परस्यमर्मविधमुज्झतां निजं
द्विजिह्वतादोषमजिह्मगामिभिः ।
तमिद्धमाराधयितुं सकर्णकैः
कुलैर्न भेजे फणिनां भुजङ्गता ॥

मल्लिनाथः परस्येति ॥ किंच इद्धं दीप्तम् । उग्रमित्यर्थः । `इन्धी दीप्तौ` कर्तरि क्तः । तं रावणमाराधयितुं सेवितुं परस्य स्वेतरस्य मर्माणि हृदयादिजीवस्थानानि, कुलाचारव्रतानि च विध्यति भिनत्तीति मर्मावित् । विध्यतेः क्विप् `ग्रहिज्या-` (अष्टाध्यायी ६.१.१६ ) इति संप्रसारणम् । `नहिवृति-` (अष्टाध्यायी ६.३.११६ ) इत्यादिना पूर्वस्य दीर्घः । तं मर्माविधं निजं स्वीयं द्विजिह्वतायां सर्पत्वे यो दोषो दृष्टिविषत्वादिस्तम् । अन्यत्र द्विजिह्वता पिशुनता । `द्विजिह्वौ सर्पसूचकौ` इत्यमरः । सैव दोषस्तमुज्झतां त्यजतां फणिनां संबन्धिभिरजिह्मगामिभिः करचरणादिमद्विग्रहधारित्वात् ऋजुगतिभिः, अकपटचारिभिश्च । तथा कर्णाभ्यां सह वर्तन्त इति सकर्णकाः तैश्चक्षुःश्रवस्त्वं विहाय आविष्कृतकर्णैरित्यर्थः । तेन सहेति तुल्ययोगे` (अष्टाध्यायी २.२.२८ ) इति बहुव्रीहिः । शेषाद्विभाषा` (अष्टाध्यायी ५.४.१५४ ) इति कप् । अन्यत्र कर्णयति सर्वं शृणोतीति कर्णको नियन्ता । कर्णयतेर्ण्वुल् । ततः पूर्ववत्समासे सकर्णकैः । सनियामकैरित्यर्थः । फणिनां सर्पाणां कुलैर्वर्गैर्भुजंगता सर्पता, विटत्वं च । `भुजङ्गो विटसर्पयोः` इति हलायुधः । न भेजे त्यक्तः । भुजैर्गच्छन्तीति भुजंगाः । गमेः सुपि `खच् च डिद्वा वाच्यः` । तस्मिन्नियन्तरि खलैः खलत्वमपि, सर्पैः सर्पत्वमपि विहाय वेषभावक्रियाभिः सौम्यत्वं श्रितमित्यर्थः । अत्र प्रस्तुतसर्पविशेषणसाम्यादप्रस्तुतखलव्यवहारप्रतीतेः समासोक्तिः

छन्दः वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२
प	र	स्य	म	र्म	वि	ध	मु	ज्झ	तां	नि	जं
द्वि	जि	ह्व	ता	दो	ष	म	जि	ह्म	गा	मि	भिः
त	मि	द्ध	मा	रा	ध	यि	तुं	स	क	र्ण	कैः
कु	लै	र्न	भे	जे	फ	णि	नां	भु	ज	ङ्ग	ता
ज			त			ज			र

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

रामायणम् वाल्मीकिः

About

Resources

Connect