ओमित्युक्तवतोऽथ शाङ्गिणा इति व्याहृत्य वाचं नभ-
स्तस्मिन्नुत्पतिते पुरः सुरमुनाविन्दोः श्रियं बिभ्रति ।
शत्रुणामनिश विनाशपिशुनः क्रुद्धस्य चैद्यं प्रति
व्योम्नि भ्रकुटिच्छलेन वदने केतुशचकारास्पदम् ॥

मल्लिनाथः ओमिति ॥ तस्मिन्सुरमुनौ नारदे इति इत्थंभूतां वाचं व्याहृत्योक्त्वा नभ उत्पतिते खमुद्गते पुरोऽग्रे इन्दोः श्रियं बिभ्रति सति । अथ मुनिवाक्यानन्तरम् ओमित्युक्तवतः तथास्त्वित्यङ्गीकृतवतः । `ओम् प्रश्नेऽङ्गीकृतौ रोषे` इति विश्वः। चेदीनां जनपदानामयं चैद्यः शिशुपालः । `वृद्धेत्कोसलाजादाञ्ञ्यङ्` (अष्टाध्यायी ४.१.१७१ ) इति ञ्यङ्प्रत्ययः । तं प्रति क्रुद्धस्य शार्ङ्गिणो वदने व्योम्नीवानिशं सर्वदा । अव्यभिचारेणेत्यर्थः । शत्रूणां विनाशस्य पिशुनः सूचकः । `चन्द्रमभ्युत्थितं केतुः क्षितीशानां विनाशकृत्` इति शास्त्रादिति भावः । केतुः उत्पातविशेषः । केतुर्द्युतौ पताकायां ग्रहोत्पातारिलक्ष्मसु` इत्यमरः । भ्रुकुटिच्छलेन भ्रूभङ्गव्याजेनास्पदं प्रतिष्ठां स्थितिं चकार । `आस्पदं प्रतिष्ठायाम्` (अष्टाध्यायी ६.१.१४६ ) इति निपातनात् सुडागमः । अनेन वाक्यार्थभूतस्य वीररससहकारिणो रौद्रस्य स्थायी क्रोधः स्वानुभावेन भृकुट्या कारणभूतोऽनुमेय इत्युक्तम् । तथा तदविनाभूतस्याङ्गिनो वीरस्य स्थायी प्रयत्नोपनेय उत्साहोऽप्युत्पन्न एवेत्यनुसंधेयम् । इन्दोः श्रियं बिभ्रतीत्यत्र मुनेरिन्दुश्रियोऽयोगात्तत्सदृशीमिति सादृश्याक्षेपादसंभवद्वस्तुसंबन्धरूपो निदर्शनालंकारः । वदने व्योम्नीवेत्युपमा । भ्रुकुटिच्छलेन केतुरिति छलादिशब्देनासत्यत्वप्रतिपादनरूपोऽपह्नवः । तत्र शत्रुविनाशसूचके त्वपेक्षितेन्दुसान्निध्यव्योमावस्थानसंपादकत्वे निदर्शनोपमयोरपह्नवोपकारसत्वादङ्गाङ्गिभावेन संकरः । चमत्कारकारितया मङ्गलाचरणरूपतया च सर्गान्त्यश्लोकेषु श्रीशब्दप्रयोगः । यथाह भगवान् भाष्यकारः-`मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि शास्त्राणि प्रथन्ते, वीरपुरुषाण्यायुष्मत्पुरुषाणि च भवन्ति, अध्येतारश्च प्रवक्तारो भवन्ति` इति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । `सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्` इति लक्षणात् । सर्गान्तत्वात् वृत्तभेदः । यथाह दण्डी–`सर्गैरनतिविस्तीर्णैः श्राव्यवृत्तैः सुसंधिभिः । सर्वत्र भिन्नसर्गान्तैरुपेतं लोकरञ्जकम् ॥` इति

छन्दः उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७	१८	१९
ओ	मि	त्यु	क्त	व	तो	ऽथ	शा	ङ्गि	णा	इ	ति	व्या	हृ	त्य	वा	चं	न	भ
स्त	स्मि	न्नु	त्प	ति	ते	पु	रः	सु	र	मु	ना	वि	न्दोः	श्रि	यं	बि	भ्र	ति
श	त्रु	णा	म	नि	श	वि	ना	श	पि	शु	नः	क्रु	द्ध	स्य	चै	द्यं	प्र	ति
व्यो	म्नि	भ्र	कु	टि	च्छ	ले	न	व	द	ने	के	तु	श	च	का	रा	स्प	दम्

Other texts to read

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

महाभारतम् वेदव्यासः

About

Resources

Connect