यत्रानेकः क्वचिदपि गृहे तत्र तिष्ठत्यथैको
यत्राप्येकस्तदनु बहवस्तत्र नैकोऽपि चान्ते ।
इत्थं नयौ रजनिदिवसौ लोलयन्द्वाविवाक्षौ
कालः कल्यो भुवनफलके क्रडति प्राणिशारैः ॥

अन्वयः AI क्वचित् गृहे यत्र अनेकः (तिष्ठति), तत्र अथ एकः तिष्ठति । यत्र अपि एकः (तिष्ठति), तत् अनु बहवः (भवन्ति), च अन्ते तत्र एकः अपि न (तिष्ठति) । इत्थम् रजनि-दिवसौ द्वौ अक्षौ इव लोलयन्, कल्यः कालः भुवन-फलके प्राणि-शारैः क्रीडति ।

Summary AI In a house where there were once many, only one remains; where there was one, many follow; and in the end, not even one is left. Thus, Time, the expert player, rolls night and day like two dice and plays on the board of the world with living beings as its pieces.

सारांश AI काल रूपी खिलाड़ी इस संसार की बिसात पर प्राणियों को मोहरों की तरह नचा रहा है। वह दिन और रात के पाँसों से खेलता हुआ कभी भीड़ भरे घर को सूना कर देता है और कभी सूने को भीड़ से भर देता है।

पदच्छेदः AI

यत्र	यत्र	where
अनेकः	अनेक (१.१)	many
क्वचित्	क्वचित्	somewhere
अपि	अपि	also
गृहे	गृह (७.१)	in a house
तत्र	तत्र	there
तिष्ठति	तिष्ठति (√स्था कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	stays
अथ	अथ	then
एकः	एक (१.१)	one
यत्र	यत्र	where
अपि	अपि	also
एकः	एक (१.१)	one
तत्	तद्	that
अनु	अनु	after
बहवः	बहु (१.३)	many
तत्र	तत्र	there
न	न	not
एकः	एक (१.१)	one
अपि	अपि	even
च	च	and
अन्ते	अन्त (७.१)	in the end
इत्थम्	इत्थम्	thus
रजनि-दिवसौ	रजनि–दिवस (२.२)	night and day
लोलयन्	लोलयन् (√लुल्+णिच्+शतृ, १.१)	rolling
द्वौ	द्वि (२.२)	two
इव	इव	like
अक्षौ	अक्ष (२.२)	dice
कालः	काल (१.१)	Time
कल्यः	कल्य (१.१)	expert
भुवन-फलके	भुवन–फलक (७.१)	on the board of the world
क्रीडति	क्रीडति (√क्रीड् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	plays
प्राणि-शारैः	प्राणिन्–शार (३.३)	with living beings as game pieces

छन्दः उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
य	त्रा	ने	कः	क्व	चि	द	पि	गृ	हे	त	त्र	ति	ष्ठ	त्य	थै	को
य	त्रा	प्ये	क	स्त	द	नु	ब	ह	व	स्त	त्र	नै	को	ऽपि	चा	न्ते
इ	त्थं	न	यौ	र	ज	नि	दि	व	सौ	लो	ल	य	न्द्वा	वि	वा	क्षौ
का	लः	क	ल्यो	भु	व	न	फ	ल	के	क्र	ड	ति	प्रा	णि	शा	रैः

Other texts to read

अन्यापदेशशतकम् नीलकण्ठदीक्षितः

अमरुशतकम् अमरुः

About

Resources

Connect