दर्पणनिर्मलासु पतिते घनतिमिरमुषि
ज्योतिषि रौप्यभित्तिषु पुरः प्रतिफलति मुहुः ।
व्रीडमसंंमुखोऽपि रमणैरपहृतवसनाः
खाञ्चनकन्दरासु तरुणीरिह नयति रविः ॥

मल्लिनाथः दर्पणेति ॥ इहाद्रौ रविर्दर्पणनिर्मलासु पुरः रौप्यभित्तिषु । काञ्चनकंदराग्रवर्तिरजतसानुषु पतिते संक्रान्ते घनं सान्द्रं यत्तिमिरं तन्मुष्णाति हरतीति तन्मुट् । क्विप् । तस्मिञ्ज्योतिषि स्वतेजसि काञ्चनकंदरासु मुहुः प्रतिफलति संमूर्च्छति सति रमणैरपहृतवसनास्तरुणीरसंमुखोऽपि कंदरानभिमुखोऽपि व्रीडं त्रपाम् । यद्यपि `गुरोश्च हलः` (अष्टाध्यायी ३.३.१०३ ) इति स्त्रियामप्रत्ययः । अत एव मन्दाक्षं हीस्त्रपा व्रीडा` इत्यमरः । तथापि तत्र स्त्रीत्वाविवक्षायां बाहुलकत्वान्नपुंसकत्वं च । अत एव `अविधौ गुरोः स्त्रियां बहुलविवक्षा` इति वामनः । नयति प्रापयति । `नीवह्योर्हरतेश्चैव` इति द्विकर्मकता । यस्मिन् सुवर्णकंदरासु क्रीडार्थं प्रविष्टाः स्त्रियोऽन्धकार इति कृत्वा पुरुषैरपहृतवस्त्राः सत्यः । पुरःस्थितरौप्यभित्तितेजसामन्तःप्रतिबिम्बवत्प्रकाशे सति सलज्जा इति भावः । अत्र काञ्चनकंदराणामसंमुखार्कज्योतिःप्रतिफलनासंबन्धेऽपि संबन्धोक्तेरतिशयोक्तिः । वंशपत्रपतितं वृत्तम् । `दिङ्गुनि वंशपत्रपतितं भरनभनलगैः` इति लक्षणात्

छन्दः वंशपत्रपतितम् [१७: भरनभनलग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
द	र्प	ण	नि	र्म	ला	सु	प	ति	ते	घ	न	ति	मि	र	मु	षि
ज्यो	ति	षि	रौ	प्य	भि	त्ति	षु	पु	रः	प्र	ति	फ	ल	ति	मु	हुः
व्री	ड	म	संं	मु	खो	ऽपि	र	म	णै	र	प	हृ	त	व	स	नाः
खा	ञ्च	न	क	न्द	रा	सु	त	रु	णी	रि	ह	न	य	ति	र	विः
भ			र			न			भ			न			ल	ग

Other texts to read

महाभारतम् वेदव्यासः

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

About

Resources

Connect