विष्णुपुराणम् — षष्ठांशे तृतीयोऽध्यायः

श्रीपराशर उवाच ।

सर्वेषामेव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः ।
नैमित्तिकः प्राकृतिकः तथैवात्यन्तिको लयः ॥

Summary AI For all beings, dissolution is of three types: the occasional (naimittika), the elemental (prākṛtika), and the ultimate (ātyantika).

६.३.२

ब्राह्मो नैमित्तिकस्तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः ।
आत्यन्तिकस्तु मोक्षाख्यः प्राकृतो द्विपरार्धकः ॥

Summary AI Among these, the occasional dissolution pertains to Brahmā and occurs at the end of a kalpa. The ultimate dissolution is known as liberation (mokṣa), while the elemental dissolution occurs at the end of two parārdhas.

मैत्रेय उवाच ।

६.३.३

परार्धसंख्यां भगवन्ममाचक्ष्व यया तु सः ।
द्विगुणीकृतया ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः ॥

Summary AI O Venerable one! Tell me the number of a parārdha, by doubling which the elemental dissolution is to be understood.

श्रीपराशर उवाच ।

६.३.४

स्थानात्स्थानं दशगुणमेकस्माद्रण्यते द्विज ।
ततोष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते ॥

Summary AI O twice-born, the count increases tenfold from one decimal place to the next. In this sequence, the eighteenth position is designated as a parārdha.

६.३.५

परार्धद्विगुणं यत्तु प्राकृतःस लयो द्विज ।
तदाव्यक्तेखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयमेति वै ॥

Summary AI O twice-born, twice a parārdha constitutes the elemental dissolution. At that time, the entire manifest universe merges back into its cause, the unmanifest (avyakta).

६.३.६

निमेषो मानुषो यो ऽसौ मात्रामात्राप्रमाणतः ।
तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत्काष्ठ कला स्मृता ॥

Summary AI A human blink (nimeṣa) is equal to the duration of a syllable's pronunciation (mātrā). Fifteen of these make a kāṣṭhā, and thirty kāṣṭhās are known as a kalā.

६.३.७

नाडिका तु प्रमाणेन ।
सा कला दश पञ्च च ॥

Summary AI Fifteen such kalās constitute the measure of one nāḍikā.

६.३.८

उन्मानेनांभसःसा तु पलान्यर्धत्रयोदश ।
मागधेन तु मानेन जलप्रस्थस्तु स स्मृतः ।
हेममाषैः कृतच्छिद्रचतुर्भिश्चातुरङ्गुलैः ॥

Summary AI Measured by water, a nāḍikā is twelve and a half palas. By the Magadha standard, it is called a jalaprastha, measured using a vessel with a hole made by four gold māṣas and being four fingers wide.

६.३.९

नाडिकाभ्यामथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तम ।
अहोरात्रं मुहुर्तास्तु त्रिंशन्मासो दिनैस्तथा ॥

Summary AI O best of the twice-born, two nāḍikās make a muhūrta. Thirty muhūrtas make a day and night (ahorātra), and thirty such days make a month.

६.३.१०

मासैर्द्वादशभिर्वर्षमहोरात्रं तुतद्दिवि ।
त्रिभिर्वर्षशतैर्वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम् ॥

Summary AI Twelve months make a human year, which is a single day and night for the gods. Three hundred and sixty such years constitute one divine year of the gods (asuradviṣām).

६.३.११

तैस्तु द्वादशसाहस्त्रैश्चतुर्युगमुदाहृतम् ।
चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम् ॥

Summary AI Twelve thousand of those divine years are called a caturyuga. A thousand caturyugas are said to constitute one day of Brahmā.

६.३.१२

स कल्पस्तत्र मनवश्चतुर्दश महामुने ।
तदन्ते चैव मैत्रेय ब्राह्मो नेमित्तिको लयः ॥

Summary AI O great sage, that period is a kalpa, during which fourteen Manus reign. O Maitreya, at the end of that day occurs the occasional dissolution (naimittika-laya) of Brahmā.

६.३.१३

तस्य स्वरूपमत्युग्रं मैत्रेय गदतो मम ।
शृणुष्व प्राकृतं भूयस्तव वक्ष्याम्यहं लयम् ॥

Summary AI O Maitreya, listen as I describe its extremely terrible nature. Later, I shall also explain the elemental dissolution (prākṛta-laya) to you.

