विष्णुपुराणम् — द्वितीयांशे दशमोऽध्यायः

श्रीपराशर उवाच ।

त्र्यशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः ।
आरोहणावरोहाभ्यां भानोरब्देन या गतिः ॥

Summary AI The distance between the two solstices consists of 183 mandalas. The annual motion of the Sun is accomplished through its ascent and descent across these celestial circles.

२.१०.२

स रथोधिष्ठितो देवैरादित्यै ऋषिभिस्तथा ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ॥

Summary AI That chariot of the Sun is occupied by various beings, including the ādityas, sages, gandharvas, apsaras, grāmaṇīs (yakṣas), serpents, and rākṣasas.

२.१०.३

धाता क्रतुस्थला चैव पुलस्त्यो बासुकिस्तथा ।
रथभृद्ग्रामणीर्हेतिस्तुम्बुरुश्चैव सप्तमः ॥

Summary AI The group of seven consists of the āditya Dhātā, the apsara Kratusthalā, the sage Pulastya, the serpent Vāsuki, the yakṣa Rathabhṛt, the rākṣasa Heti, and the gandharva Tumburu.

२.१०.४

एते वसन्ति वै चैत्रे मधुमासे सदैव हि ।
मैत्रेय स्यन्दने भानोः सप्तमासाधिकारिणः ॥

Summary AI O Maitreya, these seven presiding officials always reside in the chariot of the Sun during the month of Caitra, also known as Madhu.

२.१०.५

अर्यमा पुलहश्चैव रथौजाः पुञ्चिकस्थला ।
प्रहेतिः कच्छवीरश्व नारदश्च रथे रवेः ॥

Summary AI In the Sun's chariot reside the āditya Aryaman, the sage Pulaha, the yakṣa Rathaujāḥ, the apsara Puñjikasthalā, the rākṣasa Praheti, the serpent Kacchavīra, and the gandharva Nārada.

२.१०.६

माधवे निवसन्त्येते ।
शुचिसंज्ञे निबोध मे ॥

Summary AI Understand from me that these seven reside in the chariot during the month of Vaiśākha, which is also called Śuci.

२.१०.७

मित्रोत्रिस्तक्षको रक्षः पौरुषेयोथ मेनका ।
हाहा रथस्वनश्चैव मैत्रेयैते वसन्ति वै ॥

Summary AI O Maitreya, the āditya Mitra, the sage Atri, the serpent Takṣaka, the rākṣasa Pauruṣeya, the apsara Menakā, the gandharva Hāhā, and the yakṣa Rathasvana reside here.

२.१०.८

वरुणो वसिष्ठो रम्भा च सहजन्या हुहूरथः ।
रथचित्रस्तथा शुक्रे वसन्त्याषाढसंज्ञके ॥

Summary AI In the month of Āṣāḍha, the āditya Varuṇa, the sage Vasiṣṭha, the apsaras Rambhā and Sahajanyā, the gandharva Hūhū, and the yakṣas Ratha and Rathacitra dwell together.

२.१०.९

इन्द्रो विश्वावसुः स्रोता एलापुत्रस्तथाङ्गिराः ।
प्रम्लोचा च न भस्येते सप्तिश्चार्के वसन्ति वै ॥

Summary AI In the month of Śrāvaṇa (Nabhas), the āditya Indra, the gandharva Viśvāvasu, the yakṣa Srotas, the serpent Elāputra, the sage Aṅgiras, the apsara Pramlocā, and the rākṣasa Sapti dwell in the Sun.

२.१०.१०

विवस्वानुग्रसेनश्च भृगुरापूरणस्तथा ।
अनुम्लोचा शङ्खपालो व्याघ्रो भाद्रपदे तथा ॥

Summary AI During the month of Bhādrapada, the āditya Vivasvān, the gandharva Ugrasena, the sage Bhṛgu, the yakṣa Āpūraṇa, the apsara Anumlocā, the serpent Śaṅkhapāla, and the rākṣasa Vyāghra reside there.

२.१०.११

पूषा च सुरुचिर्वातो गौतमोथ धनञ्जयः ।
सुषेणो ऽन्यो घृताची च वसन्त्याश्वयुजे रवौ ॥

Summary AI In the month of Āśvina, the āditya Pūṣan, the gandharva Suruci, the rākṣasa Vāta, the sage Gautama, the serpent Dhanañjaya, the yakṣa Suṣeṇa, and the apsara Ghṛtācī occupy the Sun.

