धिपर्यङ्कफेनकल्लोलबुद्बुदम् ॥

व्यक्तीस्समानजातीया या या व्यक्तिरतीयते ।
स स त्वदंशो धर्मस्य गोप्ता क्षेप्ता च पाप्मनः ॥

यदा यदैधते पापं लोके पुण्यञ्च सीदति ।
दैत्याश्च घ्नन्ति भूतानि सुरानप्यतिशेरते ॥

तदा तदा बिभर्षि त्वं किञ्चिन्मायामयं वपुः ।
विधत्से चासतां ध्वंसं सताञ्च त्राणमच्युत ॥

हरता सर्वभूतानां नेत्राणि दुरितानि च ।
अद्यत्वे वासुदेव त्वं रूपेणाऽनेन दीप्यसे ॥

दीव्यसि त्वं हरे दीव्यन् सुहृद्भिस्सह दीव्यसि ।
द्विषो दीव्यसि देवित्वाऽजनैर्दीव्यैश्च दीव्यसि ॥

सितमंशुकमाशानां सीव्यसि त्वं गुणैर्यशः ।
वीर्येण चातिसर्वेण पूर्यसे पुरुषोत्तम ॥

भ्राशसे कौस्तुभेन त्वं भ्राश्यसे पीतवाससा ।
मौलिस्रैर्भ्लाशसे बैंर्ह्रभ्लाश्यसे वनमालया ॥

भ्राम्यन्त्यपाङ्गभृङ्गास्ते मुखपद्मेषु सुभ्रुवाम् ।
कटाक्षमीना भ्राम्यन्ति तासां कान्तिह्रदे च ते ॥

दोर्वल्लीभिर्धनस्तन्यः सिन्वन्ति त्वां प्रिया हरे ।
दन्ताग्रैरधरांस्तासामश्नुषे त्वं जितामृतान् ॥

तुदन्नसुरसङ्घास्त्वं सकलं प्रणुदन् कलिम् ।
गोदेवभूमिदेवेभ्यश्शौरे दिशसि मङ्गलम् ॥

तवाऽऽज्ञयैव गोविन्द भृज्जत्यन्नानि पावकः ।
भूतानि जुषते वायुस्तमः क्षिपति चांशुमान् ॥

ध्रियते भूर्जगच्चापस्सिञ्चन्ति सचराचरम् ।
नभो भिनत्ति द्रव्याणि कार्याणि च तवाज्ञया ॥

प्रयुङ्क्ते मघवा मेघांस्तनोति भुवनस्थितिम् ।
वन्वानेभ्यश्च यज्वभ्यस्सनोत्यर्थांस्तवाज्ञया ॥

पुष्णाति परमैश्वर्यमिन्द्रशब्दस्य कारणम् ।
निगृह्णानोऽसुरानिन्द्र उपेन्द्र त्वदनुग्रहात् ॥

को वर्णयति कृष्ण त्वां लोकनाथाऽर्यवत्सल ।
वेदान्तैर्मृगयन्ते यं सन्तोऽपि न पुनविंदुः ॥

इति स्तुतवतां तेषां भक्तानां मधुसूदनः ।
छित्त्वैनांसि तनोति स्म पुण्यानीति किमुच्यते ॥

अंशुकाभरणालेपकुसुमादिभिरुत्तमैः ।
प्रणयी पुण्डरीकाक्षः पाण्डुपुत्रीयति स्म तान् ॥

गत्वाऽथ मातुलं पार्थो वसुदेवं स्म वन्दते ।
देवकीं मातुलानीञ्च वृद्धानस्याहुकादिकान् ॥

मूर्ध्नि चाघ्रायते तैस्स्म प्रीतिबाष्पार्द्रितोऽर्जुनः ।
विनयोत्कर्षसन्तुष्टैस्स्माशीर्भिश्शानुगृह्यते ॥

गदसात्यकिकामादीन् कृतपादाभिवन्दनान् ।
उक्ताकारप्लुतो मूर्ध्नि जिघ्रति स्म धनञ्जयः ॥