६.३.१४

चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले ।
अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ॥

Summary AI At the end of a thousand caturyugas, when the earth is nearly exhausted, a most terrible drought lasting a hundred years occurs.

६.३.१५

ततो यान्यल्पसाराणि तानि सत्त्वान्यशेषतः ।
क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठ पार्थिवान्यनुपीजनात् ॥

Summary AI O best of sages, then all earthly beings possessing little strength perish completely due to the continuous suffering of the drought.

६.३.१६

ततः सभगवान्विष्णु रुद्ररूपधरो ऽव्ययः ।
क्षयाय यतते कर्तुमात्मस्थाःसकलाः प्रजाः ॥

Summary AI Then the imperishable Lord Viṣṇu, assuming the form of Rudra, strives for the destruction of all creatures to bring them back into Himself.

६.३.१७

ततः स भगवान्विष्णुर्भानोः सप्तसु रश्मिषु ।
स्थितः पिबत्यशेषाणि जलानि मुनिसप्तम ॥

Summary AI O best of sages, Lord Viṣṇu, stationed within the seven rays of the sun, then drinks up all the waters of the world.

६.३.१८

पीत्वांभांसि समस्तानि प्राणिभूमिगतान्यपि ।
शोषं नयति मैत्रेय समस्तं पृथिवीतलम् ॥

Summary AI O Maitreya, having consumed all the waters found in living beings and the earth, He causes the entire surface of the earth to dry up.

६.३.१९

समुद्रान्सारितः शैलनदीप्रस्रवणानि च ।
पातालेषु च यत्तोयं तत्सर्वं नयति क्षयम् ॥

Summary AI He brings to exhaustion all the waters of the oceans, rivers, mountain streams, and even the water found in the subterranean realms (pātāla).

६.३.२०

ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपबृंहिताः ।
त एव रश्मयःसप्त जायन्ते सप्त भास्कराः ॥

Summary AI Then, by His power, those same seven rays, nourished by the intake of water, transform into seven separate suns.

६.३.२१

अधश्चोर्ध्वं च ते दीप्ता स्ततःसप्त दिवाकराः ।
दहन्त्यशषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज ॥

Summary AI O twice-born, then those seven blazing suns consume the entire threefold world, from above and below, including the regions of Pātāla.

६.३.२२

दह्यमानं तु तैर्दीप्तैस्त्रैलोक्यं द्विज भास्करैः ।
साद्रिनद्यर्णवाभोगं निस्नेहमभिजायते ॥

Summary AI O sage, as the triple world is scorched by those radiant suns, including its mountains, rivers, and vast oceans, it becomes completely devoid of all moisture.

६.३.२३

ततो निर्दग्धवृक्षांबुत्रैलोक्यमाखितं द्विज ।
भवत्येषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः ॥

Summary AI O twice-born, when all the trees and waters of the triple world are burnt up, this earth assumes an appearance resembling the back of a tortoise.

६.३.२४

ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ भूत्वा सर्वहरो ऽनलः ।
शेषाहिश्वाससंभूतः पातालानि दहत्यधः ॥

Summary AI Then, appearing as the all-destroying fire of Kālāgnirudra born from the breath of the serpent Śeṣa, that fire consumes the nether regions of Pātāla below.

६.३.२५

पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् ।
भूमिमभ्येत्य सकलं बभस्ति वसुधातलम् ॥

Summary AI Having consumed all the regions of Pātāla, that great fire reaches the earth and devours the entire surface of the ground.

६.३.२६

भुवर्लोकं ततःसर्वं स्वर्लोकं च सुदारुणः ।
ज्वालामालामहावर्तस्तत्रैव परिवर्तते ॥

Summary AI Then, that most terrible fire, whirling in a great vortex of garlands of flames, spreads through the entire Bhuvarloka and Svarloka.

६.३.२७

अंबरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तदा ।
ज्वालावर्तपरिवारमुपक्षीणचराचरम् ॥

Summary AI At that time, the entire threefold world, with its mobile and immobile beings destroyed and surrounded by whirling flames, glows like a frying pan.

६.३.२८

ततस्तापपरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः ।
कृताधिकारागच्छन्ति महर्लोकं महामुने ॥

Summary AI O great sage, then the inhabitants of the two worlds, Bhūrloka and Bhuvarloka, afflicted by the heat but having fulfilled their duties, proceed to Maharloka.

