क्षणशयितविबुद्धाः कल्पयन्तः प्रयोगा-
नुदधिमहति राज्ये काव्यवद्दुर्विगाहे ।
गहनमपररात्रप्राप्तबुद्धिप्रसादाः
कवय इव महीपाश्चिन्तयन्त्यर्थजातम् ॥

मल्लिनाथः क्षणेति ॥ क्षणं शयिताः सुरतश्रमापनोदाय विसुप्ता विबुद्धाः तदैव प्रबुद्धाः । यथाकालं प्रबुद्धत्वादिति भावः । क्षणशयितविबुद्धाः । स्नातानुलिप्तवत् `पूर्वकाल -` (अष्टाध्यायी २.१.४९ ) इति समासः । महीपाः कवय इव अपररात्रे । रात्रेः पश्चिमयाम इत्यर्थः । `पूर्वापर-` (अष्टाध्यायी २.२.१ ) इत्यादिना एकदेशिसमासे समासान्तोऽच् । `रात्राह्नाहाः पुंसि` (अष्टाध्यायी २.४.२९ ) इति पुंस्त्वम् । तत्र प्राप्तबुद्धिप्रसादा लब्धबुद्धिप्रकाशाः सन्तः उदधिमहति समुद्रगम्भीरे । एकत्र तुरगादिभिरपरत्र रसभावादिभिश्चेति भावः । अत एव दुर्विगाहे दुष्प्रवेशे राज्ये काव्ये इव काव्यवत् । `तत्र तस्येव` (अष्टाध्यायी ५.१.११६ ) इति वतिप्रत्ययः । प्रयोगान् सामाद्युपायानुष्ठानानि, अन्यत्रार्थगुणसाधुशब्दगुम्फान् कल्पयन्तस्तर्कयन्तः `ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय चिन्तयेदात्मनो हितम्` (याज्ञ० आचा०-अ० ११५) इति स्मरणादिति भावः । गहनं दुष्प्रापमन्यत्र दुर्दर्शमर्थजातं पुरुषार्थजातम् । त्रिवर्गमित्यर्थः । अन्यत्र&#३२; वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यरूपमभिधेयजातं चिन्तयन्ति विचारयन्ति । इवशब्दस्योपलक्षणत्वात् काव्यवदिति वतिप्रत्ययेऽप्यनेकशब्दार्थगता श्रौती पूर्णा वाक्यार्थोपमा काव्यवदिति तद्धितगता, कवय इति समासगता चेति संकीर्णा

छन्दः मालिनी [१५: ननमयय]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५
क्ष	ण	श	यि	त	वि	बु	द्धाः	क	ल्प	य	न्तः	प्र	यो	गा
नु	द	धि	म	ह	ति	रा	ज्ये	का	व्य	व	द्दु	र्वि	गा	हे
ग	ह	न	म	प	र	रा	त्र	प्रा	प्त	बु	द्धि	प्र	सा	दाः
क	व	य	इ	व	म	ही	पा	श्चि	न्त	य	न्त्य	र्थ	जा	तम्
न			न			म			य			य

Other texts to read

श्रीमद्भगवद्गीता

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

About

Resources

Connect