उपप्लुतं पातुमदो मदोद्धतै-
स्त्वमेव विश्वंभर विश्वमीशिषे ।
ऋते रवेः क्षालयितुं क्षमेत कः
क्षपातमस्काण्डमलीमसं तमः ॥

मल्लिनाथः उपप्लुतमिति ॥ विश्वं बिभर्तीति विश्वंभरस्तत्संबुद्धौ हे विश्वंभर विश्वत्रातः । `संज्ञायां भृतृृवृजि-` (अष्टाध्यायी ३.२.४६ ) इत्यादिना खच्प्रत्यये मुमागमः । मदोद्धतैः कंसादिभिरुपप्लुतं पीडितं अदो विश्वं पातुं त्वमेव ईशिषे शक्तोऽसि । विश्वंभरत्वादिति भावः । `ईश ऐश्वर्ये` लिटि थासि रूपम् । अत्र वैधर्म्येण दृष्टान्तमाहक्षपायास्तमस्काण्डैस्तमोवर्गैः । `काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु` इत्यमरः । `कस्कादिषु च` (अष्टाध्यायी ८.३.४८ ) इति विसर्जनीयस्य सत्वम् । मलीमसं मलिनम् । `मलीमसं तु मलिनं कच्चरं मलदूषितम्` इत्यमरः । `ज्योत्स्नातमिस्रा-` (अष्टाध्यायी ५.२.११४ ) इत्यादिना मत्वर्थीयो निपातः । नभः क्षालयितुं रवेः ऋते रविं विना । `अन्यारादितरर्ते-` (अष्टाध्यायी २.३.२९ ) इति पञ्चमी । कः क्षमेत शक्नुयात् । न कोऽपीत्यर्थः। अत्र वाक्यद्वये समानधर्मस्यैकस्येशिषे क्षमेतेति शब्दद्वयेन वस्तुभावेन निर्देशात्तत्रापि व्यतिरेकमुखत्वाद्वैधर्म्येण प्रतिवस्तूपमालंकारः । तदुक्तम्-`सर्वस्य वाक्यार्थगतत्वेन सामान्यस्य वाक्यद्वये पृथङ्निर्देशे प्रतिवस्तूपमा` इति

छन्दः वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२
उ	प	प्लु	तं	पा	तु	म	दो	म	दो	द्ध	तै
स्त्व	मे	व	वि	श्वं	भ	र	वि	श्व	मी	शि	षे
ऋ	ते	र	वेः	क्षा	ल	यि	तुं	क्ष	मे	त	कः
क्ष	पा	त	म	स्का	ण्ड	म	ली	म	सं	त	मः
ज			त			ज			र

Other texts to read

किरातार्जुनीयम् भारविः

कुमारसंभवम् कालिदासः

About

Resources

Connect