प्रतिशरणमशीर्णज्योतिरग्न्याहितानां
विधिविहितविरिब्धैः सामिधेनीरधीत्य ।
कृतगुरुदुरितौघध्वंसमध्वर्युवर्यै-
र्हुतमयमुपलीढे साधु साम्नाय्यमग्निः ॥

मल्लिनाथः प्रतीति ॥ अग्निराहितो यैस्तेषामग्न्याहितानाम् । `वाहिताग्न्यादिषु` (अष्टाध्यायी २.२.३७ ) इति निष्ठायाः परनिपातः । प्रतिशरणं प्रतिगृहम् । `शरणं गृहरक्षित्रोः` इत्यमरः । अशीर्णज्योतिरक्षतार्चिरयमग्निराहवनीयः विधिना `यज्ञकर्मण्यजपन्यूङ्खसामसु` (अष्टाध्यायी १.२.३४ ) इत्यादिशास्त्रोक्तरीत्या विहिता यथायोगमुच्चारिता विरिब्धाः स्वरा एकश्रुत्यादयश्चत्वारो यैस्तैः । `क्षुब्धस्वान्त-` (अष्टाध्यायी ७.२.१८ ) इत्यादिना रेभृ शब्दे` इति धातोः स्वरे विरिब्धशब्दो निष्ठान्तोऽनिट्त्वेन निपातितः। अध्वर्युवर्यैः ऋत्विक्श्रेष्ठैः । ऋत्विग्विशेषवाचिनाध्वर्युशब्देन ऋत्विङ्मात्रलक्षणात् । यद्वा अध्वर्युः वर्यो मुख्यो येषां तैरध्वर्युप्रमुखैः, चतुर्भिर्ऋत्विग्भिरित्यर्थः । तस्माद्दर्शपौर्णमासयोर्यज्ञक्रत्वोश्चत्वार ऋत्विज इति श्रवणात् । दर्शश्चायं सत्यत्रैव सांनाय्यविधानादिति । सामिधेनी: `प्र वो वाजा` (ऋग्वेदे पा.३।२।१५) इत्यादिका अग्निसमिन्धनीर्ऋचोऽधीत्य पठित्वा `ऋक्सामिधेनी धाय्या च या स्यादग्निसमिन्धने` इत्यमरः । सामिधेनीग्रहणं याज्यापुरोनुवाक्यादिमन्त्रान्तराणामप्युपलक्षणम्। कृतो गुरुतरदुरितानामोघस्य ध्वंसो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा साधु सम्यक् हुतं देवतोद्देशेन त्यक्तं संनीयत इति सांनाय्यं हविर्विशेषम् । `ऐन्द्रं दध्यमावास्यायामैन्द्रं पयोऽमावास्याया` मिति विहिते दधिपयसी इत्यर्थः । पाय्यसांनाय्यनिकाय्य-` (अष्टाध्यायी ३.१.१२९ ) इत्यादिना हविर्विशेषे संपूर्वान्नयतेर्ण्यन्तादायादेशोपसर्गदीर्घनिपातः । उपलीढे आस्वादयति । `लिह आस्वादने` इति धातोः स्वरितेत्त्वाल्लटि तङि टेरेत्वं ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपदीर्घाः । अत्राग्नेः सानाय्योपलेहनस्योत्तरकालभावित्वेऽपि तदुपलक्षितस्य कर्मण उदिते आदित्ये पौर्णमास्यास्तन्त्रं प्रक्रमति प्रागुदयादमावास्याया इति शास्त्रात्तत्कालप्रक्रान्तस्य वर्तमानत्वात्तस्यापि वर्तमानताव्यपदेशः । एतच्चाहिताग्नित्वमात्रेण कालविशेषानादरेणोक्तमिति पूर्वोक्तचन्द्रोदयाद्यविरोधः । अथवा `उदिते जुहोत्यनुदिते जुहोति प्रातर्जुहोत्यग्निहोत्रं` इति तत्कालत्वात्सामिधेनीसांनाय्यशब्दयोर्मन्त्रहविर्मात्रपरत्वमाश्रित्याग्निहोत्रपरत्वेन व्याख्येयम् । तस्मादग्निहोत्रस्य यज्ञक्रत्वोः एकऋत्विगित्येकाध्वर्युकत्वेऽध्वर्युवर्यैरिति बहुवचनं यजमानबहुत्वादुपपद्यत इत्याहुरित्यलं छान्दसगोष्ठीव्यसनेन । वृत्त्यनुप्रासोऽलंकारः स्पष्ट एव

छन्दः मालिनी [१५: ननमयय]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५
प्र	ति	श	र	ण	म	शी	र्ण	ज्यो	ति	र	ग्न्या	हि	ता	नां
वि	धि	वि	हि	त	वि	रि	ब्धैः	सा	मि	धे	नी	र	धी	त्य
कृ	त	गु	रु	दु	रि	तौ	घ	ध्वं	स	म	ध्व	र्यु	व	र्यै
र्हु	त	म	य	मु	प	ली	ढे	सा	धु	सा	म्ना	य्य	म	ग्निः
न			न			म			य			य

Other texts to read

श्रीमद्भगवद्गीता

महाभारतम् वेदव्यासः

About

Resources

Connect