विभिन्नवर्णागरुडाग्रजेन
सूर्यस्यरथ्याः परितः स्फुरन्त्या ।
रत्नैः पुनर्यत्र रुचं स्वा-
मानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः ॥

मल्लिनाथः विभिन्नेति ॥ गरुडाग्रजेनारुणेन विभिन्नवर्णा अन्यथाकृतवर्णाः । अरुणिमानमापादिता इत्यर्थः । सूर्यस्य संबन्धिनो रथं वहन्तीति रथ्या रथाश्वाः । `तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम्` (अष्टाध्यायी ४.४.७६ ) इति यत्प्रत्ययः । यत्र शैले वंशकरीरनीलैर्वंशाङ्कुरश्यामै रत्नैः । मरकतैरित्यर्थः । `वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री` इत्यमरः । वंशशब्दस्याम्लानताहेतोरलूनतायाः प्रतिपत्त्यर्थत्वादपौनरुक्त्यम् । अत एवैकार्थपदमप्रयोज्यमित्युक्त्वा करिकलभकर्णावतंसादिषु प्रतिपत्तिविशेषकरेषु न दोष इत्याह वामनः। न विशेषश्चेदिति । परितः स्फुरन्त्या रुचा स्वप्रभया करणेन, पुनः स्वां रुचं निजहरितवर्णमेवानिन्यिरे आनीताः । नयतेर्द्विकर्मकात्प्रधाने कर्मणि लिट् । `प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुर्द्विकर्मणाम्` इति वचनात् । अत्र विभिन्नवर्णा इत्येकस्तद्गुणः । रथ्यानां स्वगुणत्यागेन गरुडाग्रजगुणग्रहणात्पुनस्तत्त्यागेन मरकत गुणग्रहणादपरस्तद्गुणस्तदुपजीवीति सजातीययोः संकरः । तेन गिरेः सूर्यमण्डलपर्यन्तमौन्नत्यं वस्तु व्यज्यते । `तद्गुणः स्वगुणत्यागादन्योत्कृष्टगुणग्रहः

छन्दः इन्द्रवज्रा [११: ततजगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११
वि	भि	न्न	व	र्णा	ग	रु	डा	ग्र	जे	न
सू	र्य	स्य	र	थ्याः	प	रि	तः	स्फु	र	न्त्या
र	त्नैः	पु	न	र्य	त्र	रु	चं	स्वा
मा	नि	न्यि	रे	वं	श	क	री	र	नी	लैः
त			त			ज			ग	ग

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

श्रीमद्भगवद्गीता

About

Resources

Connect