कलासमग्रेणगृहानमुञ्चता
मनस्विनीरुत्कयितुं पटीयसा ।
विसासिनस्तस्य वितन्वतारतिं
न नर्मसाचिव्यमकारिनेन्दुना ॥

मल्लिनाथः कलासमग्रेणेति ॥ कलाभिः षोडशांशैः, शिल्पविद्याभिश्च समग्रेण संपूर्णेन । `काले शिल्पे वित्तवृद्धौ चन्द्रांशे कलने कला` इति वैजयन्ती । गृहानमुञ्चता सदा तद्गृहेष्वेव वसता । दण्डभयात्सेवाधर्मत्वाच्चेति भावः । मनस्विनीर्मानिनीरुत्का उत्सुकाः कर्तुम् उत्कयितुम् । `उत्क उन्मनाः` (अष्टाध्यायी ५.२.८० ) इति निपातनादुत्कशब्दात् `तत्करोति-` (ग०) इति ण्यन्तात्तुमुन् । पटीयसा । मानभेदचतुरेणेत्यर्थः । कुतः । रतिं वितन्वता चन्द्रिकाभिश्चतुरोक्तिभिश्च रागं वर्धयता इन्दुना विलासिनो विलसनशीलस्य । `वौ कषलस-` (अष्टाध्यायी ३.२.१४३ ) इत्यादिना घिनुण् प्रत्ययः । तस्य रावणस्य नर्मसाचिव्यं क्रीडासंबन्ध्यधिकारित्वे सचेष्टत्वम् । `लीला क्रीडा च नर्म च` इत्यमरः । नाकारीति न किंत्वकार्येवेत्यर्थः । अनौचित्यात्प्राप्तनर्मसाचिव्यनिषेधनिवारणार्थं नञ्द्वयम् । `संभाव्यनिषेधनिवर्तने नञ्द्वयम्` इति वामनः । अत्रेन्दोः प्रकृतस्याप्रकृतेन नर्मसचिवेन श्लेषः

छन्दः वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२
क	ला	स	म	ग्रे	ण	गृ	हा	न	मु	ञ्च	ता
म	न	स्वि	नी	रु	त्क	यि	तुं	प	टी	य	सा
वि	सा	सि	न	स्त	स्य	वि	त	न्व	ता	र	तिं
न	न	र्म	सा	चि	व्य	म	का	रि	ने	न्दु	ना
ज			त			ज			र

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

श्रीमद्भगवद्गीता

About

Resources

Connect