विष्णुपुराणम् — चतुर्थांशे त्रयोदशोऽध्यायः | viṣṇupurāṇam

भजनभजमानदिव्यान्धकदेवावृधम- ।
हाभोजवृष्णिसंज्ञाःसत्वतस्य पुत्रा बभूवुः ॥

Summary AI Satvata had seven sons named Bhajana, Bhajamāna, Divya, Andhaka, Devāvṛdha, Mahābhoja, and Vṛṣṇi.

भजमानस्य निमिकृकणवृष्मयस्तथान्ये द्वैमात्राः शतजित्सहस्रजिदयुतजित्संज्ञास्त्रयः ॥

Summary AI Bhajamāna's sons were Nimi, Kṛkaṇa, and Vṛṣṇi. From another mother, he had three additional sons named Śatajit, Sahasrajit, and Ayutajit.

४.१३.३

देवावृधस्यापि बभ्रुः पुत्रो ऽभवत् ॥

Summary AI Devāvṛdha also had a son named Babhru.

४.१३.४

तयो श्चायं श्लोको गीयते ॥

Summary AI A traditional verse is sung concerning both Devāvṛdha and Babhru.

४.१३.५

यथैव शृणुमो दूक्षरात्संपश्यामस्तथान्तिकात् ।
बभ्रुः श्रोष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधःसमः ॥

Summary AI Just as we have heard from afar, so we now see up close: Babhru is the most excellent among men, and Devāvṛdha is equal to the gods.

४.१३.६

पुरुषाः षट्च षष्टिश्च सहस्राणि तथाष्ट ये ।
ते ऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि ॥

Summary AI Sixty-six thousand and eight men achieved immortality through the spiritual influence of Babhru and Devāvṛdha.

४.१३.७

महाभोजस्त्वतिधर्मात्मा तस्यान्वये भोजाः मृत्ति कावरपुरनिवासिनो मार्तिकावरा बभूवुः ॥

Summary AI Mahābhoja was exceptionally righteous. His descendants were the Bhojas known as Mārtikāvaras, who resided in the city of Mṛttikāvatī.

४.१३.८

वृष्णे सुमित्रो युधाजिच्च पुत्रावभूताम् ॥

Summary AI Vṛṣṇi had two sons named Sumitra and Yudhājit.

४.१३.९

ततश्चानमित्रः तथानमित्रान्निघ्नः ॥

Summary AI From them was born Anamitra, and from Anamitra came Nighna.

४.१३.१०

निघ्नस्य प्रसेन सत्राजितौ ॥

Summary AI Nighna had two sons, Prasena and Satrājit.

४.१३.११

तस्य च सत्राजितो भगवानादित्यः सखाभवत् ॥

Summary AI The glorious lord Āditya, the Sun god, became a close friend of Satrājit.

४.१३.१२

एकदा त्वंभोनिधितीरसंश्रयः सूर्यं सत्राजित्तुष्टाव तन्मनस्कतया च भास्वानभिष्टूयमानो ऽग्रतस्तस्थौ ॥

Summary AI Once, while staying on the ocean shore, Satrājit praised the Sun with a focused mind. Being thus propitiated, the Sun appeared standing before him.

४.१३.१३

ततस्त्वस्पष्टमूर्तिरं चैन- ।
मानोक्य सत्राजित्सूर्यमाह ॥

Summary AI However, seeing the Sun before him with an indistinct form due to the brilliance, Satrājit spoke to him.

४.१३.१४

यथैव व्योम्नि बह्निपिण्डोपमन्त्वामहमपश्यं तथैवाद्याग्रतो गतमप्यत्र भगवता किञ्चिन्न प्रसादीकृतं विशेषमुपलक्षयामीत्येवमुक्ते भगवता सूर्येण निजकण्ठादुन्मुच्य स्यमन्तकं नाम महामणिवरमवतार्यैकान्ते न्यस्तम् ॥

Summary AI Satrājit remarked that he saw no difference between the Sun in the sky and the one before him. Hearing this, the Sun removed the magnificent Syamantaka jewel from his neck and set it aside.

४.१३.१५

ततस्तमाताम्रोज्ज्वलं ह्रस्ववपुषमी- ।
षदापिङ्गलनयनमादित्यमद्राक्षीत् ॥

Summary AI Then Satrājit beheld the Sun god clearly, possessing a copper-bright, short stature and eyes of a slightly reddish-yellow hue.

