काचित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधे भिन्नवक्त्रेन्दुलक्ष्मी-
रश्रीकाः काश्चिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्भ्रान्तसत्वाः ।
भ्रेमुर्वात्या इवान्याः प्रतिपदमपरा भूमिवत्कम्पमापुः
प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरो भावि नार्यः शशंसुः ॥

मल्लिनाथः इति श्रीमाघकृतौ शिशुपालवधे महाकाव्ये श्रयङ्के पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥ काचिदिति ॥ काचिस्त्री रजोभिरार्तवैरङ्गसंस्कारत्यागात्पांशुभिर्वा कीर्णा । `स्या द्र्नः पुष्पमार्तवम्` इति । `पांशुर्ना न द्वयो रजः` इति चामरः ।दिवस्त्वौत्पातिकपांसुवर्षणाद्रजःकीर्णता । वक्रमिन्दुरिव, अन्यत्र वक्रमिवेन्दुर्भिन्नास्तस्य लक्ष्म्यो यस्याः सा भिन्नवक्रेन्दु लक्ष्मीः । बहुवचनान्तो बहुव्रीहिः। एवमपि एकवचनान्तस्यैव लक्ष्मीशब्दस्योरःप्रभृतिषु पाठान्न तन्निमित्तः कप्प्रत्ययः । शैषिक&#३२; स्तु वैभाषिक इत्यविरोधः । काचिन्नारी दिवमनुविदधेऽनुचकार । काश्चिन्नार्यों दिश इवाश्रीका वीतशोभाः । उद्धान्तसत्त्वा उद्भेन्तचित्ता उद्भ्रान्तजन्तुकाश्च सत्यः । अन्तरात्मनि मध्ये च दाहं संतापम्, अन्यत्रौत्पातिकं प्रज्वलनं दधिरे दधुः । अन्या नार्यों वात्या इव वातसमूहा इव । `शाखादिभ्यो यत्` (अष्टाध्यायी ५.३.१०३ ) इति यत्प्रत्ययः । प्रतिदिशं दिशि दिशि । `अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः` (पा.५।४।१०७}} ) इति समासान्तष्टप्रत्ययः । भ्रमुर्बभ्रमः । `वा जॄभ्रमुत्रसाम्` (अष्टाध्यायी ६.४.१२४ ) इति विकल्पादेत्वाभ्यासलोपौ । अपरा नार्यों भूमिवत् भूम्या तुल्यं कम्पमापुः । इतीत्थं पार्थिवानां प्रस्थाने प्रयाणे नार्यों भाव्यशुभं पुरः पूर्वं शशंसुः । सूचयामासुरित्यर्थः । अत्र नारीणां भाव्यशुभसूचनस्य रजोदाहादिवाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् । तत्र नारीणां द्युदिगाद्युपमाभिस्तद्रजोदाहादिवन्नारीरजोदाहादीनामशुभसूचकत्वमित्युपमाकाव्यलिङ्गयोरङ्गाङ्गिभावेन संकरः । संचारिणश्च पूर्ववद्विषादादयः सुगमाः । अत्र `काश्चित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधुभिन्नवक्रेन्दुलक्ष्म्यो निश्रीकाः काश्चित्` इति पाठे काचित्कीर्णेत्येकवचनप्रक्रमभङ्गे दोषो नास्ति । न चैवमुपमानोपमेययोर्भिन्नवचनत्वदोषः । लोकेषु चन्द्रादिष्वेकत्र नियतेषु दोषबुद्धयनुदयात् । यथाह दण्डी-`न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकतापि वा । उपमादूषणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥` इति स्रग्धरावृत्तम् । `म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्` इति लक्षणात्

छन्दः स्रग्धरा [२१: मरभनययय]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७	१८	१९	२०	२१
का	चि	त्की	र्णा	र	जो	भि	र्दि	व	म	नु	वि	द	धे	भि	न्न	व	क्त्रे	न्दु	ल	क्ष्मी
र	श्री	काः	का	श्चि	द	न्त	र्दि	श	इ	व	द	धि	रे	दा	ह	मु	द्भ्रा	न्त	स	त्वाः
भ्रे	मु	र्वा	त्या	इ	वा	न्याः	प्र	ति	प	द	म	प	रा	भू	मि	व	त्क	म्प	मा	पुः
प्र	स्था	ने	पा	र्थि	वा	ना	म	शि	व	मि	ति	पु	रो	भा	वि	ना	र्यः	श	शं	सुः
म			र			भ			न			य			य			य

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

कुमारसंभवम् कालिदासः

About

Resources

Connect