स्फुटत्फलायारण्यानी कालकौशेयवाससम् ।
हिमानीधवलं दृष्ट्वा हलिनं हृष्यति स्म सः ॥

इन्द्राणीवरुणानीभ्यां भवान्या च समा मुहुः ।
अर्याण्यः क्षत्रियाण्यस्तं प्रेक्षन्ते स्म स्फुटादराः ॥

करस्यूतकरेणाऽथ सह कृष्णः किरीटिना ।
शुद्धान्तं विशति स्माऽमुं महिषीभ्यः प्रदर्शयन् ॥

अथाऽऽहूयातिहार्देन सच्चिकीर्षुर्धनञ्जयम् ।
रुक्मिणीसत्यभामाद्या महिषीस्स्माह माधवः ॥

सोऽयं पैतृष्वसेयो मे पार्थः प्राणा बहिश्चराः ।
अदृष्टपूर्वं तं यूयं द्रष्टव्यं द्रष्टुमर्हथ ॥

युष्मान् दिदृक्षते चाऽयं बालांश्चोपजिघृक्षते ।
मन्दं विधाय मन्दाक्षं युज्यध्वे तमुपाजितुम् ॥

मुमुखायिषतेऽस्येन्दुर्नेत्रितायिषतेऽम्बुजम् ।
दन्तायियिषते मुक्ता केशायियिषतेऽप्यलिः ॥

मित्सतेऽस्याधरच्छाया पद्मरागमणिश्रियम् ।
स्कन्धाभिख्या च हर्यक्षस्कन्धशोभं प्रमित्सते ॥

महातमालयुग्माभां धित्सतेऽस्य भुजद्वयम् ।
रागं युवतिवृन्देभ्यो रोमराजिश्च दित्सते ॥

वक्षो गिरिशिलादेश्यं पद्माऽस्य परिरिप्सते ।
लिप्सते च मुखाम्भोजे सदाऽऽवासं सरस्वती ॥

शिक्षतोऽस्य भुजौ जेतुर्जगत्ससुरमानुषम् ।
आजानुलम्बिनौ रक्तरेखामत्स्यादिमत्तलौ ॥

आपिप्समानान् विजयं समित्यां पित्सतो रिपून् ।
ईत्सन्नीप्सन् परां कीर्तिं झीप्सन्नेव तृणेढ्यसौ ॥

यथा तमांसिधिप्सन्तं मोक्षन्ते वीक्ष्य तीक्ष्णगुम् ।
दृष्ट्वा तथैनं धीप्सन्तं मुमुक्षन्तेऽरयो रणात् ॥

११.१००

दिदम्भिषन्तं दम्भोलिकरं जम्भमिदं यथा ।
दृष्ट्वैनं धन्विनं नाडङ्घ्यो द्विषः पिपतिषन्ति के ॥

११.१०१

दिद्योतिषमाणोऽयं सुष्वापयिषतीषुभिः ।
शितैर्द्विषन् द्विषत्सेनाः करजैरिव कामिनीः ॥

११.१०२

पिपृन्मनोरथान् सर्वान् प्रजास्सर्वा पिपर्ति यत् ।
पितॄंस्तेनैष नेनिक्ते ग्लौबुधैलपुरस्सरान् ॥

११.१०३

इति प्रत्यक्षया स्तुत्या जिष्णुः कृष्णस्य जिह्रियत् ।
मुखानि पश्यन् देवीनामिदमाह स्म सस्मितम् ॥

११.१०४

यन्नोनवीति मामेष ध्रुवं तां जाहसीति माम् ।
जाहस्यते नचेद्गीर्न गुणैर्नोनूयते कथम् ॥

११.१०५

यथैप मां तथा नौमि हसन्नारोपितैर्गुणैः ।
निर्गुणं तत्वतो हास्यं विद्वद्भिरहमप्यमुम् ॥

११.१०६

विभावयति मिथ्यैव प्रविभावयिषन् प्रजाः ।
अवत्यविविपंश्चायमश्नात्यशिशिषन्नपि ॥

११.१०७

यत्स्त्वं यियविषन्यौति रूपादिभिरसौ गुणैः ।
कर्ममिश्रारिघाताद्यैर्मायैवामुष्य साऽतुला ॥