४.१३.१६

कृतप्रणिपातस्तवादिकं च सत्राजितमाह भगवानादित्यःसहस्रदीधितिः वरमस्मत्तोभिमतं वृणीष्वेति ॥

Summary AI After Satrājit offered prostrations and prayers, the thousand-rayed Sun god invited him to choose any boon he desired.

४.१३.१७

स च तदेव मणिरत्नमयाचत ॥

Summary AI Satrājit requested that very same jewel, the Syamantaka, as his desired boon.

४.१३.१८

स चापि तस्मै तद्दत्त्वा दीधितिपतिर्वियति स्वधिष्म्यमारुरोह ॥

Summary AI The Sun god gave him the jewel and then ascended back to his celestial abode in the sky.

४.१३.१९

सत्राजितो ऽप्यमलमणिरत्नसनाथकण्ठतया सूर्य इव तेजोभिरशेषदिगन्तराण्युद्भासयन्द्वारकां विवेश ॥

Summary AI With the pure jewel around his neck, Satrājit entered Dvārakā, illuminating all directions with brilliance like the Sun himself.

४.१३.२०

द्वारकावासी जनस्तु तमायान्तमवेक्ष्य भगवन्तमादिपुरुषं पुरुषोत्तममवनिभारावतरणायांशेन मानुषरूपधारिमं प्रणिपत्याह ॥

Summary AI Seeing him approach, the citizens of Dvārakā prostrated before Lord Puruṣottama, the Primal Being who had taken human form to relieve the Earth's burden, and spoke to Him.

४.१३.२१

भगवन्भवन्तं द्रष्ट्रं नूनमयमादित्य आयातीत्युक्तो भगवानुवाच ॥

४.१३.२२

भगवान्नायमादित्यः सत्राजितो ऽयमादित्यदत्त- ।
स्यमन्तकाख्यं महामणिरत्नं बिभ्रदत्रोपयाति ॥

४.१३.२३

तदेनं विस्त्रब्धाः पश्य- ।
तेत्युक्तास्ते तथैव ददृशुः ॥

४.१३.२४

स च तं स्यमन्तकमणिमात्मनिवेशने चक्रे ॥

४.१३.२५

प्रतिदिनं तन्मणिरत्नमष्टौ कनकभारान्स्त्रवति ॥

४.१३.२६

तत्प्रभावाच्च सकलस्यैव राष्ट्रस्योपसर्गानावृष्टिव्यालाग्नितो यद्दुर्भिक्षादिभयं न भवति ॥

४.१३.२७

अच्युतो ऽपि तद्दिव्यं रत्नमुग्रसेनस्य भूपतेर्योग्यमेतदिति लिप्सां चक्रे ॥

४.१३.२८

गोत्रभेदभयाच्छक्तोपि न जहार ॥

४.१३.२९

सत्राजिदप्यच्युतो मामेतद्याचयिष्यतीत्यवगम्य रत्नलोभाद्भ्रात्रे प्रसेनाय तद्रत्नमदात् ॥

४.१३.३०

तच्च शुचिना ध्रियमाणमशेषमेव सुवर्णस्त्रवादिकं गुणजातमुत्पादयति अन्यथा धारयन्तमेव हन्तीत्यजानन्नसावपि प्रसेनस्तेन कण्ठसक्तेन स्यमन्तकेनाश्वमारुह्याटव्यां मृगयामगच्छत् ॥

४.१३.३१

तत्र च सिंहाद्वधमवाप ॥

४.१३.३२

साश्वं च तं निहत्य सिंहोप्यम-
लमणिरत्नमास्याग्रेणादांय ।
गन्तुमभ्युद्यतः ऋक्षाधिपतिना
जांबवता दृष्टो घातितश्च ॥

४.१३.३३

जांबवानप्यमलमणिरत्नमादाय स्वबिलं प्रविवेश ॥

४.१३.३४

सुकुमारसंज्ञाय बालकाय च क्रीडनकमकरोत् ॥

४.१३.३५

अनागच्छति तस्मिन्प्रसेने कृष्णो मणिरत्नमभिलषितवान्स च प्राप्तनान्नूनमेतदस्य कर्मेत्यखिल एव यदुलोकः परस्परं कर्माकर्ण्याकथयत् ॥

