रथमास्थितस्य च पुराभिवर्तिन-
स्तिसृणां पुरामिव रिपोर्मुरद्विषः ।
अथ धर्ममूर्तिरनुरागभावितः
स्वयमादित प्रवयणं प्रजापतिः ॥

मल्लिनाथः रथमिति ॥ किंचेति चार्थः (१)। अथ रथारोहणानन्तरं रथमास्थितस्यारूढस्य पुराभिवर्तिन इन्द्रप्रस्थाभिगामिनः, त्रिपुराभिवर्तिनश्च मुरद्विषो हरेस्तिसृणां पुराणां रिपोस्त्रिपुरान्तकस्येव । `न तिसृचतसृ` (अष्टाध्यायी ६.४.४ ) इति नामि दीर्घप्रतिषेधः । धर्ममूर्तिर्धर्मात्मा प्रजाप्रतिर्जनेश्वरो धर्मराजो, ब्रह्मा च अनुरागभावितः सन् । प्रवीयते प्रेर्यतेऽनेनेति प्रवयणं प्राजनम् । प्रतोद इति यावत् । अत एव `प्रवयणो दण्डः प्राजनो दण्डः` इति काशिका । अजेः करणे ल्युट् । `वा यौ` (अष्टाध्यायी २.४.५७ ) इति विकल्पादजेर्वीभावः `पूर्वपदात्संज्ञायाम्-` (अष्टाध्यायी ८.४.३ ) इति णत्वम् । स्वयमादित गृहीतवान् । सारथ्यं कृतवानित्यर्थः । ददातेः कर्तरि लुङि तङ् । `स्थाध्वोः-` (अष्टाध्यायी १.२.१७ ) इतीकारे कृते सिचः कित्त्वे च `हस्वादङ्गात्` (अष्टाध्यायी ८.२.२७ ) इति सलोपः । अन्न त्रिपुरहरणे ब्रह्मा हरस्येव हरेरयं सारथ्यं चकारेत्युपमा । तस्याः प्रजापतिरिति राजब्रह्मणोः श्लेषमूलाभेदाध्यवसायादतिशयोक्तिनिर्यूढतेति

छन्दः मञ्जुभाषिणी [१३: सजसजग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३
र	थ	मा	स्थि	त	स्य	च	पु	रा	भि	व	र्ति	न
स्ति	सृ	णां	पु	रा	मि	व	रि	पो	र्मु	र	द्वि	षः
अ	थ	ध	र्म	मू	र्ति	र	नु	रा	ग	भा	वि	तः
स्व	य	मा	दि	त	प्र	व	य	णं	प्र	जा	प	तिः
स			ज			स			ज			ग

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

किरातार्जुनीयम् भारविः

About

Resources

Connect