२.१०.१२

विश्वावसुर्भरद्वाजः पर्जन्यैरावतौ तथा ।
विश्वाची सेनजिच्चापि कार्त्तिके च वसन्ति वै ॥

Summary AI In the month of Kārttika, the gandharva Viśvāvasu, the sage Bharadvāja, the āditya Parjanya, the serpent Airāvata, the apsara Viśvācī, and the yakṣa Senajit reside in the chariot.

२.१०.१३

अंशः काश्यपतार्क्ष्यास्तु महापद्मस्तथोर्वशी ।
चित्रसेनस्तथा विद्युन्मार्गशीर्षेधिकारिणः ॥

Summary AI In the month of Mārgaśīrṣa, the āditya Aṃśa, the sage Kaśyapa, the yakṣa Tārkṣya, the serpent Mahāpadma, the apsara Urvaśī, the gandharva Citrasena, and the rākṣasa Vidyut are the presiding authorities.

२.१०.१४

क्रतुर्भगस्ततोर्णायुः स्फूर्जः कार्कोटकस्तथा ।
अरिष्टनेमिश्चैवान्या पूर्वाचित्तिर्वराप्सराः ॥

Summary AI The group for this period includes the sage Kratu, the āditya Bhaga, the gandharva Urṇāyu, the rākṣasa Sphūrja, the serpent Kārkoṭaka, the yakṣa Ariṣṭanemi, and the divine apsara Pūrvacitti.

२.१०.१५

पौषमासे वसन्त्येते सप्तभास्करमणाले ।
लोकप्रकाशनार्थाय विग्रवर्याधिकारिणः ॥

Summary AI O best of brahmins, these seven officials reside in the solar orb during the month of Pauṣa for the purpose of illuminating the world.

२.१०.१६

त्वष्टाथ जमदग्निश्च कम्बलोभ तिलोत्तमा ।
ब्रह्मोपेतोथ ऋतजिद्धृतराष्ट्रोथ सप्तमः ॥

Summary AI In the month of Māgha, the āditya Tvaṣṭṛ, the sage Jamadagni, the serpent Kambala, the apsara Tilottamā, the rākṣasa Brahmopeta, the yakṣa Ṛtajit, and the gandharva Dhṛtarāṣṭra are present.

२.१०.१७

माघमासे वसन्त्त्येते सप्त मैत्रेय भास्करे ।
श्रूयतां चापरे सूर्ये फाल्गुनेनिवसन्ति यो ॥

Summary AI O Maitreya, these seven reside in the Sun during the month of Māgha. Now hear about the others who dwell in the Sun during the month of Phālguna.

२.१०.१८

विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् ।
विश्वामित्रस्तथा रक्षो यज्ञोपेतो महामुने ॥

Summary AI O great sage, in the month of Phālguna, the āditya Viṣṇu, the serpent Aśvatara, the apsara Rambhā, the gandharva Sūryavarcas, the yakṣa Satyajit, the sage Viśvāmitra, and the rākṣasa Yajñopeta reside there.

२.१०.१९

मासेष्वेतेषु मैत्रेय वसन्त्येते तु सप्तकाः ।
सवितुर्मण्डले ब्रह्मन्विष्णुसक्त्युपबृंहिताः ॥

Summary AI O Maitreya, O brahmin, these groups of seven, empowered by the energy of Lord Viṣṇu, reside within the solar orb during these respective months.

२.१०.२०

स्तुवन्ति मुनयः सूर्यं गन्धर्वैर्गीयते पुरः ।
नृत्यन्त्यप्सरसो यान्ति सूर्यस्यानुनिशाचराः ॥

Summary AI The sages offer hymns to the Sun, the gandharvas sing before him, the apsaras dance, and the rākṣasas follow in his train.

२.१०.२१

वहन्ति पन्नगा यक्षैः ।
क्रियते ऽभीषुसंग्रहः ॥

Summary AI The serpents pull the chariot while the yakṣas manage the gathering of the reins.

२.१०.२२

वालखित्यास्तथैवैनं ।
परिवार्य समासते ॥

Summary AI Similarly, the Vālakhilyas remain positioned, surrounding him from all sides.

२.१०.२३

सोयं सप्तगणः सूर्यमण्डले मुनिसत्तम ।
हिमोष्णवारिवृष्टीनां हेतुः स्वसमयं गतः ॥

Summary AI O best of sages, this sevenfold group within the solar orb, having reached its appointed time, is the cause of cold, heat, and rain.