अनवद्यवाद्यलयगामि कोमलं
नवगीतमप्यनवगीततां दधत् ।
स्फुटसात्विकाङ्गिकमनृत्यदुज्ज्वलं
सविलासलासिकविलासनीजनः ॥

मल्लिनाथः अनवद्येति ॥ सविलासो विलासयुक्तो लासिकविलासिनीजनो नर्तकस्त्रीजनः सविलासलासिकविलासिनीजनः । `नर्तकीलासिके समे` इत्यमरः । अनवद्यमगर्ह्यं यत् वाद्यं वंशादि तस्य लयः साम्यं गीतस्य समकालत्वं तद्गामि । द्रुतविलम्बादिमानानुवर्तीत्यर्थः । `तालः कालक्रियामानं लयः साम्यम्` इत्यमरः । नवं गीतं यस्य&#३२; तन्नवगीतं तथाप्यनवगीततां दधदिति विरोधेऽपिशब्दः । अविगर्हितत्वं दधदित्यविरोधाद्विरोधाभासः । `अवगीतं तु निर्वादे मुहुर्गीतेऽविगर्हिते` इति विश्वः । सत्त्वमन्तःकरणं तेन निवृत्तं नृत्यं सात्त्विकम् । अङ्गं हस्तादि तेन निवृत्तमाङ्गिकम् । `निर्वृत्ते त्वङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके` इत्यमरः । ते स्फुटे यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । वाचिकस्याप्युपलक्षणमेतत् । यथाह भगवान्भरतः-`पदार्थाभिनयो नाम ज्ञेयो वागङ्गसत्त्वजः` इति । अत एव कालिदासोऽपि `अङ्गसत्त्ववचनाश्रयं मिथः स्त्रीषु नृत्तमुपधाय दर्शयन्` (रघुवंशे १९॥३६) इति । कोमलं मधुरनृत्यमुज्ज्वलमुद्धतं चानृत्यत् । तथोक्तं दशरूपके-भावाश्रयं तु नृत्यं स्यान्नृत्तं ताललयाश्रयम् । आद्य पदार्थाभिनयो मार्गादेशी तथापरः ॥ मधुरोद्धतभेदेन तद्वयं द्विविधं पुनः । लास्यदण्डकरूपेण नाटकाद्युपचारकम् । ११ (१-९, १०) इति

छन्दः मञ्जुभाषिणी [१३: सजसजग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३
अ	न	व	द्य	वा	द्य	ल	य	गा	मि	को	म	लं
न	व	गी	त	म	प्य	न	व	गी	त	तां	द	धत्
स्फु	ट	सा	त्वि	का	ङ्गि	क	म	नृ	त्य	दु	ज्ज्व	लं
स	वि	ला	स	ला	सि	क	वि	ला	स	नी	ज	नः
स			ज			स			ज			ग

Other texts to read

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

श्रीमद्भगवद्गीता

About

Resources

Connect