नखपदवलिनाभीसन्धिभागेषु लक्ष्यः
क्षतिषु च दशनानामङ्गनायाः सशेषः ।
अपि रहसि कृतानां वाग्विहीनोऽपिजातः
सुरतविलसितानां वर्णको वर्णकोऽसौ ॥

मल्लिनाथः नखपदेति ॥ नखपदेषु नखक्षतेषु वलिषु त्रिवलिषु नाभ्यां संधिभागेषु कूर्परादिदेहसंधिस्थानेषु तथा दशनानां क्षतिषु दन्तव्रणेषु च सशेषः सावशेषः किंचिद्वेद्यमानः अत एव लक्ष्यो दृश्योऽङ्गनायाः संबन्धी असौ वर्णयति वर्णं करोति रञ्जयतीति वर्णकोऽङ्गरागो वाग्विहीनो वागिन्द्रियरहितोऽपि सन् रहसि कृतानामपि सुरतविलसितानां सुरतचेष्टितानां वर्णयति वक्तीति वर्णको वक्ता । व्यञ्जक इत्यर्थः । वर्णयतेर्ण्वुल्प्रत्ययः । `वर्णक्रियायां विस्तारे गुणोक्तौ वर्णनेऽप्यदः` इति भट्टमल्लः । जातः नखक्षतादिष्वेव लक्ष्यमाणोऽङ्गरागोऽन्यत्र स्वविलोपाच्चेष्टाविशेषानुमापको जात इत्यर्थः । अत्र वाग्विहीनोऽपि रहस्यकृतानामपि वर्णको वक्तेति विरोधस्य व्यञ्जकत्वलक्षणया परिहाराद्विरोधाभासोऽलंकारः

छन्दः मालिनी [१५: ननमयय]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५
न	ख	प	द	व	लि	ना	भी	स	न्धि	भा	गे	षु	ल	क्ष्यः
क्ष	ति	षु	च	द	श	ना	ना	म	ङ्ग	ना	याः	स	शे	षः
अ	पि	र	ह	सि	कृ	ता	नां	वा	ग्वि	ही	नो	ऽपि	जा	तः
सु	र	त	वि	ल	सि	ता	नां	व	र्ण	को	व	र्ण	को	ऽसौ
न			न			म			य			य

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

About

Resources

Connect