६.३.२९

तस्मादपि महातापतप्ता लोकात्ततः परम् ।
गञ्च्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्त्या परैषिणः ॥

Summary AI Scorched by the intense heat even in that world, those seekers of the supreme move ten times further to Janaloka.

६.३.३०

ततो दग्ध्वा जगत्सर्वं रुद्ररूपीजनार्दनः ।
मुखनिश्वासजान्मेघान्करोति मुनिसत्तम ॥

Summary AI O best of sages, after burning the entire universe, Janārdana in the form of Rudra creates clouds produced from his own breath.

६.३.३१

ततो गजकुलप्रख्यास्तडित्वन्तो ऽतिनादिनः ।
उत्तिष्ठन्ति तथा व्योम्निघोराःसंवर्तका घनाः ॥

Summary AI Then, terrible clouds of destruction known as Saṃvartaka, resembling herds of elephants, lightning-clad and roaring loudly, arise in the sky.

६.३.३२

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसन्निभाः ।
धूम्रवर्णा घनाः केचित्केचित्पीताः पयो धराः ॥

Summary AI Some clouds are dark like blue lotuses, some resemble white lilies, some are smoke-colored, and some water-bearers are yellow.

६.३.३३

केचिद्रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास्तथा ।
केचिद्वैडूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः क्वचित् ॥

Summary AI Some have the color of a donkey, some are like liquid lac, some resemble lapis lazuli, and some are like sapphires.

६.३.३४

शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यं जननिभाः परे ।
इन्द्रगोपनिभाः केचित्ततः शखिनिभास्तथा ॥

Summary AI Others are like conch shells or jasmine, some are like pure collyrium, some resemble the indragopa insect, and others are like the tail of a peacock.

६.३.३५

मनःशिलाभाः केचिद्वै हरितालनिभाः परे ।
चाषपत्रनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ते महाघनाः ॥

Summary AI Some shine like red arsenic, others like yellow orpiment, and some great clouds arise with the hue of a blue jay's wing.

६.३.३६

केचित्पुरवराकाराः केचित्पर्वतसन्निभाः ।
कूटागारनिभाश्चान्ये केचित्स्थलनिबा घनाः ॥

Summary AI Some clouds take the shape of great cities, some resemble mountains, others look like gabled houses, and some are flat like mounds of earth.

६.३.३७

महारावा महाकायाः पूरयन्ति नभःस्थलम् ।
वर्षन्तस्ते महासारास्तमग्निमतिभैरवम् ।
शमयन्त्यखिलं विप्र त्रैलोक्यान्तरधिष्ठितम् ॥

Summary AI O Brahman, those massive, loud-roaring clouds fill the sky and, raining down in powerful torrents, extinguish the entire terrible fire established within the three worlds.

६.३.३८

नष्टे चाग्नौ च सततं वर्षमाणा ह्यहर्निशम् ।
प्लावयन्ति जगत्सर्वमंभोबिर्मुनिसत्तम ॥

Summary AI O best of sages, once the fire is extinguished, the clouds continue to rain incessantly day and night, flooding the entire world with water.

६.३.३९

धाराभिरतिमात्राभिः प्लावयित्वाखिलां भुवम् ।
भुवर्लोकं तथेवोर्धू प्लावयन्ति हि ते द्विज ॥

Summary AI O twice-born, having submerged the entire earth with excessive torrents of rain, they likewise flood the Bhuvarloka above.

६.३.४०

अन्धकारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
वर्षति ते महामेघा वर्षाणामधिकं शतम् ॥

Summary AI When the world is enveloped in darkness and all mobile and immobile beings have perished, those great clouds rain for more than a hundred years.

६.३.४१

एवं भवति कल्पान्ते समस्तं मुनिसत्तम ।
वासुदेवस्य माहात्म्यान्नित्यस्य परमात्मनः ॥

Summary AI O best of sages, in this manner, everything occurs at the end of the kalpa through the majesty of the eternal Supreme Self, Vāsudeva.

इति श्रीविष्णुमहापुराणे षष्ठांशे तृतीयो ऽध्यायः ।

Other texts to read

श्रीमद्भागवतम्

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

About

Resources

Connect