अथ
शृङ्गारप्रकाशे सप्तदशः प्रकाशः
अनुभावप्रकाशः
इदानीमनुभावं व्याख्यास्यामः। तत्र विभावैः प्रबुद्धसंस्कारस्य नायकादेर्ये स्मृतीच्छाद्वेषप्रयत्नजन्मानो मनोवाग्बुद्धिशरीरारम्भाः तेऽनुभूयमानत्वाद् रत्यादीना— मनन्तरभवनाच्च अनुभावाः। तत्र—
१. (मन)—आरम्भो यथा—(मामा. १.२१)
तामिन्दुसुन्दरमुखीं सुचिरं विभाव्य चेतः कथं कथमपि व्यपवर्तते मे।
लज्जां विजित्य विनयं विनिवार्य धैर्यमुन्मथ्य मन्थरविवेकमकाण्ड एव॥ १॥
यथा वा—
आश्चर्यमुत्पलदृशो वदनामालेन्दु॰॥ २॥
(द्र. ११.८४)
२. वागारम्भो यथा—(मामा. ४.३)
चिरादाशातन्तुस्त्रुटतु बीसिनीसूत्रभिदुरो महानाधिर्व्याधिर्निरवधिरिदानीं प्रसरतु।
प्रतिष्ठामव्याजं व्रजतु मयि पारिप्लवधुरा विधिः स्वास्थ्यं धत्तां, भवतु कृतकृत्यश्च मदनः॥ ३॥
यथा वा—(मामा. ४.४)
समानप्रेमाणं जनमसुलभं प्रार्थितवतो विधौ वामारम्भे मम समुचितैषा परिणतिः।
तथाऽप्यस्मिन् दानश्रवणसमयेऽस्याः प्रविगल— त्प्रभं प्रातश्चन्द्रद्युति वदनमन्तर्दहति माम्॥ ४॥
३. बुद्धयारम्भो यथा—
प्रम्लानोत्पलकोमले सखि ! दृशौ नीलाञ्जनेनाञ्चिते॰॥ ५॥
(द्र. १०.४६७)
यथा वा—(अमरु. १८)
एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्युद्रमाद् दूरत— स्ताम्बूलानयनच्छलेन रसभाश्लेषोऽपि संविघ्नितः।
आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्याऽन्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः॥ ६॥
४. शरीरारम्भो यथा—
कृत्वा वामकरं नितम्बफलके लीलावलन्मध्यया व्यावृत्तस्तनम (ञ्चितास्यकमलं कृ—)त्वा तया मां प्रति।
प्रा(तर्मुग्ध—)नवेन्द्रनीलमणिमन्मुक्तावीभ्रमाः सप्रेमप्रहिताः स्मरज्वरमुचो द्वित्राः कटाक्षच्छटाः॥ ७॥
यथा वा—
देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुर्वीभृतां काननै— र्यत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि।
उद्ग्रीवश्चरणार्धरुद्धवसुधः कृत्वाऽश्रुपूर्णां दृशं तामाशां पथिकस्तथाऽपि किमपि ध्यायन् मुहुर्वीक्षते॥ ८॥
(एते च प्रत्येकं) द्वादशप्रकारा भवन्ति। तत्र
(१) (मन)—आरम्भाः— भावः, हावः, हेला, शोभा, कान्तिः, उद्दीप्तिः, माधुर्यं, धैर्यं, प्रागल्भ्यम्, औदार्यं, स्थैर्यं, गाम्भीर्यमिति।
(२) वागारम्भाः— आलापः, प्रलापः, विलापः, अनुलापः, संलापः, अपलापः, सन्देशः, अतिदेशः, निर्देशः, उपदेशः, अपदेशः, व्यपदेश इति।
(३) बुद्धयारम्भाः— रीतिः, वृत्तिः, प्रवृत्तिरिति। तत्र च
१. (चतस्रो) रीतयः — पाञ्चाली, गौडीया, वैदर्भी, लाटीया चेति।
२. चतस्रो वृत्तयः — भारती, आरभटी, कैशिकी, सात्त्वती चेति।
३. चतस्रः प्रवृत्तयः —पौरस्त्या, उढ्र(औढ्र)मागधी,दाक्षिणात्या,आवन्त्या चेति।
(४) शरीरारम्भाः— लीला, विलासः, विच्छित्तिः, विभ्रमः, किलकिञ्चितम्, मोट्टायितम्, कुट्टमितम्, बिब्बोकः, ललितम्, विहृतं, क्रीडितम्, केलिरिति।
अथैतेषां लक्षणोदाहरणानि।
(१. (मन)आरम्भाः —१२)
मनोऽभिलाषे हावः/भावः। स यथा—
अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिरिक्त.........(द्र.पृ. ६२५)
(सूच्यम्—(मन)आरम्भस्य 'हावतः' वागारम्भस्य 'संदेशं' यावद् ग्रन्थः खण्डितोऽत्र।—)
(२. वागारम्भाः —१२)
(७. संदेशः)
कालिन्दीतटभूमयोऽपि तव रे! नो यान्ति चिन्तास्पदम्॥ ९॥
८. तदुक्तमित्यतदुक्तमित्यतिदेशः। यथा—(कुसं. ६.७८)
स ते दुहितरं साक्षात् साक्षी विश्वस्य कर्मणाम्।
वृणुते वरदः शम्भुरस्मत्संक्रामितैः पदैः॥ १०॥
९. सोऽयमहमित्यादिर्निर्देशः। यथा—(कुसं. ६.६३)
एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम्।
ब्रूत येनात्र वः कृत्यमनास्था बाह्यवस्तुषु॥ ११॥
॥ इति अनुभावप्रकाशः ॥
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.