चिक्रंसया कृत्रिमपत्त्रिपङ्क्तेः
कपोतपालीषु निकेतनानां ।
मार्जारमप्यातनिश्चलाङ्कं
यस्यां जनः कृत्रिममेव मेने ॥

मल्लिनाथः चिक्रंसयेति ॥ यस्यां पुरि निकेतनानां वेश्मनाम् । `वेश्म सद्म निकेतनम्` इत्यमरः । कपोतान् पक्षिणः पालयन्तीति कपोतपाल्यो विटङ्कापरनामानः स्तम्भाग्रप्रसारिता दारुविशेषाः । `कपोतपालिकायां तु विटङ्कं पुंनपुंसकम्` इत्यमरः । कर्मण्यणि ङीप् । तासु कृत्रिमपत्रिणां दारुमयपक्षिणां पङ्क्तेः । कर्मणि पष्टी । चिक्रंसया क्रमितुमिच्छया। जिघृक्षयेत्यर्थः । क्रमेः सन्नन्तात् `अ प्रत्ययात्` (अष्टाध्यायी ३.३.१०२ ) इत्यकारप्रत्यये टाप् । `स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते` (अष्टाध्यायी ७.२.३६ ) इतीडागमो न भवति । अत्र क्रमेर्वृत्यादिव्यतिरिक्तार्थेऽपि `अनुपसर्गाद्वा` (१॥३।४३) इति वैकल्पिकस्यात्मनेपदनिमित्तस्यानुपसर्गत्वस्य वैवक्षिकस्य संभवात् । आयतमानतं वा निश्चलमङ्गं यस्य तं मार्जारं बिडालमपि । `ओतुर्बिडालो मार्जारः` इत्यमरः । जनः कृत्रिमं क्रियया निवृत्तमेव मेने । न तु वास्तवमित्यर्थः । `ड्वितः क्रिः` (अष्टाध्यायी ३.३.८८ ) `क्रेर्मन्नित्यम्` (वा०) इति मम्प्रत्ययः । अनेन कृत्रिमाकृत्रिमभेदो दुर्ग्रह इति शिल्पज्ञानातिशयोक्तिः । अत्र कविकल्पितसादृश्यान्मार्जारजनयोः कृत्रिमाकृत्रिमेषु विपरीतमतिवर्णनाद्भ्राशान्तिमदलंकारः

छन्दः इन्द्रवज्रा [११: ततजगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११
चि	क्रं	स	या	कृ	त्रि	म	प	त्त्रि	प	ङ्क्तेः
क	पो	त	पा	ली	षु	नि	के	त	ना	नां
मा	र्जा	र	म	प्या	त	नि	श्च	ला	ङ्कं
य	स्यां	ज	नः	कृ	त्रि	म	मे	व	मे	ने
त			त			ज			ग	ग

Other texts to read

श्रीमद्भगवद्गीता

किरातार्जुनीयम् भारविः

About

Resources

Connect