पतत्पतङ्गप्रतिमस्तपोनि-
धिः पुरोऽस्य यावन्न भुवि व्लीयत ।
गिरेस्तडित्वानिव तावदुच्च-
कैर्जवेन पीठादुतिष्ठदच्युतः ॥

मल्लिनाथः पतदिति ॥ पतन् यः पतङ्गः सूर्यः स प्रतिमोपमानं यस्य सः । `पतङ्गौ पक्षिसूर्यौ च` इत्यमरः । तपोनिधिर्मुनिरस्य हरेः पुरो भुवि पुरःप्रदेशे यावन्न व्यलीयत नातिष्ठत् । `लीङ् गतौ` इति धातोर्दैवादिकात्कर्तरि लङ् । तावदच्युतो हरिर्गिरेः शैलात् । तडितोऽस्य सन्तीति तडित्वान्मेघ इव । `मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः` (अष्टाध्यायी ८.२.९ ) इति मतुपो मकारस्य वकारः। `तसौ मत्वर्थे` (अष्टाध्यायी १.४.१९ ) इति भसंज्ञायामेकसंज्ञाधिकारेणापदत्वान्न जश्त्वम् । उच्चकैरुन्नतात्पीठादासनाज्जवेनोदतिष्ठत् । मुनिचरणस्य भूस्पर्शात्प्रागेव स्वयमुत्थितवान् । `ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यून: स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते॥` इति शास्त्रमनुस्मरन्निति भावः । `उदोऽनूर्ध्वकर्मणि` (अष्टाध्यायी १.३.२४ ) इति नियमादिहोर्ध्वकर्मणि नात्मनेपदम् । पतत्पतङ्ग इत्यत्र पतङ्गस्य पतनासंभवादियमभूतोपमेत्याचार्यदण्डिप्रभृतयो बभणुः । अत एवाप्रसिद्धस्योपमानत्वायोगादुत्प्रेक्षेत्याधुनिकालंकारिकाः सर्वे वर्णयन्ति

छन्दः उपेन्द्रवज्रा [११: जतजगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२
प	त	त्प	त	ङ्ग	प्र	ति	म	स्त	पो	नि
धिः	पु	रो	ऽस्य	या	व	न्न	भु	वि	व्ली	य	त
गि	रे	स्त	डि	त्वा	नि	व	ता	व	दु	च्च
कै	र्ज	वे	न	पी	ठा	दु	ति	ष्ठ	द	च्यु	तः
ज			त			ज			ग	ग

Other texts to read

कुमारसंभवम् कालिदासः

रामायणम् वाल्मीकिः

About

Resources

Connect