हिंसाशून्यमयत्नलभ्यमशनं धात्रा मरुत्कल्पितं
व्यालानं पशवस्तृणाङ्कुरभुजस्तुष्टाः स्थलीशायिनः ।
संसारार्णवलङ्घनक्षमधियां वृत्तिः कृता सा नृणां
तामन्वेषयतां प्रयान्ति सततं सर्वं समाप्तिं गुणाः ॥

अन्वयः AI धात्रा व्यालानाम् हिंसा-शून्यम् अयत्न-लभ्यम् अशनम् मरुत् कल्पितम् । पशवः तृण-अङ्कुर-भुजः स्थली-शायिनः (च सन्तः) तुष्टाः (भवन्ति) । संसार-अर्णव-लङ्घन-क्षम-धियाम् नृणाम् सा वृत्तिः कृता । (किन्तु) ताम् (अन्-अन्वेषयताम्, सांसारिक-वृत्तिम्) अन्वेषयताम् सर्वे गुणाः सततम् समाप्तिम् प्रयान्ति ।

Summary AI The Creator ordained air as violence-free, effortless food for serpents. Animals, eating grass shoots and sleeping on the ground, are content. For humans with intellects capable of crossing the ocean of existence, a similar livelihood was made. But for those who seek worldly means instead, all their virtues are constantly destroyed.

सारांश AI विधाता ने सर्पों के लिए वायु और पशुओं के लिए घास जैसा सुलभ भोजन बनाया है। संसार-सागर को पार करने की इच्छा रखने वाले विवेकी मनुष्यों के लिए भी परमात्मा ने वृत्ति निश्चित की है। जो केवल भौतिक सुखों के पीछे भागते हैं, उनके समस्त गुण धीरे-धीरे नष्ट हो जाते हैं।

पदच्छेदः AI

हिंसा-शून्यम्	हिंसा–शून्य (२.१)	violence-free
अयत्न-लभ्यम्	अयत्न–लभ्य (२.१)	effortlessly obtainable
अशनं	अशन (२.१)	food
धात्रा	धातृ (३.१)	by the Creator
मरुत्	मरुत् (१.१)	air
कल्पितं	कल्पित (√कॢप्+णिच्+क्त, १.१)	was ordained
व्यालानां	व्याल (६.३)	for serpents
पशवः	पशु (१.३)	animals
तृणाङ्कुर-भुजः	तृण–अङ्कुर–भुज् (१.३)	eating grass shoots
तुष्टाः	तुष्ट (√तुष्+क्त, १.३)	are content
स्थली-शायिनः	स्थली–शायिन् (१.३)	and sleeping on the ground
संसारार्णव-लङ्घन-क्षम-धियां	संसार–अर्णव–लङ्घन–क्षम–धी (६.३)	for those with intellects capable of crossing the ocean of existence
वृत्तिः	वृत्ति (१.१)	a livelihood
कृता	कृत (√कृ+क्त, १.१)	was made
सा	तद् (१.१)	that same
नृणां	नृ (६.३)	for humans
ताम्	तद् (२.१)	that (worldly life)
अन्वेषयतां	अन्वेषयत् (अनु√इष्+णिच्+शतृ, ६.३)	for those who seek
प्रयान्ति	प्रयान्ति (प्र√या कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.)	go
सततं	सतत	constantly
सर्वं	सर्व (२.१)	all
समाप्तिं	समाप्ति (२.१)	to an end
गुणाः	गुण (१.३)	virtues

छन्दः शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७	१८	१९
हिं	सा	शू	न्य	म	य	त्न	ल	भ्य	म	श	नं	धा	त्रा	म	रु	त्क	ल्पि	तं
व्या	ला	नं	प	श	व	स्तृ	णा	ङ्कु	र	भु	ज	स्तु	ष्टाः	स्थ	ली	शा	यि	नः
सं	सा	रा	र्ण	व	ल	ङ्घ	न	क्ष	म	धि	यां	वृ	त्तिः	कृ	ता	सा	नृ	णां
ता	म	न्वे	ष	य	तां	प्र	या	न्ति	स	त	तं	स	र्वं	स	मा	प्तिं	गु	णाः
म			स			ज			स			त			त			ग

Other texts to read

अमरुशतकम् अमरुः

अन्यापदेशशतकम् नीलकण्ठदीक्षितः

About

Resources

Connect