११.१०८

सुस्रावयिषति प्राणानसुराणामयं यदा ।
तदा तान् पाञ्चजन्यस्य शिश्रावयिषति ध्वनिम् ॥

११.१०९

यदैष शार्ङ्ग्ज्याशब्दं शुश्रावयिषति द्विषः ।
तदाऽमुं वैनतेयस्तान् पुप्रावयिषति द्रुतम् ॥

११.११०

विलोलूयिषमाणोऽसावसुरान्न्दकासिना ।
तार्क्ष्येण क्षिप्तपक्षेण पनीपतिषते युधि ॥

११.१११

देध्मीयते महाशङ्खं तथा जेघ्नीयते सुरान् ।
जेघ्रीयते च तच्छ्रीणां मुखाब्जान्येष भृङ्गवत् ॥

११.११२

यंयम्यमानो दुर्वृत्तानेष रंरम्यते विभुः ।
पाल्यमानस्सदाऽनेन रंरमीति च सज्जनः ॥

११.११३

बम्भज्यते स्म पादाभ्यां डिम्भोऽसौ शकटासुरम् ।
पेपीयते स्म च स्तन्यं पूतनायास्सहासुभिः ॥

११.११४

पुण्यानि पंफुल्यन्ते स्म गोपा लोकस्य तद्ध्रुवम् ।
गोपवेषधरो गोष्ठे यदेषोऽरार्यते पुरा ॥

११.११५

स्माऽङ्के नरीनृत्यत एष मातु-
र्ननर्ति मूर्ध्नि स्म च कालियस्य ।
स्म वल्लवीनां नरिनर्ति मध्ये
चित्ते नरीनर्ति च योगभाजाम् ॥

११.११६

जहर्ति स्म नवं दुग्धं जरिहर्ति पुरा घृतम् ।
जरीहर्ति स्म चाऽपूपान् गोपीनामेष शैशवे ॥

११.११७

वेवीयमानाश्शिथिलं दुकूलं
सेसिम्यमाना वदनग्रहेषु ।
सोषुप्यमाणास्सुरतश्रमेषु
वावश्यते स्म व्रजयोषितोऽयम् ॥

११.११८

चेकीयमानो व्रजकन्यकालिं
पेपीयमानस्तनचारुमेषः ।
हैयङ्गवीनं हृदयञ्च तस्या-
श्शूशूयते स्माऽपहरन् क्रमेण ॥

११.११९

शुशावयिषति स्माऽसौ खपार्श्वं वंशनिस्वनैः ।
शेश्रीयमानं गोवृन्दं वृन्दावनतृणैस्ततम् ॥

११.१२०

शिश्रवाययिषति स्माऽसौ गोपीस्सङ्केतमन्दिरम् ।
रचयन्नखरेखाङ्कैः पदवीं नवपल्लवैः ॥

११.१२१

निघ्नन्नसौ सम्प्रति सर्वचोरान्
करोति वर्णाश्रमधर्मरक्षाम् ।
अन्यत्तु गोपालविलासिनीनां
घृतादिमन्ति प्रविशन् गृहाणि ॥

११.१२२

अनुभाव्यमच्युत कुकर्मणः फलं
भवताऽपि नूनमिति भाति मां प्रति ।
कलितोऽसि यद् दृढमुलूखलेऽम्बया
व्रजगेहिनीजनघृतादितस्करः ॥

११.१२३

दामोदराऽहं तव पक्षपाती मत्पक्षपाती न पुनः कुतस्त्वम् ? कृष्णेन भग्नोऽयमुल्खलेन त्वयाऽर्जुनो भूमितले स्म शेते ॥

११.१२४

इति कृतपरिहासस्तोत्रसम्पूर्णहार्दो
विजयमुदितहासः श्रीधरः श्लिष्यति स्म ।
विसृमरसितदन्ताभीशुजालच्छलेन
प्रतिदिशमिव बध्नन् बाहुमध्येऽस्य हारम् ॥

११.१२५

क्रीडामृतस्रुतिमया हि पुरा जुषेते
देवीभिरादरवतीभिरथाऽऽहृतानि ।
अन्तःपुरे यदुकुरुप्रवरौ सहैव
स्नानानुलेपनविभूषणभोजनानि ॥

॥ इति एकादशस्सर्गः ॥

Other texts to read

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

शिशुपालवधम् माघः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect