विनोदमिच्छन्नथ दर्पजन्मनो
रणेन कण्ड्वास्त्रिदशै समं पुनः ।
स रावणो नाम निकामभीषणं
बभूव रक्षः क्षतरक्षणं दिवः ॥

मल्लिनाथः विनोद मिति ॥ अथ स हिरण्यकशिपुः पुनर्भूयोऽपि त्रिदशैः समं सह । `साकं साधं समं सह` इत्यमरः । रणेन दर्पादन्तःसाराज्जन्म यस्यास्तस्याः कण्ड्वाः भुजकण्डूतेर्विनोदमपनोदमिच्छन् । प्राग्भवनखक्षतैस्तदपनोदाभावादित्यर्थः । दिवः स्वर्गस्य क्षतं नष्टं रक्षणं रक्षा येन तत् । क्षतधुरक्षणमित्यर्थः । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः। अनेन देवसर्वस्वापहारित्वमुक्तम् । भीषयत इति भीषणः । नन्द्यादित्वात् ल्युः । `भियो हेतुभये षुक्` (अष्टाध्यायी ७.३.४० ) इति षुक् । निकामं भीषणः । `सुप्सुपा` इति समासः । रावणो नाम रावण इति प्रसिद्धं रक्षो बभूव । राक्षसयोनौ जात इत्यर्थः। विश्रवसोऽपत्यं पुमान् रावण इति विग्रहः। `तस्यापत्यम्` (अष्टाध्यायी ४.१.९२ ) इत्यणि कृते `विश्रवसो विश्रवणरवणौ` इति प्रकृते रवणादेशः । पौराणिकास्तु रावयतीति व्युत्पादयन्ति । तदुक्तमुत्तरकाण्डे-`यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम् । तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना वीरो भविष्यसि ॥` (१६।३८) इति । रौतेर्ण्यन्तात्कर्तरि ल्युट् । रावणरक्षसोर्नियतलिङ्गत्वाद्विशेषणविशेष्यभावेऽपि स्वलिङ्गता

छन्दः वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२
वि	नो	द	मि	च्छ	न्न	थ	द	र्प	ज	न्म	नो
र	णे	न	क	ण्ड्वा	स्त्रि	द	शै	स	मं	पु	नः
स	रा	व	णो	ना	म	नि	का	म	भी	ष	णं
ब	भू	व	र	क्षः	क्ष	त	र	क्ष	णं	दि	वः
ज			त			ज			र

विनोदमिच्छन्नथ दर्पजन्मनो
रणेन कण्ड्वास्त्रिदशै समं पुनः ।
स रावणो नाम निकामभीषणं
बभूव रक्षः क्षतरक्षणं दिवः ॥

Other texts to read

रामायणम् वाल्मीकिः

रघुवंशम् कालिदासः

About

Resources

Connect