सत्यामेव त्रिलोकीसरिति हरशिरश्चुम्बिनीवच्छटायां
सद्वृत्तिं कल्पयन्त्यां बटविटपभवैर्वल्कलैः सत्फलैश्च ।
कोऽयं विद्वान्विपत्तिज्वरजनितरुजातीवदुःखासिकानां
वक्त्रं वीक्षेत दुःस्थे यदि हि न विभृयात्स्वे कुटुम्बेऽनुकम्पाम् ॥

अन्वयः AI हर-शिरः-चुम्बिनी-अवच्छटायाम् त्रिलोकी-सरिति (गङ्गायाम्) बट-विटप-भवैः वल्कलैः सत्-फलैः च सत्-वृत्तिम् कल्पयन्त्याम् सत्याम् एव, अयम् कः विद्वान् दुःस्थे स्वे कुटुम्बे अनुकम्पाम् यदि हि न विभृयात्, (तर्हि) विपत्ति-ज्वर-जनित-रुजा-अतीव-दुःख-आसिकानाम् वक्त्रम् वीक्षेत?

Summary AI When the Ganges, which kisses Shiva's head, can provide a good livelihood with bark from banyan trees and good fruits, what wise man would look at the faces of the wretched, afflicted by calamity, unless he had compassion for his own suffering family?

सारांश AI जब गंगा तट पर वृक्षों की छाल और फल उपलब्ध हैं, तब कोई भी विद्वान धनिकों के कष्टकारी व्यवहार को क्यों सहे? ऐसा वह तभी करता है जब उसे अपने परिवार के भरण-पोषण की चिंता हो।

पदच्छेदः AI

सत्याम्	सत् (√अस्+शतृ, ७.१)	while being present
एव	एव	indeed
त्रिलोकी-सरिति	त्रिलोकी–सरित् (७.१)	in the river of the three worlds (Ganges)
हर-शिरः-चुम्बिनी-अवच्छटायाम्	हर–शिरस्–चुम्बिनी–अवच्छटा (७.१)	which has the splendor of kissing Shiva's head
सत्-वृत्तिम्	सत्–वृत्ति (२.१)	a good livelihood
कल्पयन्त्याम्	कल्पयन्ती (√कॢप्+णिच्+शतृ, ७.१)	providing
बट-विटप-भवैः	बट–विटप–भव (३.३)	with those born from banyan tree branches
वल्कलैः	वल्कल (३.३)	with bark garments
सत्-फलैः	सत्–फल (३.३)	with good fruits
च	च	and
कः	किम् (१.१)	what
अयम्	इदम् (१.१)	this
विद्वान्	विद्वस् (√विद्+क्वसु, १.१)	learned man
विपत्ति-ज्वर-जनित-रुजा-अतीव-दुःख-आसिकानाम्	विपत्ति–ज्वर–जनित–रुज्–अतीव–दुःख–आसिका (६.३)	of those whose faces are extremely sad due to the pain caused by the fever of calamity
वक्त्रम्	वक्त्र (२.१)	face
वीक्षेत	वीक्षेत (वि√ईक्ष् कर्तरि विधिलिङ् (आत्मने.) प्र.पु. एक.)	would look at
दुःस्थे	दुःस्थ (७.१)	in a miserable state
यदि	यदि	if
हि	हि	indeed
न	न	not
विभृयात्	विभृयात् (√भृ कर्तरि विधिलिङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	would bear/have
स्वे	स्व (७.१)	his own
कुटुम्बे	कुटुम्ब (७.१)	in the family
अनुकम्पाम्	अनुकम्पा (२.१)	compassion

छन्दः स्रग्धरा [२१: मरभनययय]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७	१८	१९	२०	२१
स	त्या	मे	व	त्रि	लो	की	स	रि	ति	ह	र	शि	र	श्चु	म्बि	नी	व	च्छ	टा	यां
स	द्वृ	त्तिं	क	ल्प	य	न्त्यां	ब	ट	वि	ट	प	भ	वै	र्व	ल्क	लैः	स	त्फ	लै	श्च
को	ऽयं	वि	द्वा	न्वि	प	त्ति	ज्व	र	ज	नि	त	रु	जा	ती	व	दुः	खा	सि	का	नां
व	क्त्रं	वी	क्षे	त	दुः	स्थे	य	दि	हि	न	वि	भृ	या	त्स्वे	कु	टु	म्बे	ऽनु	क	म्पाम्
म			र			भ			न			य			य			य

Other texts to read

अमरुशतकम् अमरुः

अन्यापदेशशतकम् नीलकण्ठदीक्षितः

About

Resources

Connect