आवर्तिनः शुभफलप्रदशुक्तियुक्ताः
संपन्नदेवमणयो भृतरन्ध्रभागाः ।
अश्वाः प्यधुर्वसुमतीमतिरोचमाना-
स्तूर्णं पयोधय इवोर्मिभिरापततन्तः ॥

मल्लिनाथः आवर्तिन इति ॥ आवर्तिनो दशावर्तवन्तः । `प्रशंसायाम्-` (अष्टाध्यायी ५.३.६६ ) इति णिनिः । ते च `द्वावुरस्यौ शिरस्यौ द्वौ द्वौ द्वौ रन्ध्रोपरन्ध्रयोः । एको भाले ह्यपाने च दशावर्ता ध्रुवाः स्मृताः॥` इत्युक्ता दश ध्रुवाख्या विवक्षिताः । अन्येषामनन्तरमेव पृथगभिधानात् । अन्यत्र तु जलभ्रमवन्तः । `स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः` इत्यमरः । रोमसंस्थाने तु तत्साम्याव्द्यपदेशः । तदुक्तम्-`आवर्तसाम्यादावर्तो रोमसंस्थानमङ्गिनाम्` इति । शुभफलानि राज्यलाभादीनि प्रददतीति शुभफलप्रदाः । `प्रे दाज्ञः` (अष्टाध्यायी ३.२.६ ) इति कः । ताभिः शुक्तिभिः संस्थानैरावर्तविशेषैर्युक्ताः । तदुक्तम्`वक्षःस्थाः शुक्तयस्तिस्र ऊर्ध्वरोमा जयावहाः` इति । अन्यत्र शुभफलानि मुक्ताफलानि तत्प्रदाः शुक्तयो मुक्तास्फोटाः ताभिर्युक्ताः । `मुक्तास्फोटे हयावर्ते शुक्तिः शङ्खकपालयोः` इति यादवः । संपन्नाः समग्रा देवमणयो निगालावर्ताः, कौस्तुभादिदिव्यमणयश्च येषां ते `आवर्तो रोमजो देवमणिस्त्वेष निगालजः। निगालस्तु गलोद्देशे सकृत्` इति वैजयन्ती । भृताः पूर्णा रन्ध्रभागाः पार्श्वदेशाः, निम्नप्रदेशाश्च येषां ते । अतिशयिता रोचमानाः कण्ठावर्ता येषां तेऽतिरोचमानाः । कण्ठजो रोचमानश्च स्वामिसौभाग्यवर्धनः` इति वैजयन्ती । अन्यत्र त्वत्यन्तं दीप्यमाना इत्यर्थः । ऊर्मिभिर्गतिविशेषैर्वीचिभिश्च आपतन्त आधावन्तः । `पङ्क्तीकृतानामश्वानां नमनोन्नमनाकृतिः । अतिवेगसमायुक्तो गतिरूर्मिरुदाहृता ॥` इति वैजयन्ती । ईदृशोऽश्वाः पयोधय इव तूर्णं वसुमतीं प्यधुः छादयन्ति स्म । `अपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि च` इत्यमरः । अपिपूर्वाद्दधातेर्लुङ् । `वष्टि&#३२; भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः` इत्यकारलोपः । एकनालावलम्बिफलद्वयवदेकशब्देनार्थद्वयप्रतीतेरर्थश्लेषोऽयं प्रकृताप्रकृतगोचरः । उपमा त्वङ्गमिति संकरः

छन्दः वसन्ततिलका [१४: तभजजगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५
आ	व	र्ति	नः	शु	भ	फ	ल	प्र	द	शु	क्ति	यु	क्ताः
सं	प	न्न	दे	व	म	ण	यो	भृ	त	र	न्ध्र	भा	गाः
अ	श्वाः	प्य	धु	र्व	सु	म	ती	म	ति	रो	च	मा	ना
स्तू	र्णं	प	यो	ध	य	इ	वो	र्मि	भि	रा	प	त	त	न्तः
त			भ			ज			ज			ग	ग

Other texts to read

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

About

Resources

Connect