मुदितैस्तदेति दितिजन्मनांरिपा-
वविनीयसम्भ्रमविकासिभक्तिभिः
उपसेदिवद्भिरुपदेष्टरीव
तैर्ववृते विनीतमविनीतशासिभ्-
इः

मल्लिनाथः मुदितैरिति ॥ तदा तस्मिन्समये इतीत्थं मुदितैर्हृष्टैरविनीयोऽकल्कः । अकपट इति यावत् । यः संभ्रम आदरस्तेन विकासिनी स्फुटीभवन्ती भक्तिर्येषां तैः । `विपुयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु` (अष्टाध्यायी ३.१.११७ ) इति कल्कार्थे निपातः । नपुंसकपूर्वपदः स्त्रीलिङ्गपूर्वपदो वा बहुव्रीहिः। अविनीतं शासतीत्यविनीतशासिभिः दुष्टशिक्षकैः पाण्डवैः दितिजन्मनां रिपौ कृष्णविषये उप समीपे सीदन्ति स्मेत्युपसेदिवांसोऽन्तेवासिनः । `भाषायां सदवसश्रुवः` (अष्टाध्यायी ३.२.१०८ ) इति सदेर्लिटः क्वसुरादेशः । तैरुपसेदिवद्भिरन्तेवासिभिः शिष्यैः इति यावत् । उरुपदेष्टरि गुराविवेत्युपमा। विनीतमनुद्धतं ववृते वृत्तम् । भावे लिट् । ननु विकासिभक्तिरित्यत्र कथं पूर्वपदस्य पुंवद्भावः । भक्तिशब्दस्य प्रियादिपाठात् `स्त्रियाः पुंवत्-` (अष्टाध्यायी ६.३.३४ ) इति पुंवद्भावसूत्रेऽप्रियादिष्विति निषेधादिति । विकासिशब्दस्याविकासिनीवृत्तिमात्रपरतयाऽस्त्रीत्वस्य विवक्षितत्वान्नपुंसकपूर्वपदो बहुव्रीहिरिति केचित् । तदेतदभिप्रेत्योक्तं वृत्तिकारेण `दृढभक्तिरित्येवमादिषु स्त्रीपूर्वपदस्याविवक्षितत्वात्सिद्धिः` इति । एतदेव स्पष्टीकृतं गणव्याख्याने-`दृढं भक्तिर्यस्येति नपुंसकं पूर्वपदम्, धात्वर्थविशेषणमात्रपरे दृढशब्दे लिङ्गविशेषस्यानुपकारकत्वात्स्त्रीत्वमविवक्षितम्` इति । भोजराजस्तु ` भक्तौ कर्मसाधनाया`मित्यनेन सूत्रेण भज्यते सेव्यते इति कर्मार्थत्वेन&#३२; दृढभक्तिरित्यादि भवति । भावसाधनायां तु दृढभक्तिर्भवत्येव` इत्याह । तदेतत्सर्वमस्माभिः कालिदासत्रयसंजीविन्यां `दृढभक्तिरिति ज्येष्टे` (रघुवंशे १२।१९) इत्यादिषु विवेचितम् । तस्माद्विकासिभक्तिभिरित्यत्रापि मतभेदेन पूर्वपदस्य स्त्रीत्वे नपुंसकत्वे च रूपसिद्धिरस्तीति सिद्धम्

छन्दः मञ्जुभाषिणी [१३: सजसजग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३
मु	दि	तै	स्त	दे	ति	दि	ति	ज	न्म	नां	रि	पा
व	वि	नी	य	स	म्भ्र	म	वि	का	सि	भ	क्ति	भिः
उ	प	से	दि	व	द्भि	रु	प	दे	ष्ट	री	व	तै
र्व	वृ	ते	वि	नी	त	म	वि	नी	त	शा	सि	भिः
स			ज			स			ज			ग

Other texts to read

कुमारसंभवम् कालिदासः

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

About

Resources

Connect