स जातः कोऽप्यासीन्मदनरिपुणा मूर्ध्नि धवलं
कपालं यस्योच्चैर्विनिहितमलङ्कारविधये ।
नृभिः प्राणत्राणप्रवणमतिभिः कैश्चिदधुना
नमद्भिः कः पुंसामयमतुलदर्पज्वरभरः ॥

अन्वयः AI यस्य धवलम् कपालम् मदन-रिपुणा अलङ्कार-विधये मूर्ध्नि उच्चैः विनिहितम्, सः कः अपि जातः आसीत् । अधुना कैश्चित् प्राण-त्राण-प्रवण-मतिभिः नमद्भिः नृभिः (सेव्यमानस्य) पुंसाम् अयम् अतुल-दर्प-ज्वर-भरः कः?

Summary AI Truly born was he (Brahma), whose white skull was placed high on his head by Shiva as an ornament. What is this immense burden of the fever of arrogance in men today, who are merely bowed to by some others whose minds are intent on saving their own lives?

सारांश AI जिस चंद्रमा को शिव ने अपने मस्तक पर आभूषण रूप में धारण किया, वह धन्य है। परंतु जो मनुष्य केवल अपनी प्राणरक्षा के लिए दूसरों के सामने झुकते हैं, उनके अहंकार का क्या औचित्य है?

पदच्छेदः AI

सः	तद् (१.१)	he
जातः	जात (√जन्+क्त, १.१)	was born
कः	किम् (१.१)	some
अपि	अपि	indeed
आसीत्	आसीत् (√अस् कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	was
मदन-रिपुणा	मदन–रिपु (३.१)	by the enemy of Madana (Shiva)
मूर्ध्नि	मूर्धन् (७.१)	on his head
धवलम्	धवल (२.१)	white
कपालम्	कपाल (२.१)	skull
यस्य	यद् (६.१)	whose
उच्चैः	उच्चैस्	high
विनिहितम्	विनिहित (वि+नि√धा+क्त, १.१)	was placed
अलङ्कार-विधये	अलङ्कार–विधि (४.१)	for the purpose of decoration
नृभिः	नृ (३.३)	by men
प्राण-त्राण-प्रवण-मतिभिः	प्राण–त्राण–प्रवण–मति (३.३)	whose minds are intent on saving their lives
कैश्चित्	किञ्चित् (३.३)	by some
अधुना	अधुना	now
नमद्भिः	नमत् (√नम्+शतृ, ३.३)	who are bowing
कः	किम् (१.१)	what
पुंसाम्	पुंस् (६.३)	of men
अयम्	इदम् (१.१)	is this
अतुल-दर्प-ज्वर-भरः	अतुल–दर्प–ज्वर–भर (१.१)	burden of the fever of incomparable arrogance

छन्दः शिखरिणी [१७: यमनसभलग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
स	जा	तः	को	ऽप्या	सी	न्म	द	न	रि	पु	णा	मू	र्ध्नि	ध	व	लं
क	पा	लं	य	स्यो	च्चै	र्वि	नि	हि	त	म	ल	ङ्का	र	वि	ध	ये
नृ	भिः	प्रा	ण	त्रा	ण	प्र	व	ण	म	ति	भिः	कै	श्चि	द	धु	ना
न	म	द्भिः	कः	पुं	सा	म	य	म	तु	ल	द	र्प	ज्व	र	भ	रः
य			म			न			स			भ			ल	ग

Other texts to read

अमरुशतकम् अमरुः

अन्यापदेशशतकम् नीलकण्ठदीक्षितः

About

Resources

Connect