दधद्भिरभितस्तटौ विकचवारिजाम्बूनदै-
र्विनोदितदिनक्लमाः कृतरुचश्चजाम्बूनदैः ।
निषेव्य मधु माधवाः सरसमत्र कादम्बरं
हरन्ति रतये रहः प्रियतमाङ्गकादम्बरम् ॥

मल्लिनाथः दधद्भिरिति ॥ अत्राद्रौ माधवस्य इमे माधवा यादवाः विकचानि वारिजानि येषु तान्यम्बूनि ययोस्तौ विकचवारिजाम्बू अभित उभयतस्तटौ दधद्भिर्नदैरम्बुप्रवाहैः । प्राक्स्रोतसो नद्यः, प्रत्यक्स्रोतसो नदाः नर्मदां विनेत्याहुः । विनोदितो दिनक्लमो येषां ते । विहारापनीताह्निकसंतापा इत्यर्थः । किंच जाम्बूनदस्य विकारैर्जाम्बूनदैः कनकभूषणैः कृतरुचो जनितशोभाः सन्तः रसवत्स्वादवत् । `रसो गन्धे रसे स्वादे` इति विश्वः । कादम्ब इक्षुः । `कादम्बः कलहंसेक्ष्वोः` इति विश्वः । कादम्बं राति रलयोरभेदाल्लाति प्रकृतित्वेनादत्त इति कादम्बरमैक्षवम् । `पानसं द्राक्षमाधूकं खार्जूरं तालमैक्षवम्` इति स्मरणात् । `आतोऽनुपसर्गे कः` (अष्टाध्यायी ३.२.३ ) । मधु मद्यम् । एवं च मधुकादम्बरशब्दयोः सामान्यविशेषपरत्वादपौनरुक्त्यम् । निषेव्य पीत्वा । क्षत्रियाणां पैष्ट्या एव निषेधादिति भावः । रतये सुरतार्थं रहः प्रियतमानां प्रेयसीनामङ्गादेवाङ्गकाद्गात्रादम्बरं वस्त्रं हरन्ति । यादवाश्चेह मधुपानरतोत्सवैर्विस्रब्धं विहरन्तीति भावः । पृथ्वीवृत्तम् । `जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः` इति लक्षणात्

छन्दः पृथ्वी [१७: जसजसयलग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
द	ध	द्भि	र	भि	त	स्त	टौ	वि	क	च	वा	रि	जा	म्बू	न	दै
र्वि	नो	दि	त	दि	न	क्ल	माः	कृ	त	रु	च	श्च	जा	म्बू	न	दैः
नि	षे	व्य	म	धु	मा	ध	वाः	स	र	स	म	त्र	का	द	म्ब	रं
ह	र	न्ति	र	त	ये	र	हः	प्रि	य	त	मा	ङ्ग	का	द	म्ब	रम्
ज			स			ज			स			य			ल	ग

Other texts to read

कुमारसंभवम् कालिदासः

रघुवंशम् कालिदासः

About

Resources

Connect