पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनं
मुषाण रत्नानि हरामराङ्गनाः ।
विगृह्य चक्रे नमुचिद्विषा बली
य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिवं दिवः ॥

मल्लिनाथः पुरीमिति ॥ यो बली बलवान् रावणो नमुचिद्विषा इन्द्रेण विगृह्य विरुध्य पुरीममरावतीमवस्कन्द अवरुरोध । नन्दनमिन्द्रवनम् , `नन्दनं वनम्` इत्यमरः । लुनीहि चिच्छेद । `ई हल्यघोः` (अष्टाध्यायी ६.४.११३ ) इतीकारः । रत्नानि श्रेष्ठवस्तूनि मणीन् वा । `रत्नं श्रेष्ठे मणावपि` इति विश्वः। मुषाण मुमोष । `मुष स्तेये` । `हलः श्नः शानज्झौ` (३।११८३) इति श्नः शानजादेशः। अमराङ्गनाः हर जहार । सर्वत्र पौनःपुन्येनेत्यर्थः। इत्थमनेन प्रकारेण अहनि च दिवा चाहर्दिवम् । अहन्यहनीत्यर्थः । `अचतुर-` (अष्टाध्यायी ५.४.७७ ) इत्यादिना सप्तम्यर्थवृत्तौ द्वन्द्वे समासान्तो निपातः । दिवः स्वर्गस्यास्वास्थ्यमुपद्रवं चक्रे । अत्रावस्कन्देत्यादौ `क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वौ वा च तध्वमोः` (अष्टाध्यायी ३.४.२ ) इत्यनुवृत्तौ `समुच्चयेऽन्यतरस्याम्` (अष्टाध्यायी ३.४.३ ) इति विकल्पेन कालसामान्ये लोट् । तस्य यथोपग्रहं सर्वतिङादेशो हिस्वौ च । प्रकरणादिना त्वर्थविशेषावसानम् । `अतो हेः` (अष्टाध्यायी ६.४.१०५ ) इति यथायोग्यं हिलुक् । पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः । अवस्कन्दनादिक्रियाविशेषाणां समुच्चयः क्रियासमभिहारः । तत्सामान्यस्य करोतेः `समुच्चये सामान्यवचनस्य` (अष्टाध्यायी ३.४.५ ) इत्यनुप्रयोगः चक्रे इति । `अत्र तिङ्वैचित्र्यात् सौशब्दाख्यो गुणः` । `सुपां तिङां परावृत्तिः सौशब्दम्` इति लक्षणात् । समुच्चयश्चालंकारः

छन्दः वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२
पु	री	म	व	स्क	न्द	लु	नी	हि	न	न्द	नं
मु	षा	ण	र	त्ना	नि	ह	रा	म	रा	ङ्ग	नाः
वि	गृ	ह्य	च	क्रे	न	मु	चि	द्वि	षा	ब	ली
य	इ	त्थ	म	स्वा	स्थ्य	म	ह	र्दि	वं	दि	वः
ज			त			ज			र

Other texts to read

श्रीमद्भगवद्गीता

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

About

Resources

Connect