४.१३.३६

विदितलोकापवाद-
वृत्तान्तश्च भगवान्सर्वयदुसै- ।
न्यपरिवारपरिवृतः प्र-
सेनाश्वपदवीमनुससार ॥

४.१३.३७

ददर्श चाश्वसमवेतं प्रसेनं सिंहेन विनिहतम् ॥

४.१३.३८

अखिलजनमध्ये सिंहपददर्शनकृतपरिशुद्धः सिंहपदमनुससार ॥

४.१३.३९

ऋक्षपतिनिहतं च सिंहमप्यल्पे भूमिभागे दृष्ट्वा ततश्चतद्रत्नगौरवादृक्षस्यापि पदान्यनुययौ ॥

४.१३.४०

गिरितटे च सकलमेव तद्यदुसैन्यमवस्थाप्य तत्पदानुसारी ऋक्षबिलं प्रविवेश ॥

४.१३.४१

अन्तः प्रविष्टश्च धात्र्याः सुकुमारकमुल्लालयन्त्या वाणीं शुश्राव ॥

Summary AI Having entered the cave, Kṛṣṇa heard the voice of a nurse who was fondling a young child.

४.१३.४२

सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः ।
सुकुमारकमा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ॥

Summary AI "A lion killed Prasena, and that lion was killed by Jāmbavān. Little one, do not cry; this Syamantaka jewel is yours."

४.१३.४३

इत्याकर्ण्योपलब्धस्यमन्तको-
न्तःप्रविष्टः कुमारक्रीडनकी- ।
कृतं च धात्र्या हस्ते तेजोभिर्जा-
ज्वचल्यमानंस्यमन्तकं ददर्श ॥

Summary AI Hearing this and knowing the jewel's location, Kṛṣṇa entered further and saw the Syamantaka, blazing with light, being used as a toy for the child in the nurse's hand.

४.१३.४४

तं च स्यमन्तकाभिलषितचक्षुषमपूर्वपुरुषमागतं समवेक्ष्य धात्री त्राहित्राहीति व्याजहार ॥

Summary AI Seeing an unfamiliar man approach with his eyes fixed on the Syamantaka, the nurse cried out, "Help! Help!"

४.१३.४५

तदार्तरवश्रवणानन्तरं ।
चामर्षूर्णहृदयः स जांबवानाजगाम ॥

Summary AI Upon hearing her distressed cry, Jāmbavān arrived, his heart filled with indignation.

४.१३.४६

तयोश्च परस्परमुद्धतामर्षयोर्युद्धमकविंशतिदिनान्यभवत् ॥

Summary AI A battle ensued between the two, driven by intense mutual fury, and it lasted for twenty-one days.

४.१३.४७

ते च यदुसैनिकास्तत्र मप्ताष्टादिनानि तन्निष्क्रान्तिमुदिक्षमाणास्तस्थुः ॥

Summary AI The Yadu soldiers waited outside for seven or eight days, watching for Kṛṣṇa's emergence from the cave.

४.१३.४८

अनिष्क्रमणे च मधुरिपुरसाववश्यमत्र बिले ऽत्यन्तं नाशमवाप्तो भविष्यत्यन्यथा तस्य जीवतः कथमेतावन्ति दिनानि शत्रुजये व्याक्षेपो भविष्यतीति कृताध्यवसाया द्वारकामागम्य हतः कृष्ण इति कथयामासुः ॥

Summary AI When he did not emerge, they concluded that Kṛṣṇa must have perished; otherwise, he would not take so long to defeat an enemy. They returned to Dvārakā and reported that Kṛṣṇa was dead.

४.१३.४९

तद्वान्धवाश्च तत्कालोचितमखिलमुत्तरक्रियाकलापं चक्रुः ॥

Summary AI His relatives then performed all the funeral rites appropriate for the occasion.

४.१३.५०

ततश्चास्य युद्ध्यमानस्यातिश्रद्धादत्तविशिष्टोपपात्र- ।
युक्तान्नतोयादिना श्रीकृष्णस्य बलप्राणपुष्टचिरभूत् ॥

Summary AI Meanwhile, as Śrī Kṛṣṇa fought, his strength and vitality were sustained by the food and water offered with great devotion during his funeral ceremonies.

Other texts to read

श्रीमद्भागवतम्

कथासरित्सागरः सोमदेवः

About

Resources

Connect